पुस्तक समीक्षा : गीताञ्जलीः नारी जीवन, प्रवासी पीडा, सामाजिक असमानता, राजनीतिक विकृतिको दस्तावेज

पुस्तक समीक्षा :

गीताञ्जलीः नारी जीवन, प्रवासी पीडा, सामाजिक असमानता, राजनीतिक विकृतिको दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

१. बिषय प्रवेश

गीता बजगाईं अधिकारी समकालीन नेपाली साहित्यकी एक सशक्त मुक्तककार तथा शिक्षासेवी स्रष्टा हुन्। वि.सं. २०३४ मा गोरखामा जन्मिएकी उनी हाल प्रवासमा रहेर पनि नेपाली भाषा–साहित्यको उन्नयनमा निरन्तर सक्रिय छिन्। शिक्षण, लेखन र संस्थागत नेतृत्वमार्फत उनले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्न योगदान पुर्याएकी छन्। उनका मुक्तकहरूमा नारी चेतना, मातृत्व, सामाजिक यथार्थ, प्रवास पीडा, राजनीतिक व्यङ्ग्य र मानवीय संवेदना प्रमुख रूपमा अभिव्यक्त हुन्छन्। सरल भाषा, गहिरो विचार र प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति उनको लेखन शैलीको विशेषता हो। ‘गीताञ्जली’ उनका महत्वपूर्ण कृतिमध्ये एक हो, जसले उनलाई स्थापित मुक्तककारका रूपमा चिनाएको छ।

नेपाली मुक्तक साहित्यको समकालीन यात्रामा ‘गीताञ्जली’ ले परम्परा र आधुनिकताको सन्धिबिन्दुमा उभिएर भाव, विचार र चेतनाको बहुआयामिक संसार उद्घाटित गर्दछ। गीता बजगाईं अधिकारीद्वारा रचित यो मुक्तकसङ्ग्रह समकालीन नेपाली जीवन–यथार्थको सूक्ष्म दस्तावेज पनि हो, जहाँ अनुभूति, विचार, संवेदना र सामाजिक चेतनाको त्रिवेणी एकसाथ प्रवाहित भएको देखिन्छ।

यस कृतिको केन्द्रमा मुक्तक विधा छ, जुन पूर्वीय काव्यपरम्परामा अत्यन्त सूक्ष्म, सघन र प्रभावकारी काव्यरूप मानिन्छ। चार हरफको सीमित संरचनामा अनन्त भाव समेट्ने क्षमता भएको यस विधालाई बजगाईंले आफ्नो सिर्जनात्मक ऊर्जा, वैचारिक स्पष्टता र संवेदनात्मक गहिराइका साथ अत्यन्त प्रभावशाली ढङ्गले प्रयोग गरेकी छन्।

२.मुक्तक परम्परा र कृतिको स्थान

नेपाली मुक्तक परम्परा ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त समृद्ध र बहुआयामिक रहेको देखिन्छ। यसको जरा संस्कृत काव्यशास्त्रसम्म पुग्छ, जहाँ एक श्लोकभित्र सम्पूर्ण भाव, रस र विचार समेट्ने परम्परा विकसित भएको थियो। त्यही परम्परागत सूक्ष्म काव्यचेतना क्रमशः फारसी साहित्यको रुवाई परम्परासँग जोडिँदै नेपाली साहित्यमा प्रवेश गरेको पाइन्छ। रुवाईको चतुष्पदी संरचना, भावको तीक्ष्णता र अन्तिम पङ्क्तिमा आउने वैचारिक झड्काले नेपाली मुक्तकको रूपरेखालाई अझ स्पष्ट र सुदृढ बनाएको हो।

आधुनिक नेपाली साहित्यमा मुक्तकले निरन्तर रूपान्तरण र पुनर्संरचनाको प्रक्रिया भोग्दै आएको छ। प्रारम्भमा छन्दबद्ध काव्यभित्र सानो आकारमा देखिने मुक्तकीय अभिव्यक्ति क्रमशः स्वतन्त्र विधाका रूपमा विकसित भयो। विशेषतः चार पङ्क्तिको ‘ए, ए, बी, ए’ संरचनाले यसलाई व्यवस्थित र पहिचानयुक्त स्वरूप प्रदान गर्यो। पहिलो र दोस्रो पङ्क्तिमा अनुप्रासात्मक एकता, तेस्रो पङ्क्तिमा वैचारिक स्वतन्त्रता र चौथो पङ्क्तिमा पुनः अनुप्राससहितको सशक्त निष्कर्ष—यस संरचनाले मुक्तकलाई अत्यन्त प्रभावकारी बनाएको छ।

मुक्तकको मूल शक्ति थोरै शब्दमा गहिरो अर्थ अभिव्यक्त हुन्छ। विचारको तीव्र सम्प्रेषण, भावनाको सघनता र क्षणिक तर शक्तिशाली अनुभूति यसको विशेष पहिचान हो। यही कारण मुक्तक आज नेपाली पाठकबीच अत्यन्त लोकप्रिय विधा बनेको छ। आधुनिक सन्दर्भमा यसले सामाजिक यथार्थ, राजनीतिक व्यङ्ग्य, प्रेम, प्रवास, नारी चेतना र दार्शनिक चिन्तनलाई समेत समेट्दै आफ्नो परिधि विस्तार गरेको छ। यसरी मुक्तक परम्परा निरन्तर विकसित हुँदै नेपाली काव्यसाहित्यको एक सशक्त, जीवन्त र प्रभावशाली विधाका रूपमा स्थापित भएको छ।

३. विषयवस्तुको बहुआयामिकता

‘गीताञ्जली’ को सबैभन्दा सशक्त पक्ष यसको विषयगत व्यापकता हो। यसमा नेपाली समाजको यथार्थ, राजनीति, वैदेशिक जीवन, नारी चेतना, पर्यावरणीय संकट, प्रेम–सम्बन्ध, अस्तित्वगत प्रश्न र दार्शनिक चिन्तनसम्मका विषयहरू समेटिएका छन्।

राजनीतिक मुक्तकहरूमा सत्ता–संरचना, भ्रष्टाचार, अवसरवाद र आदर्शहीनताको तीव्र आलोचना पाइन्छ। राजनीति अब सेवा नभई शक्ति–उपभोगको माध्यम बनेको यथार्थलाई मुक्तकहरूले व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा उजागर गरेका छन्। समाजमा देखिने नेतृत्वको दोहोरो चरित्र, जनताको पीडा र आश्वासनको विफलतालाई यहाँ अत्यन्त तीक्ष्ण ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ।

वैदेशिक रोजगारीसम्बन्धी मुक्तकहरू यस कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। आर्थिक बाध्यताले विदेशिनु परेको नेपाली युवाको पीडा, परिवारबाट टाढा रहँदाको भावनात्मक शून्यता, पहिचान संकट र अस्तित्वगत संघर्ष यहाँ अत्यन्त मार्मिक रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। परदेश केवल अवसर होइन, बरु एक प्रकारको मानसिक निर्वासन पनि हो भन्ने भाव बारम्बार दोहोरिन्छ।

नारी चेतनासम्बन्धी मुक्तकहरूमा मातृत्व, संवेदना, त्याग र नारी शक्तिको गौरवपूर्ण चित्रण गरिएको छ। आमा सम्बन्ध होइन, सृष्टिको आधार हो भन्ने दार्शनिक दृष्टिकोण यहाँ अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। साथै, नारीमाथि हुने सामाजिक विकृति, कृत्रिम सौन्दर्य–प्रदर्शन र उपभोक्तावादी मानसिकताको पनि आलोचना गरिएको छ।

पर्यावरणीय चेतनासम्बन्धी मुक्तकहरूमा मानवद्वारा प्रकृतिको दोहन र त्यसबाट उत्पन्न संकटप्रति गहिरो चिन्ता व्यक्त गरिएको छ। हरित जीवन, सन्तुलित विकास र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी यहाँ प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत छन्।

प्रेम र सम्बन्धका मुक्तकहरू आधुनिक समाजको यान्त्रिक सम्बन्ध, अस्थायी प्रेम, भावनात्मक दूरी र स्वार्थी व्यवहारको चित्रण गर्छन्। प्रेम अब स्थायित्व होइन, क्षणिकता र असुरक्षाको प्रतीक बनेको यथार्थ यहाँ उजागर गरिएको छ।

४. शैली र संरचनागत विशेषता

बजगाईंको शैली सरल भए पनि अत्यन्त प्रभावकारी र सम्प्रेषणीय छ। उनका मुक्तकहरू संरचनात्मक रूपमा छोटा देखिए पनि वैचारिक रूपमा अत्यन्त सघन, गहिरा र बहुअर्थी छन्। प्रत्येक मुक्तकमा भावको विकास क्रमिक रूपमा उठान, विस्तार, मोड र अन्त्यमा सशक्त विस्फोटका रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ, जसले पाठकको मनमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्छ।

अनुप्रासको प्रयोग यस कृतिको एक महत्त्वपूर्ण सौन्दर्यात्मक पक्ष हो। पहिलो, दोस्रो र चौथो हरफमा ध्वन्यात्मक एकरूपता ल्याउने प्रयास गरिएको छ, जसले मुक्तकलाई गेयात्मकता, लयात्मकता र श्रवणीय सौन्दर्य प्रदान गरेको छ। तेस्रो हरफको स्वतन्त्र संरचना विचारको खुलापन, बौद्धिक विस्तार र दार्शनिक गहिराइको प्रतीक बनेको छ, जसले सम्पूर्ण मुक्तकलाई वैचारिक सन्तुलन प्रदान गर्छ।

यसका साथै व्यङ्ग्य, प्रतीक र बिम्बहरूको प्रयोग पनि अत्यन्त सशक्त र प्रभावकारी छ। ‘ऐना’, ‘मूर्खपुर’, ‘गरिबपुर’, ‘जुत्ता’ जस्ता प्रतीकहरूले समाजका विकृत पक्ष, असमानता, राजनीतिक विडम्बना र मानवीय कमजोरीहरूलाई सूक्ष्म तर तीक्ष्ण ढङ्गले उजागर गरेका छन्। यी प्रतीकहरूले पाठकलाई प्रत्यक्ष व्याख्याभन्दा बढी अनुभूतिको तहमा पुर्याउँछन्। यसरी बजगाईंको मुक्तकशैली सरलताभित्र गहिरो अर्थ, सौन्दर्य र सामाजिक चेतनाको सन्तुलित संयोजन बनेको देखिन्छ।

भाषाशैली र अभिव्यक्ति सौन्दर्य

यस कृतिको भाषा सरल, सहज र अत्यन्त सम्प्रेषणीय छ, जसले पाठकलाई कुनै जटिलता बिना नै भाव र विचारको गहिराइसम्म पुर्याउँछ। तर यही सरलताभित्र गहिरो दार्शनिक तह लुकेको छ, जसले कृतिलाई सतही नभई बहुआयामिक बनाएको छ। सामान्य शब्दहरूमा असामान्य अर्थ भर्ने क्षमता गीता बजगाईंको लेखनशैलीको विशेष पहिचान हो, जहाँ दैनिक जीवनका साना-साना बिम्बहरू नै व्यापक सामाजिक र दार्शनिक यथार्थका प्रतिनिधि बनेका छन्।

उनी जीवनका साधारण दृश्य, अनुभव र घटनाहरूलाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दै जटिल सामाजिक संरचना, मानवीय सम्बन्ध र अस्तित्वगत प्रश्नहरूलाई पनि सहज रूपमा उजागर गर्छिन्। यसले उनका मुक्तकहरूलाई केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति नभई जीवन–अनुभवको सूक्ष्म दस्तावेज बनाएको छ।

उनका मुक्तकहरूमा भाषाको मितव्ययिता स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। थोरै शब्दमा धेरै अर्थ अभिव्यक्त गर्ने क्षमता यस कृतिको प्रमुख सौन्दर्य हो। यही कारण मुक्तकहरू पाठकको मनमा तुरुन्त प्रभाव पार्न सक्षम छन् र छोटो समयमै गहिरो अनुभूति सिर्जना गर्छन्। सरल भाषा, गहिरो विचार र प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिको संयोजनले यस कृतिलाई अत्यन्त प्रभावशाली बनाएको छ।

उत्तरआधुनिक चेतना

गीताञ्जली’ लाई उत्तरआधुनिक साहित्यिक चेतनाको प्रतिनिधि कृतिका रूपमा पनि सहजै हेर्न सकिन्छ। यस कृतिमा सत्यलाई एकल, स्थिर र सार्वभौमिक रूपमा होइन, बहुल, सापेक्ष र सन्दर्भअनुसार परिवर्तनशील रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यही सत्यको बहुलताले कृतिलाई उत्तरआधुनिक दृष्टिकोणसँग जोड्दछ। पहिचानको संकट, मूल्यहरूको विघटन, सामाजिक संरचनाको अस्थिरता र मानवीय सम्बन्धहरूको तरलता यहाँ बारम्बार प्रतिध्वनित हुन्छ।

यस कृतिमा देखिने संसार निश्चित अर्थमा बाँधिएको छैन, बरु निरन्तर परिवर्तनशील, अनिश्चित र विखण्डित छ। परम्परागत आदर्शहरू कमजोर हुँदै गएको, सामाजिक विश्वासहरू खण्डित भएको र मानव जीवन अर्थको खोजीमै अलमलिएको अनुभूति मुक्तकहरूमा गहिरो रूपमा अभिव्यक्त भएको छ। यही कारण कृतिले स्थिर उत्तर दिनुभन्दा बढी प्रश्नहरू उठाउने प्रवृत्ति देखाउँछ।

लेखकले कुनै एकल सत्य, निश्चित विचारधारा वा अन्तिम निष्कर्ष प्रस्तुत गर्दिनन्। बरु, उनी पाठकलाई निरन्तर प्रश्न गर्ने, सोच्ने र पुनर्विचार गर्ने अवस्थामा राख्छिन्। यही प्रश्नात्मक चेतना नै ‘गीताञ्जली’ को मूल उत्तरआधुनिक सौन्दर्य हो, जसले कृतिलाई खुला, बहुअर्थी र व्याख्यायोग्य बनाउँछ।

प्रवासी चेतना र स्मृति

प्रवासमा बसेर लेखिएको ‘गीताञ्जली’ मुक्तकसङ्ग्रहमा स्मृति र नोस्टाल्जियाको अत्यन्त गहिरो र मार्मिक प्रभाव देखिन्छ। यहाँ स्मृति विगतको पुनःस्मरण मात्र नभई वर्तमान अस्तित्वलाई परिभाषित गर्ने भावनात्मक आधारका रूपमा प्रस्तुत भएको छ। गाउँ, आमा, बाल्यकाल, चाडपर्व र स्वदेशी सांस्कृतिक परिवेश बारम्बार भावनात्मक रूपमा पुनःउद्बोधित हुन्छन्, जसले कृतिलाई गहिरो आत्मीयता प्रदान गरेको छ।

परदेशको भौतिक सम्पन्नता र स्वदेशको भावनात्मक सुरक्षा बीचको द्वन्द्व यस कृतिको मूल संवेदनात्मक धुरी बनेको छ। एकातिर आर्थिक अवसर, आधुनिक जीवनशैली र भौतिक सुविधा छन् भने अर्कातिर आत्मीय सम्बन्ध, सांस्कृतिक जरा र भावनात्मक स्थायित्वको अभाव छ। यही अन्तरद्वन्द्वले मुक्तकहरूमा निरन्तर तानाव र संवेदनशीलता सिर्जना गरेको छ।

यस कृतिमा प्रवास भावनात्मक विछोड र पहिचानगत अस्थिरताको प्रतीक बनेको छ। स्मृतिको आलोकमा स्वदेश अझ सुन्दर, अझ आत्मीय र अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ। यही कारण ‘गीताञ्जली’ का मुक्तकहरूमा नोस्टाल्जियाको स्वर व्यक्तिगत अनुभूति नभई समग्र प्रवासी नेपाली चेतनाको साझा आवाजका रूपमा स्थापित भएको छ।

दार्शनिक गहिराइ

गीताञ्जली’  सामाजिक यथार्थको चित्रणमा सीमित नभई जीवनको गहिरो दार्शनिक व्याख्या प्रस्तुत गर्ने एक सूक्ष्म काव्यिक दस्तावेज हो। यस कृतिमा जीवनलाई स्थिर अवस्थाका रूपमा होइन, निरन्तर परिवर्तनशील, संघर्षशील र गतिशील प्रक्रियाका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यहाँ जीवन अनुभव, चेतना र आत्मबोधको निरन्तर यात्रा हो भन्ने दृष्टिकोण स्पष्ट रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ।

मुक्तकहरूमा जीवन संघर्षको पर्यायका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जहाँ आशा, निराशा, प्राप्ति र अभाव निरन्तर सहअस्तित्वमा रहन्छन्। यही द्वन्द्वात्मक यथार्थभित्रबाट जीवनको अर्थ खोज्ने प्रयास गरिएको छ। कृतिले पाठकलाई अवास्तविक आकांक्षाबाट टाढा रहँदै यथार्थसँग जुध्न प्रेरित गर्छ, जसले यसलाई जीवनवादी दर्शनसँग जोड्दछ।

यस कृतिमा अभिव्यक्त जीवनदृष्टि निराशावादी वा आशावादी मात्र नभई सन्तुलित, यथार्थपरक र अनुभवजन्य छ। असम्भव सपनाको पछि दौडिनुभन्दा सम्भवताको सीमाभित्र रहेर संघर्ष गर्नुपर्ने चेतना यहाँ निरन्तर दोहोरिन्छ। यसरी ‘गीताञ्जली’ जीवनलाई बुझ्ने, स्वीकार गर्ने र रूपान्तरण गर्ने दार्शनिक दृष्टिकोणको एक सशक्त काव्यिक अभिव्यक्ति बनेको छ।

कृतिगत बलियो पक्षहरू

कृतिको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको विषयगत विविधता, भावगत गहिराइ र प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हो। ‘गीताञ्जली’ ले सीमित काव्यिक संरचनाभित्र पनि असीमित अनुभूति र विचारको संसार समेट्न सफल भएको छ, जसले यसलाई समकालीन मुक्तक साहित्यमा विशिष्ट स्थान प्रदान गर्छ। यहाँ सामाजिक यथार्थदेखि दार्शनिक चिन्तनसम्म, व्यक्तिगत अनुभूतिदेखि सामूहिक चेतनासम्मका विविध विषयहरू एउटै वैचारिक धागोमा गुँथिएका छन्।

व्यङ्ग्य, बिम्ब र अनुप्रासको सन्तुलित प्रयोगले मुक्तकहरूलाई अत्यन्त प्रभावकारी, सजीव र स्मरणीय बनाएको छ। व्यङ्ग्यले सामाजिक विकृति र विसङ्गतिलाई तीक्ष्ण रूपमा उजागर गर्छ भने बिम्बहरूले भावनालाई दृश्यात्मकता प्रदान गर्छन्। अनुप्रासले मुक्तकहरूलाई लयात्मकता र गेयात्मक सौन्दर्य प्रदान गर्दै पाठकीय अनुभवलाई अझ प्रभावशाली बनाएको छ।

यस कृतिको मूल शक्ति नारी संवेदना, सामाजिक चेतना र प्रवासी अनुभूतिको त्रिवेणीमा निहित छ। नारी जीवनका अनुभव, समाजका विविध तहमा देखिने असमानता र प्रवासजन्य पीडा यहाँ अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले अभिव्यक्त भएका छन्। यही बहुआयामिक संवेदनशीलताले ‘गीताञ्जली’ लाई समकालीन नेपाली जीवनको एक सशक्त साहित्यिक प्रतिबिम्ब बनाएको छ।

सीमाहरू र आलोचनात्मक दृष्टि

यद्यपि ‘गीताञ्जली’ अत्यन्त सफल कृति हो, केही संरचनागत सीमाहरू पनि देखिन्छन्। कतिपय मुक्तकहरूमा अनुप्रासको पूर्ण पालना नभएको, केहीमा लयात्मक असन्तुलन देखिएको र केही अभिव्यक्तिहरू अत्यधिक सरल वा अभिधात्मक भएको अनुभूति हुन्छ।

केही मुक्तकहरू अत्यन्त छोटा हुँदा भावको पूर्ण विस्तार नपाएको जस्तो पनि लाग्छ। यद्यपि यी सीमाहरू कृतिको समग्र साहित्यिक मूल्यलाई कमजोर पार्ने खालका होइनन्, बरु सुधारको सम्भावनालाई संकेत गर्ने पक्ष हुन्।

समग्र मूल्याङ्कन

समग्र रूपमा ‘गीताञ्जली’ नेपाली मुक्तक साहित्यमा एक महत्वपूर्ण र उल्लेखनीय उपलब्धि हो। यस कृतिले परम्परागत मुक्तक संरचनालाई आत्मसात् गर्दै आधुनिक जीवनका जटिल यथार्थलाई सूक्ष्म, संवेदनशील र कलात्मक ढङ्गले अभिव्यक्त गरेको छ। चतुष्पदी संरचनाको सशक्त प्रयोग, ‘ए, ए, बी, ए’ शैलीको लयात्मक अनुशासन र भावको झड्कात्मक प्रस्तुति यस कृतिको संरचनागत आधार बनेका छन्। तर यी संरचनाभन्दा पनि यसको अन्तर्यमा रहेको वैचारिक गहिराइ, सामाजिक चेतना र दार्शनिक दृष्टिकोण यसलाई अझ महत्वपूर्ण बनाउँछ।

यस कृतिले समकालीन नेपाली समाजका विविध पक्षहरू जस्तै नारी जीवन, प्रवासी पीडा, सामाजिक असमानता, राजनीतिक विकृति र सांस्कृतिक परिवर्तनलाई अत्यन्त सूक्ष्म बिम्ब र प्रतीकमार्फत प्रस्तुत गरेको छ। यसरी हेर्दा ‘गीताञ्जली’ समाजको जीवित दस्तावेज पनि हो।

यसको प्रत्येक मुक्तकले पाठकलाई भावनात्मक रूपमा स्पर्श गर्दै बौद्धिक रूपमा चुनौती दिन्छ। यसले मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैन, बरु आत्मचिन्तन, सामाजिक विश्लेषण र दार्शनिक गहिराइतर्फ पनि निरन्तर डोर्याउँछ। यही कारण ‘गीताञ्जली’ समकालीन नेपाली मुक्तक परम्परामा एक सशक्त, अर्थपूर्ण र दीर्घकालीन प्रभाव राख्ने कृति बन्न पुगेको छ।

निष्कर्ष

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, गीता बजगाईं अधिकारीको ‘गीताञ्जली’ मुक्तकसङ्ग्रह नेपाली साहित्यको समकालीन यात्रामा एक सशक्त, संवेदनशील र वैचारिक कृति हो। यो कृति कल्पना, अनुभूति र यथार्थको त्रिवेणी बनेर नेपाली मुक्तक परम्परालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने प्रयास हो।

यसले समाजलाई हेर्ने दृष्टि मात्र होइन, जीवनलाई बुझ्ने चेतना पनि प्रदान गर्दछ। यही कारण ‘गीताञ्जली’ नेपाली मुक्तक साहित्यमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्ने सम्भावना बोकेको एक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेज बन्न पुगेको छ।