करुणा र सहिष्णुताले निर्माण गर्ने मानवीय सभ्यता

करुणा र सहिष्णुताले निर्माण गर्ने मानवीय सभ्यता

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

करुणामय हृदय मानवताको सबैभन्दा पवित्र र अमूल्य धरोहर हो। आत्माको गहिरो स्पन्दन हो, जसले जीवनलाई अर्थ, समाजलाई दिशा, र जगतलाई सौन्दर्य दिन्छ। करुणा हृदयमा फूलझैँ फक्रँदा, त्यसको सुगन्ध सहिष्णुताको स्वरूपमा संसारभर फैलिन्छ। सहिष्णुता भनेको  अरूलाई सहन गर्नु मात्र होइन, बरु सबै प्राणीमा एकै आत्मा देख्ने अद्वितीय दृष्टि हो।

करुणा र सहिष्णुता मानव जीवनका आधारभूत मूल्य हुन्। जब व्यक्तिको हृदयमा करुणा जाग्छ, तब उनी अरूको दुःख, पीडा र आवश्यकता बुझ्न सक्षम हुन्छन्। सहिष्णुता भनेको फरक विचार, धर्म, जात, संस्कार वा व्यक्तित्वप्रतिको सम्मान र धैर्य हो। यी दुई मूल्यले मात्र समाजमा शान्ति, सद्भाव र सामाजिक मेलमिलाप कायम रहन सक्छ।

मानव सभ्यताको वास्तविक आधार  आन्तरिक मूल्यहरू हुन् जसले समाजलाई मानवीय बनाउँछन्। ती मूल्यहरूमध्ये करुणा र सहिष्णुता दुई अत्यन्त महत्वपूर्ण आधारस्तम्भ हुन्। जब यी दुई गुणहरू समाजमा स्थापित हुन्छन्, तब मात्र वास्तविक अर्थमा मानवीय सभ्यता निर्माण हुन सक्छ। अन्यथा, भौतिक उन्नति भए पनि समाज भावनात्मक रूपमा खाली, विभाजित र अस्थिर बन्न पुग्छ।

करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने, महसुस गर्ने र त्यसलाई कम गर्ने  भाव हो। यो  सक्रिय मानवीय संवेदना हो, जसले व्यक्तिलाई आफ्नै स्वार्थभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छ। करुणामय व्यक्ति अरूको दुःखलाई आफ्नो दुःख सरह अनुभूत गर्छ र सहयोग गर्न अग्रसर हुन्छ। यही गुणले समाजमा मानवता, सहयोग र विश्वासको वातावरण सिर्जना गर्छ।

सहिष्णुता भिन्नता स्वीकार गर्ने क्षमता हो। भाषा, धर्म, विचार, संस्कृति र जीवनशैलीमा हुने विविधतालाई द्वन्द्वको कारण होइन, समृद्धिको स्रोतका रूपमा लिनु नै सहिष्णुता हो। जब समाजमा सहिष्णुता हुन्छ, तब मतभेदहरू हिंसामा होइन, संवादमा रूपान्तरण हुन्छन्। यसले सामाजिक स्थिरता र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्छ।

करुणा र सहिष्णुता एक–अर्कासँग सम्बन्धित छन्। करुणाले हृदयलाई नरम बनाउँछ भने सहिष्णुताले मनलाई खुला बनाउँछ। जब हृदय नरम र मन खुला हुन्छ, तब समाजमा घृणा, हिंसा र विभाजनको स्थान प्रेम, समझदारी र सहअस्तित्वले लिन्छ। यही अवस्था नै मानवीय सभ्यताको आधार हो।

इतिहास हेर्दा, जहाँ करुणा र सहिष्णुता कमजोर भएका छन्, त्यहाँ द्वन्द्व, युद्ध र सामाजिक विघटन बढेको देखिन्छ। विपरीत रूपमा, जहाँ यी मूल्यहरू बलियो भएका छन्, त्यहाँ समाज स्थिर, समृद्ध र शान्तिपूर्ण बनेको पाइन्छ। यसले स्पष्ट गर्छ कि सभ्यताको वास्तविक मापन भवन, सडक वा प्रविधिबाट होइन, मानवीय व्यवहार र मूल्यबाट हुन्छ।

आधुनिक युगमा प्रविधि र सूचना क्रान्तिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर भावनात्मक दूरी पनि बढाएको छ। सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत आकांक्षाले मानिसलाई एक्लोपन र तनावतर्फ धकेलेको छ। यस्तो अवस्थामा करुणा र सहिष्णुताको आवश्यकता अझ बढी छ। यी दुई गुणहरूले मानिसलाई फेरि मानवसँग जोड्छन्।

शिक्षा प्रणालीले पनि करुणा र सहिष्णुताको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यदि शिक्षाले केवल ज्ञान र सीप मात्र होइन, नैतिक मूल्य र भावनात्मक समझ पनि विकास गर्छ भने, समाजमा सन्तुलित व्यक्तित्वहरूको निर्माण सम्भव हुन्छ। यस्तो शिक्षा प्रणालीले भविष्यका नागरिकलाई जिम्मेवार, संवेदनशील र सहअस्तित्ववादी बनाउँछ।

धर्म र दर्शनहरूले पनि करुणा र सहिष्णुतालाई उच्च स्थान दिएका छन्। बौद्ध दर्शनमा करुणा जीवनको मूल आधार मानिन्छ भने हिन्दू दर्शनमा “वसुधैव कुटुम्बकम्” अर्थात् सम्पूर्ण विश्व एक परिवार हो भन्ने विचारले सहिष्णुताको गहिरो अर्थ प्रस्तुत गर्छ। यी विचारहरूले मानव सभ्यतालाई सार्वभौमिक दृष्टिकोण प्रदान गर्छन्।

करुणा र सहिष्णुता सामाजिक संरचनाका आधार हुन्। जब व्यक्ति करुणामय हुन्छ, ऊ परिवारमा प्रेम फैलाउँछ। जब समाज सहिष्णु हुन्छ, तब राष्ट्रमा शान्ति स्थापित हुन्छ। यसरी व्यक्तिगत चेतनाबाट सामाजिक र राष्ट्रिय चेतनासम्मको यात्रा सम्भव हुन्छ।

आजको विश्वमा जलवायु संकट, युद्ध, आर्थिक असमानता र सामाजिक विभाजन जस्ता चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। यी समस्याहरूको मूल समाधान मानवीय मूल्यमा आधारित दृष्टिकोण हो। करुणा र सहिष्णुता नै यस्तो दृष्टिकोणका आधार हुन्।संस्कारयुक्त समाजमा व्यक्तिहरू आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छन्।करुणामय हृदयले उनीहरूलाई आफ्ना क्रियाकलापमा मृदुता र सहयोगिता ल्याउन प्रेरित गर्छ। यस्तै, सहिष्णुता समाजका सदस्यबीचको द्वन्द्व र असहमति कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ। जब मानिसले फरक दृष्टिकोणलाई स्वीकार्न जान्छ, तब विवादले विनाशको रूप लिनु भन्दा समाधानको मार्ग अपनाउँछ।

ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा, महान व्यक्तित्वहरू समाजमा करुणा र सहिष्णुता फैलाएर मात्र स्थायी परिवर्तन ल्याएका छन्। महात्मा बुद्ध, महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्नो जीवनलाई सेवा, सहानुभूति र धैर्यमा समर्पित गरेर समाजलाई संस्कारित गरेका छन्। यिनका उदाहरणले देखाउँछ कि बाह्य शक्ति वा शासन मात्र पर्याप्त छैन; आन्तरिक मूल्य र नैतिकता समाजको संरचना र विकासका मूल आधार हुन्।

आजको आधुनिक समाजमा प्रतिस्पर्धा, दुराचार र असहिष्णुताले मानिसबीचको दूरी बढाइरहेको छ। यस अवस्थामा करुणा र सहिष्णुताले मात्र सामाजिक एकता, मानवीय सम्बन्ध र सामूहिक प्रगतिको मार्ग प्रशस्त गर्न सक्छ। प्रत्येक घर, विद्यालय, कार्यालय र समुदायले यी मूल्यलाई आत्मसात गर्न सके, तब मात्र समाज संस्कारी र स्थायी हुनेछ।करुणा र सहिष्णुताले मात्र मानवीय मूल्य र सदाचारको माध्यमबाट समाजलाई संस्कारी, समानुभूतिपूर्ण र दिगो बनाउने शक्ति राख्दछन्।

करुणा परमात्माको अमृत वर्षा हो, जसले हृदयलाई निर्मल र विशुद्ध बनाउँछ। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई शिक्षा दिनुहुन्छ—“समदुःखसुखः स्वस्थः” अर्थात् सुख–दुःखमा समभाव राख्ने जन मात्र सच्चा योगी हो। यही समभाव करुणा र सहिष्णुताको संयुक्त स्वरूप हो। करुणा बिना सहिष्णुता अन्धो हुन्छ, र सहिष्णुता बिना करुणा अपूर्ण हुन्छ।दार्शनिक दृष्टिले, करुणामय हृदय समाजमा द्वेष, विभाजन र हिंसाको विष हराउने औषधि हो। जब हामीले अरूको पीडालाई आफ्नो पीडाझैँ अनुभव गर्छौँ, तब हाम्रो मनको कठोरता पग्लिन्छ र सहिष्णुताको निर्मल धारा बग्छ। यो धारा जात, धर्म, भाषा,वा संस्कृतिका सबै भित्ताहरू भत्काउने शक्ति बोकेर बग्दछ।

करुणा सबै प्राणीप्रति दया, सहानुभूति र सहयोग गर्ने भावनात्मक गुण हो। यो मानव हृदयको सबैभन्दा पवित्र र शक्तिशाली भावना हो, जसले मानिसलाई संवेदनशील, उत्तरदायी र मानवीय बनाउँछ। करुणाले हामीलाई अरूको पीडा महसुस गर्न, दुःखमा साथ दिन र समाधान खोज्न प्रेरणा दिन्छ। यो  व्यक्तिगत भावना मात्र नभई सामाजिक आचरणको आधार हो, जसले सह–अस्तित्व, समानता र शान्तिपूर्ण जीवनको मार्ग खोल्छ। करुणाले घृणा, हिंसा र स्वार्थलाई हटाएर प्रेम, सेवा र समर्पणको भावना बढाउँछ। यसले जीवनलाई गहिरो अर्थ दिन्छ र सबै प्राणीप्रति प्रेमभाव उत्पन्न गर्छ।

करुणा भावना मात्र होइन, यो मानवताको एक आधारभूत सद्गुण हो जसले समाजमा मेलमिलाप, सद्भाव र शान्ति कायम गर्न सक्ने गहिरो शक्ति राख्दछ। करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने र त्यसलाई कम गर्ने मनोवृत्ति हो,जसले आत्मकेन्द्रित सोचबाट बाहिर ल्याएर अरूको दृष्टिकोणबाट जीवन हेर्न प्रेरित गर्छ।

करुणा बिना मानवता अधूरो रहन्छ। समाज स्वार्थी, कठोर र अन्यायी बनिन्छ। करुणा नै नैतिकता, मानव अधिकार र दायित्वको आधार हो।बुद्ध धर्ममा करुणा मुक्ति मार्गको मूल हो भने हिन्दू, इस्लाम, इसाई लगायतका धर्महरूमा पनि यसलाई सर्वोच्च मानवीय गुण मानिएको छ। करुणाले सामाजिक समरसता कायम राख्छ, जहाँ सबैले एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार्छन्। करुणावान व्यक्ति मात्र साँचो अर्थमा मानव हुन्छ।

करुणा भावना मात्र होइन, यो मानव जीवनको सारभूत तत्व हो, जसले व्यक्तिगत स्तरदेखि सामाजिक संरचना, नीति निर्माण,तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म प्रभाव पार्दछ। मनोविज्ञान, धर्मशास्त्र, समाजशास्त्र र इतिहासले पुष्टि गरेको छ कि करुणा शान्ति, सहअस्तित्व र समृद्धिको जड हो। जब एक व्यक्ति अरूको पीडा बुझ्छ र त्यसलाई कम गर्न सक्रिय प्रयास गर्छ, त्यसले द्वन्द्व घटाउँछ, मनमुटाव कम गर्छ र सहकार्यको वातावरण तयार पार्छ। यसरी करुणा केवल मानवीय गुण मात्र होइन, सामाजिक र राष्ट्रिय प्रगतिका लागि अपरिहार्य रणनीति पनि हो।

करुणा समाज, राष्ट्र र मानव सभ्यताको आधारशिला हो। दार्शनिक, धार्मिक र वैज्ञानिक दृष्टिले पनि करुणाले मानिसको जीवन,सम्बन्ध र सामाजिक संरचनामा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने शक्ति राख्छ। वैज्ञानिक प्रमाणहरूले देखाएका छन् कि करुणायुक्त व्यवहारले मस्तिष्कमा सहानुभूति, नैतिक निर्णय क्षमता र सामाजिक समझदारीलाई सक्रिय बनाउँछ, अक्सिटोसिन जस्ता हार्मोनको स्रावले तनाव कम गर्छ, विश्वास र सहयोग प्रवर्द्धन गर्छ। मिथक र धार्मिक शिक्षाले पनि करुणालाई जीवनको सर्वोच्च मूल्यको रूपमा पुष्टि गरेका छन्—रामकथा, गीता, बुद्धको अहिंसा, येशूको प्रेम र क्षमा, तथा इस्लामको रहमत सबै यसका उदाहरण हुन्।

आजको प्रतिस्पर्धी, विभाजित र तनावपूर्ण समाजमा करुणा नै मानिसहरूबीच मेलमिलाप,सहिष्णुता र दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्वको आधार बन्न सक्छ। यसलाई बाल्यकालदेखि नै शिक्षा, परिवार र संस्कृतिमार्फत सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ। करुणा मात्र नभए मानव समाज स्वार्थ, द्वेष र विभाजनमा सीमित रहन्छ; तर यसलाई आत्मसात् गरेमा समाज संवेदनशील, उत्तरदायी, न्यायप्रिय र एकताबद्ध बन्न सक्छ। अन्ततः, करुणा मानवताको मेरुदण्ड, शान्ति र स्थायित्वको अमृत स्रोत हो— जसलाई जीवनले केवल अनुभव मात्र होइन, अभ्यास र संस्कारको रूपमा आत्मसात् गर्न आवश्यक छ।

यदि नेतृत्व करुणामय हुन्छ भने शासन मानवीय हुन्छ। यदि समाज सहिष्णु हुन्छ भने विकास समावेशी हुन्छ। यदि व्यक्ति करुणा र सहिष्णुतामा आधारित हुन्छ भने उसको जीवन सन्तुलित र शान्तिपूर्ण हुन्छ। यसरी यी दुई गुणहरू बहुस्तरीय रूपमा प्रभावकारी हुन्छन्। यदि मानव जातिले भौतिक प्रगतिको साथसाथै यी आन्तरिक मूल्यहरूलाई पनि अंगीकार गर्छ भने, भविष्यको सभ्यता अधिक न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण र मानवीय हुनेछ। यही नै साँचो अर्थमा मानवीय सभ्यता हो, जहाँ मानव केवल जीवित हुँदैन, बरु अर्थपूर्ण रूपमा बाँच्दछ।