संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्म

संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्म

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव चेतनाको यात्रा एक निरन्तर विस्तारशील प्रक्रिया हो। यो यात्रा सीमितताबाट असीमतातर्फ, संकीर्णताबाट व्यापकतातर्फ र व्यक्तिगत दृष्टिबाट सार्वभौमिक दृष्टितर्फ अघि बढ्छ। जब चेतना संकीर्ण हुन्छ, तब संसार पनि सानो देखिन्छ। तर जब चेतना विस्तारित हुन्छ, तब सम्पूर्ण अस्तित्व एकै सूत्रमा बाँधिएको अनुभूति हुन्छ। यही चेतनाको रूपान्तरण मानव सभ्यता, संस्कृति र दर्शनको मूल आधार हो।संकीर्ण चेतना भनेको सीमित ‘म’ र ‘मेरो’ को घेराभित्र बन्द चेतना हो। यस्तो चेतनाले संसारलाई विभाजनको दृष्टिले हेर्छ। आफ्नो र परायो, मित्र र शत्रु, उच्च र निम्न, लाभ र हानिको आधारमा सम्बन्धहरू निर्धारण गर्छ। यो दृष्टिकोण स्वाभाविक रूपमा अस्थिर हुन्छ किनभने यो निरन्तर डर, तुलना र असुरक्षामा आधारित हुन्छ। संकीर्ण चेतनाले सत्यलाई होइन, आफ्नो हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले निर्णयहरूलाई पनि स्वार्थकेन्द्रित बनाउँछ।

तर चेतना स्थिर हुँदैन। जीवनका अनुभवहरू, पीडा, असन्तुष्टि र खोजहरूले चेतनालाई विस्तार गर्ने प्रक्रिया सुरु गर्छन्। जब मानिसले बाह्य संसारमा मात्र अर्थ खोजेर सन्तुष्टि पाउँदैन, तब ऊ भित्री संसारतर्फ फर्किन्छ। यही फर्काइ चेतनाको पहिलो विस्तार हो।पूर्वीय दर्शनले चेतनाको विस्तारलाई आत्मबोधको मार्ग मानेको छ। उपनिषद्हरूले भन्छन् कि वास्तविक ज्ञान बाह्य वस्तुमा होइन, आत्माको गहिराइमा निहित छ। जब मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूप बुझ्न थाल्छ, तब उसको सीमित पहिचानहरू कमजोर हुन्छन्। ऊ बुझ्न थाल्छ कि शरीर, नाम, जात, पद र विचार केवल अस्थायी आवरण हुन्। वास्तविक अस्तित्व चेतना हो, जुन सार्वभौमिक छ।भगवद्गीताले समत्व योगको अवधारणामार्फत चेतनाको विस्तारलाई स्पष्ट गर्छ। जब मानिस सुख र दुःख, लाभ र हानि, जय र पराजयलाई समान दृष्टिले हेर्न सिक्छ, तब उसको चेतना संकीर्णताबाट बाहिर निस्कन थाल्छ। समभाव केवल मानसिक अवस्था होइन; यो चेतनाको गहिरो रूपान्तरण हो। यस अवस्थामा व्यक्ति परिस्थितिको दास हुँदैन, बरु साक्षी हुन्छ।

बौद्ध दर्शनले पनि संकीर्ण चेतनालाई दुःखको मूल कारण मानेको छ। जब मानिस आफूलाई अलग र स्थायी अस्तित्व ठान्छ, तब उसमा लोभ, द्वेष र मोह जन्मिन्छ। यी तीन विकारहरूले चेतनालाई संकीर्ण बनाउँछन्। तर जब मानिस अनित्यताको सत्य बुझ्छ, तब उसको चेतना विस्तार हुन्छ। ऊ सबै कुरा परिवर्तनशील छन् भन्ने अनुभूतिमा प्रवेश गर्छ। यही अनुभूतिले सार्वभौमिक दृष्टिको ढोका खोल्छ।सार्वभौमिक दृष्टि भनेको सम्पूर्ण अस्तित्वलाई एकताको रूपमा हेर्ने क्षमता हो। यस दृष्टिमा कुनै पनि चीज अलग छैन। सबै तत्वहरू एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्। मानिस, प्रकृति, समाज र ब्रह्माण्ड एउटै चेतनाको विविध अभिव्यक्ति हुन्। जब यो अनुभूति गहिरो हुन्छ, तब विभाजन हराउँछ।संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्मको यात्रा सरल छैन। यो निरन्तर आत्मअन्वेषणको प्रक्रिया हो। यसमा मानिसले आफ्ना पूर्वाग्रह, डर, लोभ र अहंकारसँग संघर्ष गर्नुपर्छ। अहंकार यस यात्राको सबैभन्दा ठूलो बाधा हो। अहंकारले मानिसलाई केन्द्रमा राख्छ र अरूलाई परिधिमा। तर सार्वभौमिक दृष्टि भने केन्द्र र परिधिको भेद नै मेटाइदिन्छ।

प्रकृतिले पनि चेतनाको विस्तार सिकाउँछ। जब मानिस पहाड, नदी, वन र आकाशलाई केवल स्रोत होइन, सहअस्तित्वको आधारका रूपमा हेर्छ, तब उसको दृष्टि परिवर्तन हुन्छ। प्रकृतिसँगको सम्बन्ध शोषणबाट संरक्षणतर्फ जान्छ। यही परिवर्तन चेतनाको विस्तारको प्रमाण हो।मानव सम्बन्धहरूमा पनि संकीर्ण चेतना स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। जब सम्बन्ध स्वार्थमा आधारित हुन्छ, तब त्यो अस्थायी हुन्छ। तर जब सम्बन्ध करुणा र समझदारीमा आधारित हुन्छ, तब त्यो स्थायी हुन्छ। सार्वभौमिक दृष्टिले मानिसलाई सिकाउँछ कि अरू कोही पराया होइन। सबै एउटै अस्तित्वका अंश हुन्।

आधुनिक युगमा संकीर्ण चेतनाको रूप अझ जटिल बनेको छ। सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक ध्रुवीकरण र आर्थिक प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई अझ विभाजित बनाएको छ। मानिसहरू समूह, विचारधारा र पहिचानका आधारमा एकअर्कासँग टाढा हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा सार्वभौमिक दृष्टिको आवश्यकता अझ बढी छ।शिक्षा प्रणालीले चेतनाको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यदि शिक्षाले समझदारी विकास गर्छ भने, समाजमा समभाव बढ्छ। जब विद्यार्थीहरूलाई विविधता सम्मान गर्न सिकाइन्छ, तब भविष्यको समाज अधिक समावेशी हुन्छ।

ध्यान र आत्मचिन्तन चेतनाको विस्तारका प्रभावकारी साधन हुन्। ध्यानले मनलाई शान्त बनाउँछ र विचारहरूको भीडलाई घटाउँछ। शान्त मनले वास्तविकता स्पष्ट रूपमा देख्न सक्छ। आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्नै विचार र व्यवहारलाई बुझ्न मद्दत गर्छ। यी अभ्यासहरूले संकीर्णताबाट बाहिर निस्कन सहयोग गर्छन्।नैतिकता पनि चेतनाको विस्तारसँग सम्बन्धित छ। नैतिक व्यक्ति  समझदारीपूर्ण व्यक्ति हो। जब मानिसले आफ्नो व्यवहारको प्रभाव अरूमा कस्तो पर्छ भन्ने बुझ्न थाल्छ, तब उसको चेतना विस्तार हुन्छ।राजनीति र शासन प्रणालीमा पनि सार्वभौमिक दृष्टिको आवश्यकता छ। जब नेतृत्व संकीर्ण स्वार्थमा आधारित हुन्छ, तब विभाजन बढ्छ। तर जब नेतृत्व समावेशी दृष्टिमा आधारित हुन्छ, तब एकता बलियो हुन्छ। राज्यको सफलता केवल आर्थिक सूचकांकमा होइन, सामाजिक एकतामा पनि मापन हुन्छ।

संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्मको यात्रा वास्तवमा आत्मपरिवर्तनको यात्रा हो। यो यात्रा बाह्य संसार परिवर्तन गर्ने भन्दा पहिले आन्तरिक संसार परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया हो। जब आन्तरिक संसार परिवर्तन हुन्छ, तब बाह्य संसार स्वतः परिवर्तन हुन थाल्छ।विश्वका अधिकांश द्वन्द्व, कलह र विभाजनको मूल कारण भौतिक रगतले कोरिएका सीमाहरू हुन्  राष्ट्र, जाति, धर्म, भाषा र क्षेत्रीय भेद। यस्ता सीमाले हामीलाई एकअर्काबाट अलग राख्ने, द्वेष र असहिष्णुता बढाउने मुख्य कारण बनेका छन्। तर, भौतिक सीमाले मात्र होइन, चेतनाका सीमाहरूलाई पनि भत्काउन आवश्यक छ। चेतनाका सीमाहरू भनेको हाम्रो सोचाइ, दृष्टिकोण र अन्तरदृष्टिलाई बाँध्ने मानसिक बन्धनहरू हुन्, जसले हामीलाई साझा मानवता भन्दा माथि उठ्नबाट रोक्छन्।

हामीले यी भौतिक र मानसिक सीमाहरूबाट माथि उठेर ‘मानवता’ को मूल भाव बुझ्न जरुरी छ — जहाँ सबै मानिसलाई समान अधिकार, सम्मान र दया प्राप्त होस्। राष्ट्रियता वा जातीयता भन्दा अघि हामी सबै मानव हुनुपर्ने तथ्यलाई आत्मसात गर्नुपर्छ। जब चेतनाका सीमाहरू भत्कन्छन्, तब मात्र हामी आपसी सहिष्णुता, प्रेम र एकता निर्माण गर्न सक्छौं। यसले विश्व शान्ति र सामाजिक समृद्धिका मार्ग खोल्छ।यो विश्व ब्रम्हाण्डमा भएका हामी सबै साथसाथै हाँस्न खेल्न र रमाउन सक्नुपर्दछ । सबैलाई आफ्नै जस्तो देख्न सक्नुपर्दछ । एकले अर्कामा द्वेषको भाव नराखी साथ साथै सहकार्य गर्नुपर्दछ भनी हाम्रा महर्षिले उपदेश दिएका छन् । आपसमा मित्रताको भावले मात्र आफ्नो र यो संसारको उन्नती र कल्याण हुन सक्छ ।संसारमा ममत्वको वरण भनेको अहंकारको प्रदर्शन हो । जबसम्म हामी मेरोको भावनाबाट माथि उठ्न सक्दैनौँ तबसम्म हाम्रो कल्याण असम्भव छ । त्यसैले त उपनिषद्ले वसुधैव कुटुम्बकम्को व्यवहार गर्नुपर्दछ भनी आदेश गरेका छन् । पृथ्वीका सबै सबैका बन्धु समान हुन् । कोही आफ्नो र कोही परका छैनन् । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्दछ । जसले सबै समान हुन् भन्ने उदार चित्तको प्रदर्शन गर्न सक्छन् ती व्यक्ति नै महान् हुन् । जबसम्म यस्तो ज्ञान प्राप्त हुँदैन तबसम्म यो संसारमा अस्थिरता रहिरहन्छ । हत्यासिंहा जस्ता कार्य चलिरहन्छन् । यो संसारमा कसैको निजी केही पनि छैन । आफ्नो हो भन्नु केवल भ्रम मात्र हो । किनिक न हामीले चाहेर हामी जन्मेका छौँ नत मृत्यु नै हाम्रा हातमा छ । यसैले वास्तविकता हाम्रो वसमा छैन । यसैले सर्वत्र समभावको जागृति हुनपर्दछ । मित्रताको भाव रहनुपर्दछ । बन्धुत्वको सहकार्यले नै हाम्रो कल्याण रहने कुरा नै वास्तवमा हाम्रो मार्गदर्शक हुनु आवश्यक छ ।

संसारको नक्शामा रगतले कोरिएका सीमारेखा कुनै समयको सत्ता–स्वार्थको स्मृति–रेखा हुन्, जसले भूगोललाई मात्र होइन, चेतनालाई पनि विभाजन गर्ने द्वेषको दलदल सृजना गरेका छन्। राष्ट्र, जात, धर्म र भाषा जस्ता सीमाहरूले मानवतालाई संकुचित गर्दै शान्ति र सह–अस्तित्वका सपनाहरूलाई सिमेन्टको पर्खालभित्र थुनिदिएका छन्। तर, उपनिषद्का उज्ज्वल उपदेशहरू हामीलाई सम्झाउँछन् कि मानवीय चेतना यी सीमाभन्दा माथि उठेर वसुधैव कुटुम्बकम् को विराट भावनामा रम्नुपर्छ।

मानवता भनेको कुनै मृगतृष्णा होइन, यो त चेतनाको चन्द्रमासमान शीतल आभा हो, जसले हरेक हृदयमा करुणा र प्रेमको उज्यालो छर्ने सामर्थ्य राख्छ। जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावका कारुणिक कथाहरूले मानवतालाई कहिल्यै शान्त र सम्पन्न हुन दिएनन्। भौतिक सीमाले निर्मित दुर्गम पर्खाल हटाउँदै चेतनाको क्षितिजमा विश्वबन्धुत्वको विजयोदय सम्भव छ।

साँचो समृद्धि त तभी सम्भव हुन्छ जब राष्ट्रका नक्सामा खिचिएका सीमाहरू मनको मञ्चमा मेटिन्छन्। जब मानिस आफ्नो ‘मेरो’ को मोहबाट मुक्त भई ‘हाम्रो’ को हिमालय–हृदय धारणा गर्छ, त्यतिबेला मात्र उपनिषद् बताएको सर्वकल्याणको मार्ग प्रशस्त हुन्छ। “आत्मवत् सर्वभूतेषु” को अभ्यासले मानिसलाई शान्ति, संतोष र सह–अस्तित्वको साँचो अनुभूति दिलाउँछ।सीमाहरूले राजनीतिक स्वार्थका महल बनाउँछन्, तर मानवीयता र ममत्वका महाकाव्यहरू केवल सीमाभन्दा माथि उठेर रचिन्छन्। उपनिषद्का शिक्षाले चेतना जगाएर सन्देश दिन्छ—“पृथ्वी सबैको साझा आँगन हो, हामी सबै यसको फूलहरू हौं, जहाँ सबैको अस्तित्व समान रूपमा सुगन्धित रहोस्।”जबसम्म स्वार्थ र संकीर्णताले मानिसको मनोभूमिमा अन्धकारको अधिवास जमाइरहन्छ, तबसम्म संसार अशान्त रहनेछ। तर, जब हामी विनय, करुणा र सहकार्यको सूर्यसँग आत्मालाई सिंचित गर्छौं, त्यसै दिनदेखि विश्वमा शान्ति र समृद्धिको सप्तरङ्गी इन्द्रधनुष देखापर्न थाल्छवसुधैव कुटुम्बकम् कुनै आदर्शको आकर्षक आवरण मात्र होइन,यो नै मानवीय सभ्यताको स्थायी आधार, शाश्वत शान्तिको स्वर र भविष्यको सफलताको सुनिश्चित मार्ग हो।हामी सबैले उपनिषद्का उपदेश आत्मसात गर्दै चेतनाका क्षितिजमा सीमारेखाभन्दा माथि उठेर ‘मानवता’ नामको अमूल्य निधिलाई बचाउन र बढाउन निरन्तर लाग्नुपर्दछ।विज्ञानको वज्रपात शक्तिले सृजनाको सन्धि गर्नु पर्छ, संहारको संज्ञा होइन। वैज्ञानिक उपलब्धिहरू मानवहितमा उपयोग हुनुपर्छ, विनाशको व्यूह निर्माणमा होइन। जब राष्ट्रहरू विवेकशील नियमहरू लागू गर्दै पृथ्वीलाई रक्षाको कवच प्रदान गर्छन्, तब मात्र विश्व एकतामा बाँधिन्छ र वसुधैव कुटुम्बकम्को उज्यालो पुनर्जागरण हुन्छ।

साँचो सुख क्षणिक भौतिक उपलब्धिहरूमा होइन, चेतनाको सागरमा गहिरिएर गरिने मानवीय मूल्यका अभ्यासहरूमा छ। भौतिक दुःख अस्थायी छन्, अध्यात्मिक सुख शाश्वत। त्यसैले शान्ति र समृद्धिको सच्चा मार्ग चेतनाको सीमाहीन आकाशमा छ। पृथ्वी हाम्रो साझेदारीको पवित्र मैदान हो। यहाँ हामीले प्रेमका बीउ रोप्नुपर्छ, सहकार्यका सिँचाइ गर्नुपर्छ र सहिष्णुता र करुणाका फलहरू प्राप्त गर्नुपर्छ। जब हामी ‘मेरो’ को मोहबाट माथि उठेर ‘हाम्रो’ को उच्च हिमालयसम्म पुग्छौं, तब मात्र जीवनको वास्तविक लक्ष्य—सर्वकल्याण र विश्वबन्धुत्वको स्थापना सम्भव हुन्छ।वसुधैव कुटुम्बकम् चेतनालाई उजागर गर्ने अमृत–अलाप हो। यसलाई आत्मसात गरी अघि बढ्नु नै हाम्रो मानवताको विजय यात्रा हुनेछ।

यो यात्रामा करुणाको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। करुणा भनेको अरूको पीडा महसुस गर्ने क्षमता हो। जब मानिसमा करुणा विकास हुन्छ, तब ऊ अरूलाई अलग देख्न सक्दैन। करुणाले विभाजन घटाउँछ र एकता बढाउँछ।अन्ततः सार्वभौमिक दृष्टि कुनै दार्शनिक अवधारणा मात्र होइन; यो जीवन जिउने तरिका हो। यो दृष्टिमा मानिस केवल आफूका लागि होइन, सम्पूर्ण अस्तित्वका लागि जिउन थाल्छ। ऊ आफ्नो जीवनलाई पृथक घटना होइन, विशाल चेतनाको अंशका रूपमा बुझ्छ।संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्मको यात्रा मानवताको उच्चतम सम्भावना हो। यो यात्रा कठिन भए पनि सम्भव छ। यसको आधार आत्मबोध, करुणा, विवेक र अभ्यास हो। जब मानिसले आफूलाई सीमितता भन्दा माथि उठाएर हेर्न थाल्छ, तब उसले सम्पूर्ण अस्तित्वसँग एकताको अनुभूति गर्छ।त्यही अनुभूति मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो। त्यही अनुभूतिमा शान्ति छ, प्रेम छ र स्थायित्व छ। र त्यही अनुभूति नै सार्वभौमिक दृष्टिको वास्तविक अर्थ हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)