विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला : प्रजातन्त्रको चेतना, साहित्यको अन्तःकरण र मानवताको उज्यालो

विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला : प्रजातन्त्रको चेतना, साहित्यको अन्तःकरण र मानवताको उज्यालो

तोमनाथ उप्रेती

केही व्यक्तिहरू आफ्नो समयका नेता हुन्छन्। केही इतिहासका पात्र बन्छन्। तर विरलै जन्मिने केही मानिस यस्ता हुन्छन्, जसले समयलाई नै नयाँ दिशा दिन्छन्। नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री, प्रजातान्त्रिक समाजवादका दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक साहित्यका प्रवर्तक तथा अदम्य राष्ट्रवादी विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (वि.सं. १९७१ भदौ २४ – २०३९ साउन ६) यस्तै दुर्लभ व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपाली राष्ट्रिय चेतनाको पुनर्जागरणका अभियन्ता, स्वतन्त्रताको दार्शनिक र मानव आत्माको गहिराइ बुझ्ने साहित्यिक ऋषि थिए।

इतिहासले कहिलेकाहीँ यस्ता व्यक्तित्व जन्माउँछ, जसको जीवनलाई एउटा पद, एउटा पुस्तक वा एउटा आन्दोलनले व्याख्या गर्न सक्दैन। बी.पी. कोइराला त्यस्तै बहुआयामिक व्यक्तित्व हुन्। राजनीति उनका लागि मानिसको गरिमा, स्वतन्त्रता र आत्मसम्मानको रक्षा गर्ने नैतिक अभियान थियो। साहित्य उनका लागि मानव मनका अदृश्य पीडा, प्रेम, द्वन्द्व र अस्तित्वको खोज थियो।

उनको जन्म वि.सं. १९७१ भदौ २४ (१४ अगस्ट १९१४) मा भारतको बनारसमा कृष्णप्रसाद कोइराला र दिव्या कोइरालाको घरमा भएको थियो। जन्मभूमि भारत भए पनि कर्मभूमि नेपाल थियो। उनले सानैदेखि अन्यायविरुद्ध उभिन सिके। बनारसको हरिश्चन्द्र विद्यालयमा अध्ययनरत बालक बीपी महात्मा गान्धीको असहयोग आन्दोलनबाट प्रभावित भए। सरकारी विद्यालय छोड्ने उनको साहस देखेर स्वयं महात्मा गान्धीले उनलाई फूलमाला लगाइदिएको प्रसङ्ग केवल एउटा बालकको सम्मान थिएन; त्यो भविष्यको एउटा लोकतान्त्रिक नायकलाई इतिहासले गरेको पहिलो अभिषेक थियो।

भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनले उनलाई राजनीतिक चेतना दियो। बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयमा राजनीति र अर्थशास्त्र तथा कलकत्ता विश्वविद्यालयमा कानून अध्ययनले उनको बौद्धिक क्षितिज विस्तार गर्‍यो। विद्यार्थी जीवनदेखि नै उनले स्वतन्त्रता, समानता र सामाजिक न्यायलाई जीवनको मूल आदर्श बनाए।

कुनै पनि राष्ट्रको इतिहासमा केही क्षण यस्ता हुन्छन्, जहाँ एउटा व्यक्तिको दृढ संकल्पले सम्पूर्ण युगको दिशा परिवर्तन गरिदिन्छ। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाले वि.सं. २००३ मा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस स्थापना गर्दा त्यो शताब्दीयौँदेखि दमन, भय र निरङ्कुशतामा बाँचेको नेपाली जनताको आशाको पुनर्जन्म थियो। उनले नेपाली जनतालाई पहिलोपटक संगठित राजनीतिक शक्ति, लोकतान्त्रिक चेतना र स्वतन्त्र भविष्यको स्पष्ट सपना दिए।

वि.सं. २००३ को विराटनगर मजदुर आन्दोलन बीपीको नेतृत्वको अर्को ऐतिहासिक अध्याय बन्यो। यो आन्दोलनले नेपालमा श्रमिक चेतना, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक अधिकारको वैचारिक जग निर्माण गर्‍यो। बीपीले स्पष्ट रूपमा बुझेका थिए कि कुनै पनि लोकतन्त्र तबसम्म पूर्ण हुँदैन, जबसम्म श्रमिक, किसान र सामान्य नागरिकले सम्मानपूर्वक बाँच्ने अधिकार प्राप्त गर्दैनन्। यही आन्दोलनले नेपालमा जनआन्दोलनको आधुनिक स्वरूपको आधारशिला राख्यो।

यसै चेतनाको विस्तारका रूपमा २००७ सालको जनक्रान्ति सफल भयो, जसले १०४ वर्षसम्म निरङ्कुश रूपमा शासन गरेको राणा व्यवस्थाको अन्त्य गर्‍यो। यो भयमाथि साहसको, निरङ्कुशतामाथि स्वतन्त्रताको र अन्यायमाथि जनइच्छाको विजय थियो। बीपी कोइरालाको अदम्य साहस, असाधारण संगठन क्षमता, राजनीतिक दूरदृष्टि र लोकतन्त्रप्रतिको अटल निष्ठाले यस क्रान्तिलाई निर्णायक सफलता दिलायो। उनले बन्दुकभन्दा विचारलाई, प्रतिशोधभन्दा परिवर्तनलाई र सत्ताभन्दा जनसार्वभौमिकतालाई बढी महत्त्व दिए। त्यसैले बीपी  लोकतान्त्रिक नेपालको वैचारिक वास्तुकार, जनविश्वासका शिल्पी र स्वतन्त्रताको अमर अग्रदूतका रूपमा सदैव स्मरणीय रहनेछन्।

इतिहासमा प्रायः क्रान्तिकारीहरू सत्ता प्राप्त गरेपछि परिवर्तन हुन्छन्। तर बीपी सत्ता पाएपछि पनि विचारबाट विचलित भएनन्। वि.सं. २०१५ सालको पहिलो आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले दुई तिहाइ बहुमत प्राप्त गरेपछि उनी नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट निर्वाचित सरकारको नेतृत्व गर्दै उनले भूमिसुधार, बिर्ता उन्मूलन, प्रशासनिक सुधार, शिक्षा विस्तार र आधुनिक राष्ट्रनिर्माणका आधारहरू निर्माण गर्न प्रारम्भ गरे। “जग्गा जोत्नेको हुनुपर्छ” भन्ने उनको नीति सामाजिक न्यायको उद्घोष थियो।

उनको राजनीतिक दर्शनलाई “प्रजातान्त्रिक समाजवाद” भनिन्छ। उनी मार्क्सबाट आर्थिक असमानताको चेतावनी सिक्थे, गान्धीबाट नैतिक राजनीति सिक्थे र उदार लोकतन्त्रबाट व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको मूल्य ग्रहण गर्थे। यही कारणले उनको विचार कुनै कट्टरवादमा सीमित भएन। उनले भनेका थिए—”समाजवाद गरिबीको वितरण होइन; समृद्धिको न्यायपूर्ण वितरण हो।” यो विचार आज पनि आधुनिक सामाजिक लोकतन्त्रको मूल आधारसँग मेल खान्छ।

राजा महेन्द्रले २०१७ साल पुस १ गते संसद् विघटन गरी निर्वाचित सरकार अपदस्थ गरे। बीपीलाई बिना अभियोग आठ वर्ष जेलमा राखियो। तर जेलले उनको शरीर थुन्यो, विचार होइन। जेलको अन्धकारमा पनि उनले लोकतन्त्रको दीप निभ्न दिएनन्। निर्वासनमा बिताएका वर्षहरू उनको आत्मसंघर्षका वर्ष थिए। अन्ततः वि.सं. २०३३ मा उनले “राष्ट्रिय मेलमिलाप” को ऐतिहासिक नीति लिएर स्वदेश फर्किए। प्रतिशोधको राजनीतिलाई अस्वीकार गर्दै राष्ट्रिय एकताको पक्षमा उभिने यस्तो नैतिक साहस विश्व राजनीतिमा विरलै देखिन्छ।

यदि नेल्सन मण्डेलाले कारागारलाई क्षमाको विश्वविद्यालय बनाए भने बीपीले जेललाई आत्मदर्शनको कक्षामा रूपान्तरण गरे।  भाक्लाभ हाभेलले साहित्य र राजनीतिलाई जोडेर लोकतन्त्रको पक्षमा उभिए भने बीपीले त्यसको नेपाली रूप प्रस्तुत गरे। महात्मा गान्धीले सत्यलाई राजनीति बनाए भने बीपीले स्वतन्त्रतालाई मानव अस्तित्वको केन्द्र बनाए। जवाहरलाल नेहरूले आधुनिक राष्ट्र निर्माणको सपना देखे भने बीपीले लोकतन्त्रलाई नेपाली राष्ट्रियताको मेरुदण्ड बनाए।  अब्राहम लिंकनले मानव समानताको रक्षा गरे भने बीपीले नेपाली जनताको राजनीतिक सम्मानको रक्षा गरे। र यदि लेख वालेसा वा लेक भाभेन्सा जस्ता लोकतान्त्रिक आन्दोलनका नायकहरूले निरंकुशताविरुद्ध जनआन्दोलनको नेतृत्व गरे भने बीपी नेपालमा त्यस परम्पराका अग्रदूत थिए।

तर बीपीको महानता राजनीतिमा मात्र सीमित थिएन। उनी नेपाली साहित्यका सबैभन्दा मौलिक मनोवैज्ञानिक उपन्यासकार हुन्। उनले मानव मनलाई धर्म, जाति, लिङ्ग र संस्कृतिको आवरणभन्दा पर पुगेर हेरे। उनका पात्रहरू बाहिरी संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै अन्तरात्मासँग पनि संघर्ष गर्छन्।

विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको साहित्य मानव मनको गहिरो गुह्यलोकमा गरिएको एक अद्भुत यात्राको अभिलेख हो। उनले नेपाली आख्यानलाई घटनाको सतहबाट उठाएर चेतनाको गहिराइमा पुर्‍याए। उनका पात्रहरू बाह्य संसारसँग मात्र संघर्ष गर्दैनन्, उनीहरू आफ्नै इच्छा, अपराधबोध, प्रेम, वासना, नैतिकता, आस्था, एकाकीपन र अस्तित्वका अनुत्तरित प्रश्नहरूसँग निरन्तर संवाद गरिरहेका हुन्छन्। यही कारणले उनका उपन्यासहरू समय बित्दै जाँदा झन् सान्दर्भिक हुँदै गएका छन्।

‘तीन घुम्ती‘ नेपाली साहित्यमा नारी स्वाधीनताको घोषणापत्रजस्तै कृति हो। यसले सामाजिक परम्परा र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताबीचको द्वन्द्वलाई अत्यन्त साहसका साथ प्रस्तुत गर्दछ। ‘सुम्निमा‘ सभ्यता, प्रकृति, प्रेम र आध्यात्मिकताको गहन दार्शनिक संवाद हो, जहाँ संस्कृतिहरू टकराउँदैनन्, बरु एकअर्कालाई पुनः बुझ्ने प्रयास गर्छन्। ‘नरेन्द्रदाइ‘ प्रेम, कर्तव्य र नैतिकताको सूक्ष्म मनोविज्ञानको कलात्मक विश्लेषण हो भने ‘मोदिआइन‘ युद्धको रक्तरञ्जित इतिहासमाथि शान्तिको अमर घोषणापत्र बनेर उभिन्छ। ‘हिटलर र यहुदी‘ मा उनले सत्ता, हिंसा र मानव विवेकबीचको भयावह द्वन्द्वलाई विश्वमानवीय दृष्टिकोणबाट हेरेका छन् भने ‘बाबु, आमा र छोरा‘ ले पारिवारिक सम्बन्धभित्र दबिएका यौनमनोविज्ञान, अपराधबोध र नैतिक जटिलतालाई असाधारण कलात्मक साहसका साथ उद्घाटित गरेको छ।

बीपीका कथा, आत्मकथात्मक रचना तथा संस्मरणहरूले नेपाली साहित्यमा मनोविश्लेषणात्मक यथार्थवाद, अस्तित्ववादी संवेदना, अन्तर्चेतनाको प्रवाह र आधुनिक आख्यान संरचनाको नयाँ युग प्रारम्भ गरे। उनले पात्रहरूको बाह्य क्रियाभन्दा बढी उनीहरूको अन्तर्मनको मौन कम्पनलाई शब्द दिए। उनका लागि साहित्य मानव आत्माको एक्स–रे थियो, जहाँ चेतनाका अदृश्य घाउहरू पनि स्पष्ट देखिन्थे।

यस अर्थमा बीपी कोइरालालाई सिग्मन्ड फ्रायडको मनोविश्लेषणात्मक अन्तर्दृष्टि, फ्योदोर दोस्तोएभ्स्कीको गहिरो अन्तर्द्वन्द्व, लियो टल्स्टोयको नैतिक चेतना, अल्बेर कामुको अस्तित्ववादी प्रश्न र रवीन्द्रनाथ ठाकुरको विश्वमानवीय करुणाको अद्वितीय नेपाली समन्वय भन्न सकिन्छ। तर यी तुलना केवल उनको बौद्धिक उचाइ बुझाउनका लागि हुन्; वास्तवमा बीपी कसैको अनुकरणकर्ता थिएनन्। उनले आफ्नै मौलिक दृष्टि, आफ्नै सांस्कृतिक माटो र आफ्नै दार्शनिक संवेदनाबाट नेपाली साहित्यलाई यस्तो उचाइमा पुर्‍याए, जहाँ मनोविज्ञान दर्शनसँग, प्रेम स्वतन्त्रतासँग, र साहित्य मानव अस्तित्वको शाश्वत खोजसँग एकाकार हुन्छ। यही कारणले उनी केवल महान् उपन्यासकार होइनन्; नेपाली वाङ्मयका अन्तर्द्रष्टा, चेतनाका शिल्पी र मानव आत्माका अनुपम व्याख्याता हुन्।

उनको लेखनीले देखाएको सबैभन्दा ठूलो सत्य के थियो भने मनुष्य बाहिरी शत्रुसँग भन्दा आफ्नै अन्तर्द्वन्द्वसँग बढी संघर्ष गर्छ। राजनीतिक स्वतन्त्रता पर्याप्त हुँदैन मानसिक स्वतन्त्रता अझ ठूलो उपलब्धि हो।

बीपीले राष्ट्रवादलाई पनि संकुचित भावनामा सीमित गरेनन्। उनका लागि राष्ट्रवाद भनेको छिमेकीसँग शत्रुता होइन, राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा थियो। उनले भारत र चीन दुवैसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखे। संयुक्त राष्ट्रसंघदेखि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसम्म नेपाललाई स्वतन्त्र र सम्मानित राष्ट्रका रूपमा स्थापित गर्न प्रयत्न गरे।

उनको उत्तरार्द्धमा आर्थिक चिन्तन पनि अझ परिपक्व बन्दै गयो। प्रारम्भिक समाजवादी दृष्टिकोणबाट अघि बढ्दै उनले पर्यावरणीय सन्तुलन, सादा जीवन, सीमित उपभोग र मानवीय विकासलाई जोड दिए। आज विश्वले “सस्टेनेबल डेभलपमेन्ट” र “ग्रीन इकनोमी” को चर्चा गरिरहेको बेला बीपीका यी विचार अझ सान्दर्भिक देखिन्छन्।

२०३९ साउन ६ गते उनको निधन भयो। एउटा शरीर समाप्त भयो, तर एउटा विचार अमर भयो। लोकतन्त्र, राष्ट्रिय मेलमिलाप, सामाजिक न्याय, मानव स्वतन्त्रता र साहित्यिक चेतनाको रूपमा उनी आज पनि नेपाली समाजमा जीवित छन्।

इतिहासले धेरै प्रधानमन्त्री जन्माएको छ, तर सबै प्रधानमन्त्री इतिहास बन्दैनन्। इतिहासले धेरै लेखक दिएको छ, तर सबै लेखक युगद्रष्टा हुँदैनन्। बीपी कोइराला दुवै थिए—राजनीतिमा दूरदर्शी र साहित्यमा अन्तर्द्रष्टा।

उनको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ—सत्ता क्षणिक हुन्छ, विचार शाश्वत हुन्छ। जेलले शरीर थुन्न सक्छ, विवेकलाई होइन। लोकतन्त्र कुनै संविधानको मात्र विषय होइन; त्यो मानिसको आत्मगौरवको नाम हो। साहित्य केवल शब्दको सौन्दर्य होइन; त्यो मानव आत्माको मुक्ति हो।

आज नेपालमा जब लोकतन्त्र, सुशासन, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय एकता र नैतिक राजनीतिको चर्चा हुन्छ, त्यहाँ बीपी कोइरालाको नाम एउटा व्यक्तिको रूपमा होइन, एउटा आदर्शको रूपमा उच्चारित हुन्छ। उनी नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासका केवल प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री होइनन्; उनी नेपाली चेतनाका शाश्वत दीपस्तम्भ, स्वतन्त्रताको दार्शनिक, मानवताको साधक र साहित्यका अमर महर्षि हुन्।

समयका आँधीहरू इतिहासका भवनहरू भत्काउन सक्छन्, तर विचारका शिखरहरू कहिल्यै ढल्दैनन्। बीपी कोइराला त्यही अटल शिखर हुन् जहाँ राजनीति नैतिकतामा रूपान्तरण हुन्छ, साहित्य दर्शनमा परिणत हुन्छ, र मानव जीवन स्वतन्त्रताको उत्सव बन्छ।