सदाचारको प्रकाशमा चेतनाको विस्तार

सदाचारको प्रकाशमा चेतनाको विस्तार

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन मूल्य, आचरण, चेतना र व्यवहारको निरन्तर रूपान्तरणको साधना हो। जीवनको सार तब प्रकट हुन्छ,जब मानिसले आफ्नो अस्तित्वलाई भौतिक आवश्यकताभन्दा माथि उठाएर नैतिक बोध, आत्मचिन्तन र मानवीय संवेदनासँग जोड्न थाल्छ। मूल्यविहीन जीवन दिशाहीन हुन्छ र आचरणविहीन मूल्य शब्दमा सीमित रहन्छ। मानव जीवन चेतनाको क्रमिक विकास र आचरणको परिष्करणको यात्रा हो। मानिस जन्मँदा खाली चेतनाको बीउ बोकेर आउँछ। समय, अनुभव र आत्मबोधले त्यस बीउलाई वृक्ष बनाउँछ। चेतना विकास भनेको आफैँलाई चिन्नु, आफ्ना विचार, भावना र कर्मलाई बुझ्नु तथा तिनको उत्तरदायित्व लिनु हो। जब चेतना परिपक्व हुँदै जान्छ, तब नैतिक आचरण स्वतः जीवनको स्वाभाविक गुण बन्छ।

मानव जीवन चेतनाको विकास र आत्मिक परिष्कारको सतत प्रक्रिया पनि हो। मानिसको वास्तविक उन्नति धन, शक्ति वा बाह्य वैभवमा मात्र मापन हुँदैन, उसको चेतना कति उज्यालो, संवेदनशील र नैतिक छ भन्ने कुराले नै उसको व्यक्तित्वको स्तर निर्धारण गर्छ। चेतना त्यस्तो आन्तरिक शक्ति हो, जसले मानिसलाई सही र गलतबीच भिन्नता छुट्याउने क्षमता दिन्छ। यही चेतना सदाचारको प्रकाशबाट प्रकाशित हुँदा जीवन अर्थपूर्ण, मर्यादित र कल्याणकारी बन्छ।

सदाचार सत्य, ईमानदारी, करुणा, सहिष्णुता, विनम्रता र उत्तरदायित्वजस्ता नैतिक गुणहरूको समष्टिलाई बुझिन्छ। यी गुणहरू सामाजिक अनुशासनका लागि आवश्यक छैनन्, तिनीहरूले मानिसको अन्तरात्मालाई पनि शुद्ध बनाउँछन्। जब मानिसको व्यवहार सदाचारमा आधारित हुन्छ, तब उसका विचारहरू शान्त, सकारात्मक र सन्तुलित बन्न थाल्छन्। यही अवस्था चेतनाको विस्तारको पहिलो चरण हो।

आजको संसार भौतिक उपलब्धिहरूमा तीव्र गतिले अगाडि बढिरहेको छ। विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक प्रगतिले मानव जीवनलाई सहज बनाएको छ। तर, नैतिक मूल्यहरूको ह्राससँगै मानिसको चेतना पनि सङ्कुचित हुँदै गएको देखिन्छ। स्वार्थ, लोभ, हिंसा र असहिष्णुताले मानिसलाई बाह्य रूपमा सफल देखाए पनि भित्री रूपमा अशान्त र रिक्त बनाइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा सदाचार व्यक्तिगत गुण मात्र होइन, सामाजिक आवश्यकता पनि हो। किनकि नैतिकता बिना चेतनाको विकास सम्भव हुँदैन।सदाचारले मानिसलाई आत्मानुशासन सिकाउँछ। आत्मानुशासन त्यस्तो शक्ति हो, जसले मानिसलाई क्षणिक प्रलोभनभन्दा माथि उठेर दीर्घकालीन सत्य र कर्तव्यतर्फ उन्मुख गराउँछ। उदाहरणका लागि, सत्य बोल्नु कहिलेकाहीँ कठिन हुन सक्छ, तर सत्यनिष्ठ व्यक्तिको चेतना सदैव निर्मल रहन्छ। झूटले केही समय लाभ दिन सक्छ, तर त्यसले अन्ततः आत्मग्लानि र मानसिक अशान्ति जन्माउँछ। त्यसैले सदाचार चेतनाको शुद्धीकरणको माध्यम हो।

पूर्वीय दर्शनले पनि चेतना र नैतिकतालाई गहिरो रूपमा जोडेको छ। भगवद्गीतामा कर्मयोगको सिद्धान्तमार्फत निष्काम कर्म र धर्मयुक्त आचरणलाई आत्मिक उन्नतिको आधार मानिएको छ। बुद्ध दर्शनले करुणा र मध्यम मार्गलाई चेतनाको जागरणसँग जोडेको छ। उपनिषद्हरूले “तमसो मा ज्योतिर्गमय” भन्दै अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ र अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रालाई जीवनको सर्वोच्च उद्देश्य मानेका छन्। यी सबै शिक्षाहरूको सार एउटै छ सदाचार बिना चेतनाको वास्तविक विस्तार सम्भव छैन।चेतनाको विस्तार संवेदनशीलता, सहअस्तित्व र मानवीय मूल्यहरूको विकास पनि हो। जब मानिस अरूको पीडामा करुणा अनुभव गर्न थाल्छ, जब ऊ प्रकृतिप्रति उत्तरदायी बन्छ, जब ऊ आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजको हित सोच्न थाल्छ, तब उसको चेतना फराकिलो बन्छ। यस्तो चेतनाले विभाजन होइन, एकता खोज्छ। घृणा होइन, प्रेम फैलाउँछ।

नैतिक आचरणले समाजमा विश्वासको वातावरण निर्माण गर्छ। जहाँ ईमानदारी हुन्छ, त्यहाँ पारदर्शिता हुन्छ। जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ शान्ति हुन्छ। जहाँ विनम्रता हुन्छ, त्यहाँ सहकार्य र सहिष्णुता विकसित हुन्छ। त्यसैले सदाचार केवल व्यक्तिगत विकासको आधार होइन, सभ्य समाज निर्माणको मूल स्तम्भ पनि हो। आज मानवता अनेक संकटहरू—युद्ध, हिंसा, भ्रष्टाचार, वातावरणीय विनाश र मानसिक तनाव—सँग संघर्ष गरिरहेको छ। यी समस्याहरूको स्थायी समाधान केवल प्रविधिमा होइन, चेतनाको नैतिक विस्तारमा निहित छ।नैतिक आचरण चेतनाको उज्यालोबाट जन्मिने आन्तरिक अनुशासन हो। जसले आफ्नो मनको अँध्यारो कोठाभित्र पस्न साहस गर्छ, उसैले सत्य, करुणा र न्यायको मूल्य बुझ्न सक्छ। चेतना विकासले मानिसलाई “म” को घेराबाट बाहिर निकालेर “हामी” को विशाल संसारमा प्रवेश गराउँछ। त्यही क्षणदेखि उसका आचरणहरू स्वार्थभन्दा माथि उठ्न थाल्छन् र सेवा, सहानुभूति तथा जिम्मेवारीमा रूपान्तरित हुन्छन्।

आजको युग भौतिक प्रगतिको शिखरमा उभिएको छ, तर चेतनाको गहिराइमा भने रिक्तता बढ्दो छ। प्रविधि तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ, तर नैतिकता पछि परिरहेको अनुभूति हुन्छ। यही विसङ्गत अवस्थामा चेतना विकासको आवश्यकता अझ गम्भीर रूपमा देखापर्छ। चेतनाविहीन ज्ञान खतरनाक हुन्छ, र नैतिकताविहीन शक्ति विनाशकारी। चेतनाले ज्ञानलाई विवेक दिन्छ, शक्तिलाई मर्यादा दिन्छ र आचरणलाई मानवीय बनाउँछ।

चेतना विकासको प्रक्रिया मौन चिन्तन, आत्मावलोकन र जीवनका अनुभवसँग संवादबाट अघि बढ्छ। जब मानिस आफ्ना कमजोरी स्वीकार्न सिक्छ, तब नैतिकता बाह्य आवरण होइन, आन्तरिक संस्कार बन्छ। त्यस्तो व्यक्ति नियम पालना डरले होइन, बोधले गर्छ। उसले गलत बाटो रोज्दैन, किनकि ऊ सही बाटोको मूल्य बुझिसकेको हुन्छनैतिक आचरणले समाजमा विश्वासको आधार निर्माण गर्छ। जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ द्वन्द्व कम हुन्छ; जहाँ करुणा हुन्छ, त्यहाँ हिंसा टिक्न सक्दैन। चेतनाशील नागरिकहरूले मात्र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्छन्। परिवारदेखि राष्ट्रसम्म, नैतिक आचरण चेतनाको स्तरसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ।

मूल्य मानव चेतनामा रोपिएको सत्य, करुणा, न्याय, सहअस्तित्व र उत्तरदायित्वको बीउ हो । यी मूल्यहरू व्यवहारमा नउत्रेसम्म समाजमा सकारात्मक परिवर्तन सम्भव हुँदैन। आचरण नै मूल्यको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो—मानिसले के सोच्दछ भन्दा पनि के गर्छ भन्ने कुराले उसको चरित्र निर्धारण गर्दछ। त्यसैले नैतिक आचरण बिना चेतना अधूरो रहन्छचेतना आत्मबोधको उज्यालो हो,जसले मानिसलाई आफ्नो कर्म, विचार र प्रभावप्रति सजग बनाउँछ। चेतनाको विकाससँगै व्यवहारमा परिवर्तन आउँछ—स्वार्थबाट सेवातर्फ, हिंसाबाट सहानुभूतितर्फ, अहंकारबाट विनम्रतर्फ। जब चेतनाले मार्गदर्शन गर्छ, तब व्यवहार स्वाभाविक रूपमा मानवीय र उत्तरदायी बन्छ।समाजमा देखिने अपराध, भ्रष्टाचार, हिंसा,असमानता र नैतिक पतनको मूल कारण आत्मचेतनाको अभाव हो। जब मानिस  बाहिरी भोगविलासमा डुब्छ र भित्रको आवाज सुन्दैन, त्यतिबेला उसले गलत निर्णय लिन्छ। यस्तो गलत आचरण  व्यक्तिगत जीवनलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि क्षतिग्रस्त बनाउँछ। त्यसैले आचरणको रूपान्तरण अपरिहार्य हुन्छ। आचरण परिवर्तन भनेको  बाहिरी व्यवहार सुधार मात्र होइन, अन्तरमनबाट सुरु हुने सुधार हो।

आत्मचेतना नै आचरण रूपान्तरणको आधार हो। जसरी जरा बलियो भए मात्र रुख मजबुत हुन्छ, त्यसरी नै आत्मचेतना दृढ भए मात्र आचरण सही दिशामा रूपान्तरण हुन्छ। आत्मचेतना बिना आचरण सुधार गर्ने प्रयास सतही हुन्छ र दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्दैन। आत्मचेतना भएका मानिसले आफ्नो बोलाइ, चालचलन,निर्णय र व्यवहारलाई विवेकपूर्ण ढंगले नियन्त्रित गर्न सक्छन्।मानव सभ्यताको सार नै नैतिक मूल्यमा टेकेको हुन्छ। सत्य, अहिंसा, करुणा, धैर्य, संयम, सहिष्णुता जस्ता मूल्य आत्मचेतनाबाट नै पोषित हुन्छन्। उदाहरणका लागि, आत्मचेतना भएको व्यक्तिले चोरी, झुट बोल्ने वा अरूलाई हानी पुर्याउने कार्य गर्ने सोच राख्दैन। बरु उसले आफ्ना कमजोरीलाई स्वीकार गरेर सुधारतर्फ लाग्छ।यसरी नैतिक मूल्य आत्मचेतनाबाट जीवन्त हुन्छन् र आचरणमा प्रतिबिम्बित हुन्छन्।व्यक्तिगत जीवनमा अनुशासनको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्मचेतना बिना अनुशासन सम्भव छैन। बिहान छिट्टै उठ्ने बानी, नियमित अध्ययन वा श्रम, स्वास्थ्यप्रति सजगता, समयको सदुपयोग जस्ता अनुशासनात्मक आचरण आत्मचेतनाबाट नै उत्पन्न हुन्छन्। आत्मचेतना भएको मानिसले जीवनलाई लक्ष्यमुखी बनाउँछ र आफ्नो सम्भावनालाई अधिकतम प्रयोग गर्छ। यसरी आत्मविकास सम्भव हुन्छ।

समाज व्यक्तिहरूको संयोजन हो। जब प्रत्येक व्यक्ति आत्मचेतनशील हुन्छ, तब समाजमा स्वतः सुधार आउँछ। उदाहरणका लागि, ट्राफिक नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको रक्षा गर्नु, सरसफाइमा ध्यान दिनु जस्ता स–साना आचरणले समाजलाई सभ्य र अनुशासित बनाउँछ। आत्मचेतना बिना मानिस नियम उल्लंघन गर्छ र समाजमा अराजकता फैलिन्छ। त्यसैले समाज सुधारको पहिलो आधार व्यक्तिगत आत्मचेतना हो।शिक्षा आचरण सुधारको माध्यम हो। तर यदि शिक्षा आत्मचेतनासँग जोडिएन भने त्यो  प्रमाणपत्र कमाउने साधन मात्र हुन्छ। साँचो शिक्षा भनेको जीवनलाई अनुशासित,नैतिक र उद्देश्यपूर्ण बनाउन सहयोग गर्ने प्रक्रिया हो। त्यसैले विद्यालय, विश्वविद्यालय र परिवारले शिक्षासँगै आत्मचेतनाको अभ्यास गराउन आवश्यक हुन्छ।नेतृत्वको गुण  आत्मचेतनाबाट विकसित हुने चरित्र हो। आत्मचेतना भएको नेता स्वार्थ होइन, समाजको हितका लागि निर्णय गर्छ। आत्मचेतना नभएका नेताहरूले भ्रष्टाचार, अत्याचार र अराजकता जन्माएका छन्। जबकि आत्मचेतना भएका नेताले न्याय, समानता र विकासलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

आत्मचेतनालाई अभ्यास गरेर प्राप्त गर्न सकिन्छ। ध्यान, आत्ममूल्यांकन, सकारात्मक सोच, लेखन अभ्यास, आफ्नो कमजोरीलाई स्वीकार्ने बानी आदि आत्मचेतना बढाउने उपायहरू हुन्। दैनिक जीवनमा आफूले गरेका कामलाई समीक्षा गर्ने बानीले पनि आत्मचेतनालाई गहिरो बनाउँछ।मानव जीवनको साँचो सार्थकता आन्तरिक रूपान्तरणमा निहित छ। आत्मचेतनाले मानिसलाई आफ्नो सोच, भावना र कर्मप्रति उत्तरदायी बनाउँछ, जसबाट नै स्थायी आचरणको विकास हुन्छ। कानुनले व्यवहारलाई सीमित गर्न सक्छ, तर अध्यात्मले मनलाई परिष्कृत गर्छ। जब मन शुद्ध हुन्छ, तब कर्म स्वाभाविक रूपमा सत्य, करुणा र विवेकमा आधारित बन्छ । त्यसैले व्यक्तिगत शान्ति, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रको समृद्धिका लागि आत्मचेतनाको अभ्यास अपरिहार्य छ। आत्मचेतना नै मानवतालाई उज्यालो दिशातर्फ लैजाने दीपशिखा हो  सदाचारको प्रकाश नै चेतनाको वास्तविक दीप हो। बाह्य उपलब्धिहरू समयसँगै हराउन सक्छन्, तर नैतिक चेतनाले मानिसलाई अमर बनाउँछ। सदाचारयुक्त जीवनले मानिसलाई सफल मात्र होइन, सार्थक पनि बनाउँछ। चेतनाको विस्तार तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब मानिस आफ्नो अन्तरात्मालाई सत्य, करुणा र नैतिकताको उज्यालोले प्रकाशित गर्छ। यही प्रकाशले मानव जीवनलाई शान्त, सुन्दर र दिव्य बनाउँछ।