निर्वाचनमा राजनीतिक ईर्ष्याको मनोवैज्ञानिक र व्यवहारगत संरचना

निर्वाचनमा राजनीतिक ईर्ष्याको मनोवैज्ञानिक र व्यवहारगत संरचना

तोमनाथ उप्रेती

नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा बलिदान, संघर्ष र जनआन्दोलनको ऐतिहासिक कथाले सुशोभित छ। निरंकुश शासनबाट मुक्त भई जनताको सार्वभौमिकतामा आधारित शासन प्रणाली स्थापना गर्न नेपाली जनताले लामो समयसम्म पीडा, कारावास, निर्वासन र बलिदान सहनुपरेको छ। प्रजातन्त्र पुनःस्थापना, गणतन्त्रको स्थापना र संघीय संरचनाको कार्यान्वयनसम्म आइपुग्दा लोकतन्त्र जनआस्थाको प्रतीक बनेको थियो। तर आज, जब हामी प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ को संघारमा उभिएका छौँ, लोकतन्त्रको आत्मा नै संकटग्रस्त देखिन्छ। यस संकटको केन्द्रमा राजनीतिक ईर्ष्या, असहिष्णुता, अविश्वास र नैतिक विचलन उभिएका छन्—जसले केवल नेतालाई मात्र होइन, समग्र जनतालाई समेत प्रभावित गर्दैछ।

राजनीति मूलतः सेवा, नीति निर्माण र दूरदर्शी नेतृत्वको माध्यम हुनुपर्ने पवित्र क्षेत्र हो। जनताको आवश्यकता बुझेर समयसापेक्ष समाधान प्रस्तुत गर्नु नै यसको प्रमुख धर्म हो। राजनीतिक नेतृत्वले समाजको आवाज सुन्नु, जनजीवनका पीडालाई बुझ्नु र त्यसका लागि नीतिगत पहल गर्नु नै लोकतन्त्रको सार हो। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि सफल लोकतन्त्रहरूले यही मूल्यलाई प्राथमिकता दिन्छन्—निष्पक्षता, पारदर्शिता, जवाफदेही र समावेशी नेतृत्व।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली राजनीति क्रमशः आफ्नो मौलिक मूल्य र उद्देश्यबाट विचलित हुँदै गएको देखिन्छ। आज राजनीति स्वस्थ प्रतिस्पर्धा र वैचारिक बहसभन्दा बढी षड्यन्त्र, व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्ता–केन्द्रित मानसिकताको अखडा बन्दै गएको छ। सिद्धान्त, नीति र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको स्थानमा तात्कालिक लाभ, पदप्राप्ति र गुटगत स्वार्थले प्राथमिकता पाएका छन्। यसले राजनीतिक संस्कारलाई कमजोर बनाउँदै लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई चुनौती दिइरहेको छ—यही अवस्था विश्वका विकसित र उदीयमान लोकतान्त्रिक देशहरूमा पनि कहिलेकाहीँ देखिन्छ, जहाँ पार्टीभित्रको झगडा र नेताबीचको प्रतिस्पर्धाले नीति निर्माण प्रक्रियामा अवरोध पुर्‍याउँछ।

वर्तमान निर्वाचन बहसहरू पनि विकास, सुशासन र जनकल्याणका विषयमा केन्द्रित हुनुपर्नेमा आरोप–प्रत्यारोप, चरित्र हत्या र भावनात्मक उत्तेजनामा सीमित हुँदै गएका छन्। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमले यस प्रवृत्तिलाई अझ तीव्र बनाएको छ। यो प्रवृत्ति नेपालमा मात्र सीमित छैन विश्वका धेरै भागमा सूचना प्रदूषण र अपुष्ट समाचारहरूले लोकतान्त्रिक संवादलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। तथ्य र तर्कको सट्टा भ्रम, अफवाह र नकारात्मक प्रचार हावी भएपछि जनताको ध्यान नीतिगत विषयभन्दा दूर हुन्छ।

यस सम्पूर्ण विकृतिको मूल कारण राजनीतिक ईर्ष्या हो। अर्काको सफलता सहन नसक्ने, लोकप्रियताबाट असुरक्षित महसुस गर्ने र आफ्नै कमजोरी ढाकछोप गर्न विरोधीमाथि आक्रमण गर्ने प्रवृत्तिले राजनीतिलाई दूषित बनाएको छ। जब ईर्ष्या नेतृत्वको मार्गदर्शक बन्छ, तब नीति, नैतिकता र उत्तरदायित्व कमजोर हुन्छन्। यही कारण आज नेपाली राजनीतिलाई आत्मसमीक्षा, आत्मबोध र नैतिक पुनर्जागरणको आवश्यकता परेको छ—ताकि लोकतन्त्रको आत्मा पुनः जीवन्त बन्न सकोस्।

राजनीतिक ईर्ष्या सामान्य मनोवैज्ञानिक असन्तुष्टि वा क्षणिक भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन यो सत्ता, पहुँच, लोकप्रियता र प्रभुत्वप्रतिको असन्तुलित चाहनाबाट उत्पन्न हुने मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति हो, जसले व्यक्तिको सोच, व्यवहार र निर्णय प्रक्रियामा नकारात्मक प्रभाव पार्छ। विश्वभरी कसैले पनि यदि आफ्नो प्रभावशीलता चुनौती महसुस गर्छ भने आत्मरक्षा भाव जागृत हुन्छ, तर स्वस्थ लोकतन्त्रले त्यसलाई परिपक्व संवाद र नीति बहसमा रूपान्तरण गर्छ।

नेपालमा राजनीतिक ईर्ष्या मुख्यतः तीन तहमा प्रकट हुन्छ:

१. व्यक्तिगत तह – नेताहरूबीच पद, प्रतिष्ठा, टिकट, स्रोत–साधन र पहुँचका लागि तीव्र प्रतिस्पर्धा देखिन्छ। यसले सहयोगको भावना कमजोर पार्छ र वैमनस्यको वातावरण सिर्जना गर्छ।
२. दलभित्रको तह – गुटबन्दी, नेतृत्वविरोध, आन्तरिक षड्यन्त्र र योजनाबद्ध असहयोगले संगठनात्मक एकतालाई कमजोर बनाउँछ।
३. दलबीचको सम्बन्ध – अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, झुटा प्रचार, भ्रम सिर्जना र द्वेषपूर्ण अभियानले राजनीतिक वातावरणलाई प्रदूषित बनाउँछ। विचार, नीति र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्ने स्थानमा व्यक्तिगत आक्रमण र नकारात्मक प्रचार हावी हुँदा लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर बन्छ, जसले जनतामा वितृष्णा र अविश्वास पैदा गर्छ।

प्रतिनिधि सभा निर्वाचन  २०८२ को प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन नजिकिँदै गर्दा यी तीनै तहमा राजनीतिक ईर्ष्या झनै तीव्र हुँदै गएको स्पष्ट देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा आत्मसंयम, सहिष्णुता र नैतिक नेतृत्वको अभावले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई गम्भीर चुनौती दिइरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा देखिन्छ कि जहाँ दलभित्र पारदर्शिता र नैतिकता उच्च मानिन्छ, त्यहाँ राजनीतिक स्थिरता र सामाजिक विश्वास बलियो रहन्छ। त्यसैले समयमै राजनीतिक ईर्ष्यालाई पहिचान गरी आत्मबोध, संवाद र सहकार्यको संस्कार विकास गर्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।

नेपालको राजनीतिक संरचनामा टिकट वितरण दलभित्रको शक्ति सन्तुलन, नेतृत्वको दृष्टिकोण र नैतिक स्तर मापन गर्ने संवेदनशील सूचक हो। टिकट वितरणको तरिकाले पार्टीको लोकतान्त्रिक संस्कार, पारदर्शिता र मूल्य–प्रणाली प्रकट गर्छ। जब टिकट योग्यता, प्रतिबद्धता, जनसमर्थन र कार्यसमर्पणको आधारमा प्रदान गरिन्छ, तब कार्यकर्तामा उत्साह, विश्वास र संगठनप्रतिको निष्ठा बढ्छ। यस्तो प्रक्रिया संगठनमा सकारात्मक प्रतिस्पर्धा, अनुशासन र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ। तर जब टिकट वितरण नातावाद, कृपावाद, गुटगत समीकरण वा व्यक्तिगत निकटतामा आधारित हुन्छ, तब दलभित्र असन्तोष, ईर्ष्या र द्वेष उत्पन्न हुन्छ। यसले लोकतान्त्रिक मूल्य र जनविश्वासमा समेत नकारात्मक असर पार्दछ।

विश्वका धेरै लोकतान्त्रिक देशहरूले यही अनुभव गरेका छन्। पारदर्शी, निष्पक्ष र क्षमता–आधारित उम्मेदवार चयन प्रणालीले पार्टीभित्रको तनाव घटाउँछ, नेतृत्वमा जवाफदेहिता बढाउँछ र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई मजबुत बनाउँछ। यसरी टिकट वितरणको न्यायोचित अभ्यासले संगठन, नेतृत्व र लोकतन्त्र सबैको दीर्घकालीन स्थायित्वमा योगदान पुर्‍याउँछ।

आजका राजनीतिक गठबन्धनहरू प्रायः वैचारिक साझा लक्ष्यभन्दा बढी सत्ता–केन्द्रित भएर गठन हुने गरेको छ। यस्तो गठबन्धनले दीर्घकालीन विश्वास र स्थिरताबाट टाढा रहन्छ। सत्ता सन्तुलन, सिट बाँडफाँट र नेतृत्वको भूमिका निर्धारण गर्ने विवादहरू प्रायः प्राथमिकता पाउँछन्। यसले आन्तरिक प्रतिस्पर्धा, असन्तोष र कहिलेकाहीँ गोप्य सम्झौता वा छल–कपटको सम्भावना बढाउँछ।

युरोप, अमेरिका र पूर्व एशियाका विकसित लोकतान्त्रिक देशहरूमा पनि गठबन्धनभित्र यस्ता विवाद देखा पर्छन्। तर ती देशहरूले दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न नीति–आधारित सहकार्य, द्विपक्षीय संवाद र सम्झौता–संस्कृतिलाई प्राथमिकता दिएका छन्। पार्टी र गठबन्धनभित्र आन्तरिक विवाद भए पनि संस्थागत प्रक्रियामा विश्वास कायम रहन्छ र निर्णयहरू जनहितमुखी बन्ने सुनिश्चितता रहन्छ।

नेपालमा पनि राजनीतिक स्थायित्व र सुशासन सुनिश्चित गर्न गठबन्धनभित्रको विश्वास, संवाद र नैतिक उत्तरदायित्व कायम गर्नु अत्यावश्यक छ। पारदर्शिता, खुला बहस र साझा समझदारीले मात्र गठबन्धन दीर्घकालीन स्थिर रहन्छ। यसले नीति निर्माण, विकास परियोजना र प्रशासनिक कार्यक्षमता नियमित राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ। दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाएर गठबन्धन सञ्चालन गर्दा मात्रै लोकतन्त्र सुदृढ र जनमुखी बन्न सक्छ।

प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ को निर्वाचन केवल सिटको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन; यो नेपालका लोकतन्त्रका मूल मूल्यहरूको परीक्षा पनि हो—निष्पक्षता, पारदर्शिता, विश्वास र सहभागीता। निर्वाचनमा नेता र दलहरूले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ, ईर्ष्या वा द्वेषलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमता देखाए मात्र, नीति, विकास र जनहितमा आधारित निर्णय सम्भव हुन्छ। यदि नेताहरू केवल सत्ता र पदको लागि होइन, जनताको भलो र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितका लागि काम गर्छन् भने लोकतन्त्र बलियो र स्थिर रहन्छ।

त्यस्तै, निर्वाचनमा मतदाता र जनता पनि निर्णायक भूमिका खेल्छन्। तथ्यमा आधारित बहस, नीतिगत विश्लेषण र मिडिया साक्षरता अपनाएर उनीहरूले स्वार्थ र भ्रमबाट प्रेरित प्रचारप्रसारको प्रभाव कम गर्न सक्छन्। विवेकपूर्ण निर्णय, पारदर्शिता र जिम्मेवार मतदानले मात्र दल र नेतामा उत्तरदायित्व र नैतिकताको दबाब सिर्जना गर्छ।

निर्वाचन लोकतन्त्रको स्वास्थ्य, नेतृत्वको नैतिकता र जन–नेता सम्बन्धको परीक्षण हो। नेता, दल र मतदाता तीनै पक्षको सहभागिता र जिम्मेवारी सुनिश्चित भएमा मात्र लोकतन्त्र सुदृढ, स्थायी र जनमुखी बन्न सक्छ। यस दृष्टिले प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ को निर्वाचन नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यका लागि निर्णायक मोड हो।

राजनीतिक ईर्ष्या प्राकृतिक भावना हो, तर यसलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता नै साँचो नेतृत्वको मापदण्ड हो। साँचो नेता आफ्नो स्वार्थ, ईर्ष्या र द्वेषलाई पार गरेर आत्मबोध, विनम्रता, सेवा भाव र सहिष्णुतालाई आत्मसात् गर्छ।यो मात्र नेपालका लागि होइन—विश्वका प्रगतिशील लोकतन्त्रहरूमा पनि यही मूल्यलाई सफलता र स्थिरताको आधार मानिन्छ।

लोकतन्त्र नागरिक र नेताबीचको साझेदारी हो। यदि हामी ईर्ष्या, द्वेष र स्वार्थलाई नियन्त्रणमा राखेर नैतिकता, सेवा भाव र सहिष्णुतालाई अपनाउन सफल भयौं भने, नेपालमा स्थायी लोकतान्त्रिक स्थायित्व र सामाजिक विश्वास कायम हुनेछ।यो नै साँचो लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हो—जहाँ शक्ति सेवा, प्रतिस्पर्धा प्रेरणा, र चुनौती अवसर बन्नेछ र जनता फेरि राजनीति प्रति विश्वास र आशा राख्नेछन्।