आत्मविश्वास र आत्मबोध : व्यक्तिगत विकासको दुई पाटो

आत्मविश्वास र आत्मबोध : व्यक्तिगत विकासको दुई पाटो

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव,नेपाल सरकार

जोसँग सकारात्मक सोच छ  ऊ नै सफलताको शिखर चुम्दछ । जोसँग सकारात्मक सोच छैन, ऊ भाग्यलाई दोष दिएर टाउकोमा हात लाएर दिन गुजार्छ ।सकारात्मक सोच भएका व्यक्तिहरु कयौँ गुणा छिटो आफ्नो लक्षित गन्तव्यमा पुग्दछन् ।हरेक कुरालाई सकारात्क नजरले हेर्नु नै सकारात्मक सोच हो । सकारात्मक सोचले हरेक व्यक्तिमा क्षमता र उर्जा सिर्जना गर्दछ । मानिसको स्वाभिमानमा वृद्धि, नेतृत्वको विकास, व्यवसायमा वृद्धि, संगठनको प्रगति सबै सकारात्मक सोचका उपज हुन् ।

नकारात्मक सोचाईको नकारात्मक परिमाण आउन सक्छ । दोषजति अर्काकै टाउकोमा खन्याईरहन सजिलो मानिएको घर परिवार, समाज, देश सबैतिर सकरात्मक सोचहरु आउनुपर्छ । मानिस यस्तो प्राणी हो जसको वास्तविक पहिचान उसको विचारबाट हुन्छ । मानिसको जस्तो सोच्दछ, ऊ त्यस्तै बन्दछ । त्यसैले असल मानिस हुन हरेक व्यक्तिले सकारात्मक सोच राख्नुपर्दछ । जबसम्म सोच परिवर्तन गरिदैन, तबसम्म ब्यवहार अनि जीवन, जगत परिवर्तन असम्भव नै रहन्छ । देशमा नेतृत्वमा पुगेका ब्याक्तिमा सकारात्मक धारणा हुनुपर्छ । सकारात्मक सोचले राम्रो परिमाण ल्याउछ । घर परिवार,समाज सबै ठाउँहरुमा सकारात्मक सोचको विकास गर्नुहोस यसले जीवन र जगतलाई सुन्दर बनाउँछ । राम्रो सोचाइ राखेमा व्यक्ति, समाज र मुलुक विकास हुन्छ भन्ने बुझाई मानिसहरूमा रहेको छ । जो कोहीसँग असल व्यवहार गर्नुपर्छ । जिम्मेवारी सम्झेर सोच, विचार, योजना र कार्यको सम्बन्धमा आशावादी र सकारात्मकता वादलाई प्रमुख हतियारको रूपमा प्रयोग गर्दछ ।

आत्मविश्वास र सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण जीवनमा सफलता प्राप्त गर्ने आधारभूत तत्वहरू हुन्। दार्शनिक दृष्टिले, यी  व्यक्तित्वका गुण वा व्यवहारिक रणनीति मात्र होइनन्, यी मानव चेतनाको  संरचना, आत्म-जागरूकता र नैतिक दृष्टिकोणसँग सम्बन्धित छन्। जब व्यक्ति आफ्नो क्षमता, मूल्य र उद्देश्यप्रति स्पष्ट हुन्छ, तब उसले जीवनका चुनौतीहरूलाई स्थिरता र धैर्यका साथ सामना गर्न सक्छ। आत्मविश्वासले मात्र व्यक्तिलाई साहस र निर्णय क्षमता दिन्छ, तर सकारात्मक दृष्टिकोणले उसलाई जीवनको प्रत्येक अनुभवलाई सिकाइको रूपमा हेर्न, असफलता र कठिनाइलाई अवसरमा परिवर्तन गर्न प्रेरित गर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले आत्मविश्वासको अर्थ  बाह्य उपलब्धिमा भरोसा राख्नु मात्र होइन, आफ्नो आन्तरिक चेतना, मूल्य र नैतिक शक्ति प्रति विश्वास हुनु हो। पूर्वीय दर्शनमा आत्मविश्वासलाई आत्म-साक्षात्कार, ज्ञान र विवेकको अभ्याससँग जोडेर बुझाइन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो आन्तरिक शक्तिमा विश्वास गर्छ, तब उसले बाह्य परिस्थितिको चक्रवातमा पनि मानसिक शान्ति र निर्णय क्षमतालाई कायम राख्न सक्छ। आत्मविश्वासले व्यक्ति आफ्ना कार्यको परिणामको जिम्मेवारी लिन सक्षम बनाउँछ, जसले नैतिकता र न्यायसंगत जीवनको आधार तयार गर्छ।

मानव जीवन एक सतत् यात्रा हो—जन्मदेखि मृत्यु सम्मको, अपूर्णताबाट पूर्णताको, अज्ञानताबाट ज्ञानको, असुरक्षाबाट आत्मविश्वास र आत्मबोधको यात्रा। जीवनमा सफलताको रहस्य प्रायः दुई आधारमा टिकेको हुन्छ—आत्मविश्वास र आत्मबोध। आत्मविश्वासले मानिसलाई चुनौतीहरूसँग जुझ्ने साहस दिन्छ, आत्मबोधले उसको अस्तित्वलाई अर्थ र दिशा दिन्छ। यी दुवै गुण मानव विकासका दुई पाटो हुन्—एक बाह्य संसारसँग लड्न सक्ने शक्ति हो भने अर्को अन्तरात्माको सत्यसँग मिलन गराउने ज्योति।

आत्मविश्वास आफ्नो क्षमतामा गहिरो आस्था हो। यो त्यो विश्वास हो जसले मानिसलाई असफलताको अन्धकारमा पनि पुनः उठ्न प्रेरित गर्छ। आत्मविश्वास नभए जीवन केवल शंका र भयको छायामा बित्छ।

महाभारतमा अर्जुनको प्रसङ्ग यसकै उत्कृष्ट उदाहरण हो। कुरुक्षेत्र युद्ध आरम्भ हुनुअघि अर्जुन आफ्ना आफन्त, गुरु र भाइसँग युद्ध गर्न नचाहेर मानसिक द्वन्द्वमा परे। उसले धनुष छाडे र निराश भयो। तर कृष्णले अर्जुनलाई आत्मबोध र आत्मविश्वासको सन्देश दिए—“उठ, यो त तेरो धर्म हो। आत्माको नाश हुँदैन, तेरो कर्तव्यबाट भाग्नु कमजोरी हो।” यही शिक्षाले अर्जुनलाई आत्मविश्वासी बनायो, र अन्ततः उसले विजयी युद्ध लड्न सक्यो।

यदि आत्मविश्वास बाहिरी लडाइँको शस्त्र हो भने, आत्मबोध आन्तरिक यात्राको दीप हो। आत्मबोध भन्नाले केवल ‘मलाई थाहा छ’ भन्ने ज्ञान होइन, ‘म को हुँ?’ भन्ने प्रश्नको गहिरो उत्तर हो। आत्मबोधले मानिसलाई आफ्ना मूल्य, उद्देश्य र अस्तित्वबारे स्पष्ट दृष्टि दिन्छ।

रामायणमा भगवान् राम आत्मबोधको आदर्श प्रतीक हुन्। जब दशरथले उनलाई वनवासको आदेश दिए, राममा कुनै असुरक्षा वा भय देखिएन। किनभने उनलाई थाहा थियो—उनको जीवन व्यक्तिगत सुखका लागि होइन, धर्म र लोककल्याणका लागि हो। यही आत्मबोधले उनलाई दुःखमा पनि दृढ र शान्त बनायो।

आत्मविश्वास र आत्मबोध छुट्टै लागे पनि वास्तवमा एकअर्काका पूरक हुन्। आत्मविश्वासले मानिसलाई कर्म गर्न प्रेरित गर्छ, आत्मबोधले त्यस कर्मलाई सही दिशा दिन्छ। यदि आत्मविश्वास मात्र छ र आत्मबोध छैन भने, मानिस अहंकारको शिकार हुन्छ। यदि आत्मबोध मात्र छ तर आत्मविश्वास छैन भने, मानिस निष्क्रिय ध्यानमा अल्झिन्छ।

भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई यही शिक्षा दिन्छन्—“योगस्थः कुरु कर्माणि” अर्थात् आत्मबोधमा स्थिर भएर कर्म गर। आत्मबोधले अहंकारलाई नियन्त्रण गर्छ र आत्मविश्वासले कर्मलाई सम्भव बनाउँछ।

आत्मबोध र आत्मविश्वासको एकीकृत स्वरूप हनुमानमा देखिन्छ। आरम्भमा उनले आफ्नो शक्ति बिर्सेका थिए। जब जाम्बवन्तले उनलाई सम्झाए—“तिमी समुद्र नाघ्न सक्छौ”—त्यसपछि उनले आफ्नो आत्मशक्ति सम्झे। आत्मबोध (मलाई शक्ति छ) र आत्मविश्वास (म यो कार्य गर्न सक्छु) एकैसाथ जाग्दा, उनले समुद्र नाघेर सीताको समाचार ल्याए।

हिरण्यकश्यपुका छोरा प्रह्लादले बाल्यकालमै आत्मबोध पाए—“भगवान् सर्वत्र छन्।” उनको आत्मविश्वास यस्तो दृढ थियो कि पिता आफैँ विरोधी भए पनि उनी डग्मगाएनन्। अन्ततः भगवान् विष्णु नरसिंह रूपमा प्रकट भई प्रह्लादलाई रक्षा गरे।

आत्मविश्वास र आत्मबोध जीवनका दुई पाटो मात्रै होइन, दुई पंखा हुन्। आत्मविश्वासले मानिसलाई आकाशमा उड्न साहस दिन्छ भने आत्मबोधले दिशा देखाउँछ, नभए पंखा भए पनि आकाशमा हराउँछ। जीवनको काव्यमा आत्मविश्वास लय हो, आत्मबोध शब्द हो; दुवै बिना कविता अधूरो हुन्छ।

व्यावहारिक जीवनमा आत्मविश्वासले मानिसलाई लक्ष्यप्रति दृढ रहन सिकाउँछ। विद्यार्थीलाई कठिन परीक्षामा, श्रमिकलाई श्रमको घाम–पानीमा, उद्यमीलाई जोखिममा आत्मविश्वासले नै उभ्याउँछ। तर आत्मबोध नभए, आत्मविश्वास केवल स्वार्थी महत्वाकांक्षा बन्छ।

आत्मबोधले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। उसले बुझ्छ—सफलता केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, सामूहिक यात्राको परिणाम हो। यसैले आत्मबोध भएको मानिस सम्मान, सहकार्य र सद्भावमा विश्वास गर्छ।

हिन्दू दर्शन भन्छ—मानव जीवनको परम लक्ष्य आत्मसाक्षात्कार हो। आत्मबोध बिना आत्मा अधुरो रहन्छ। तर त्यही दर्शनले कर्मयोगलाई पनि उच्च स्थान दिएको छ—जसका लागि आत्मविश्वास अपरिहार्य हुन्छ।यसैले, व्यक्तिगत विकासको मार्ग आत्मबोध र आत्मविश्वासको संगम हो। एकतर्फ आत्मबोधले जीवनलाई आध्यात्मिक अर्थ दिन्छ, अर्कोतर्फ आत्मविश्वासले त्यस अर्थलाई कर्ममार्फत् जीवन्त बनाउँछ।

मानव जीवनको यात्रामा दुई आधारभूत पाटो सधैं प्रखर रूपमा उपस्थित हुन्छन्—आत्मविश्वास र आत्मबोध। आत्मविश्वास व्यक्ति बाहिरी संसारसँग जुझ्ने शक्ति हो भने आत्मबोध उसको अन्तर्यात्राको ज्योति हो। यी दुई बिना विकास अधूरो हुन्छ। आत्मविश्वासले साहस दिन्छ, आत्मबोधले दिशा दिन्छ।

आत्मविश्वास आफ्नो क्षमतामा आस्था र दृढता हो। महाभारतमा अर्जुन युद्ध आरम्भमै द्वन्द्वग्रस्त भए। तर भगवान् कृष्णले उनलाई सम्झाए—“कर्म गर्न तिमी जन्मिएका छौ, भाग्नु कमजोरी हो।” यही उपदेशले अर्जुनको आत्मविश्वास पुनः जाग्यो, र उनले धर्मयुद्ध लडे। आत्मविश्वास नभए अर्जुन केवल शंका र भयकै कैदी बन्थे।

हनुमानको जीवन आत्मविश्वासको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। आरम्भमा उनले आफ्ना शक्ति बिर्सेका थिए। जाम्बवन्तले सम्झाएपछि मात्र उनले आफ्नो सामर्थ्य पहिचान गरे। आत्मबोध (मसँग शक्ति छ) र आत्मविश्वास (म यो गर्न सक्छु) मिल्दा उनले समुद्र पार गरेर सीतालाई भेटे।

आत्मबोध आत्माको साक्षात्कार हो—“म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर। रामायणमा भगवान् राम वनवासको समयमा पनि विचलित भएनन्। कारण—उनी आत्मबोधमा स्थिर थिए। उनी जान्दथे—जीवन व्यक्तिगत सुखका लागि होइन, धर्म र लोककल्याणका लागि हो। आत्मबोधले उनलाई दुःखमा पनि शान्त र दृढ बनायो।

काठोपनिषद्को नचिकेताले पनि आत्मबोधको गहिरो शिक्षा दिन्छन्। मृत्युका देवता यमसँग सत्यको ज्ञान माग्ने उनका प्रश्नले देखाउँछ—आत्मबोधले मानिसलाई अमर सत्यतर्फ डोर्याउँछ।यी दुई पाटो एकअर्काका पूरक हुन्। आत्मविश्वासले कर्म गर्न प्रेरित गर्छ, आत्मबोधले त्यस कर्मलाई दिशा दिन्छ। आत्मविश्वास मात्र भए अहंकार बढ्छ; आत्मबोध मात्र भए निष्क्रियता आउँछ। गीता भन्छ—“योगस्थः कुरु कर्माणि।” अर्थात् आत्मबोधमा स्थिर भएर कर्म गर्नु नै जीवनको सूत्र हो।

आत्मविश्वासलाई स्थायी बनाउन सकारात्मक मानसिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। जब मानिस असफलतालाई अवसरको रूपमा हेर्छ, तब जीवनमा कुनै निराशा उसलाई नष्ट गर्न सक्दैन। थॉमस एडिसनले सयौं असफलतापछि पनि सकारात्मक सोचले आफ्नो आविष्कार सफल पारे।

योग र ध्यानमा पनि मानसिक अनुशासनलाई उच्च स्थान दिइन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो भावनालाई सचेत रूपमा नियाल्छ, नकारात्मक भावनाले उसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन। सकारात्मक दृष्टिकोणले आत्मविश्वासलाई दृढ बनाउँछ, आत्मबोधलाई स्पष्ट बनाउँछ।

आत्मविश्वास र आत्मबोध जीवनका दुई पंखा हुन्। आत्मविश्वासले आकाशमा उड्न साहस दिन्छ, आत्मबोधले दिशा देखाउँछ। यदि दिशा छैन भने पंखा भए पनि मानिस हराउँछ। जीवनको कविता आत्मविश्वास बिना लयहीन हुन्छ, आत्मबोध बिना शब्दहीन। दुवै मिले मात्रै कविता पूर्ण हुन्छ।

विद्यार्थीलाई कठिन परीक्षामा, श्रमिकलाई श्रमको घाम–पानीमा, नेतालाई राष्ट्रनिर्माणमा आत्मविश्वास र आत्मबोध दुवै अपरिहार्य छन्। आत्मबोधले विनम्रता ल्याउँछ, आत्मविश्वासले साहस। सकारात्मक सोचले यी दुवैलाई जीवन्त बनाउँछ।सकारात्मक दृष्टिकोणले सामाजिक सम्बन्धमा सन्तुलन ल्याउँछ। अरूको प्रगतिमा आनन्द अनुभव गर्ने, सहृदय बन्ने गुणले समाजलाई शान्त र सहयोगी बनाउँछ। यही दृष्टिले नेतृत्व तहदेखि सामान्य जीवनसम्म सकारात्मक सोच अनिवार्य छ।हिन्दू दर्शन भन्छ—जीवनको परम लक्ष्य आत्मसाक्षात्कार हो। तर आत्मबोध मात्र पर्याप्त छैन, कर्म आवश्यक छ। कर्मयोग आत्मबोध र आत्मविश्वासको संगम हो। यही संगमले मानिसलाई केवल सफल होइन, साँचो अर्थमा पूर्ण बनाउँछ।

हनुमानको आत्मविश्वास, रामको आत्मबोध, अर्जुनको द्वन्द्व र कृष्णको उपदेश—यी सबै मिथकले एउटै शिक्षा दिन्छन्—जीवनको सूत्र आत्मबोध र आत्मविश्वासको संयुक्त साधना हो। आत्मबोध बिना आत्मविश्वास अधूरो हुन्छ, आत्मविश्वास बिना आत्मबोध निष्क्रिय हुन्छ। सकारात्मक सोचले यी दुवैलाई उज्यालो बनाउँछ। जब यी तीन आधार—आत्मविश्वास, आत्मबोध र सकारात्मक दृष्टिकोण—मिल्छन्, तब मात्र मानिस जीवनको यथार्थ सफलता, आन्तरिक शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्वमा पूर्ण बन्छ।

जीवनको नदी दुई किनाराले मात्र पूर्ण हुन्छ—आत्मबोध र आत्मविश्वास। यी दुई किनाराले बगिरहेको जीवनलाई दिशा दिन्छन्, अनुशासन दिन्छन्, र अन्ततः समुद्रमा अर्थात् परमसत्यमा पुर्याउँछन्।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् । )