आधुनिक प्रतिस्पर्धा , हिंसा, आक्रामक प्रवृत्ति र आत्मबोध

आधुनिक प्रतिस्पर्धा , हिंसा, आक्रामक प्रवृत्ति र आत्मबोध

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

२१औँ शताब्दीलाई प्रविधि र तीव्र प्रतिस्पर्धाको युग भनिन्छ। विश्वभरिका मानिसहरू शिक्षा, रोजगारी, सामाजिक प्रतिष्ठा र आर्थिक लाभमा उच्चतम स्थान प्राप्त गर्न अनवरत संघर्षरत छन्। यस्तो प्रतिस्पर्धात्मक वातावरणले विकास र प्रगतिको मार्ग प्रशस्त गरेको भए पनि मानव मनमा अप्रत्यक्ष दबाब र तनाव सिर्जना गरेको छ। जब मानिसको चेतना  बाह्य उपलब्धि र स्वार्थमा केन्द्रित हुन्छ, तब ईर्ष्या, असन्तोष, आक्रामक प्रवृत्ति र हिंसा जन्मिन्छ।

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि अत्यधिक प्रतिस्पर्धाले मस्तिष्कमा कोर्टिसोल जस्ता तनाव–हर्मोनको स्तर बढाउँछ, जसले निर्णय क्षमता, सहिष्णुता र सामाजिक संवेदनशीलतालाई कमजोर पार्छ। सामाजिक सञ्चार र डिजिटल प्लेटफर्मको व्यापक प्रयोगले यो प्रवृत्ति अझ तीव्र बनाएको छ। युवा पुस्ताले आफ्नो मूल्य र पहचान “लाइक,” “फोलोअर” र सामाजिक मान्यता अनुसार मापन गर्न थालेका छन्। परिणामस्वरूप, मानसिक अस्थिरता, आक्रामक व्यवहार र हिंसात्मक प्रवृत्ति बढ्दो छ।

हिंसा  शारीरिक वा बाह्य संघर्षमा सीमित छैन; यसले शब्द, दृष्टिकोण र मानसिक प्रतिकृयामा पनि प्रकट हुन्छ। आक्रामकता प्रायः ईर्ष्या, असुरक्षा र असन्तोषको परिणाम हो। जब मानिसले आफ्नो सामाजिक र आर्थिक स्तरमा अपर्याप्तता महसुस गर्छ, तब ऊ आक्रामक र हिंसात्मक व्यवहार प्रदर्शन गर्न थाल्छ।

आधुनिक प्रतिस्पर्धाले मनोवैज्ञानिक दृष्टिले मानवलाई दुई भागमा विभाजित गर्छ—आत्मविश्वासयुक्त र ईर्ष्यापूर्ण। आत्मविश्वासी व्यक्ति आफ्ना लक्ष्यप्रति दृढ हुन्छ र अन्यको सफलता सँग प्रतिस्पर्धा गर्ने तरिका सृजनात्मक हुन्छ। तर ईर्ष्यापूर्ण व्यक्ति अन्यको प्रगति हेरेर आक्रामक हुन्छ।

वेदान्त दर्शनले यस मानसिक द्वन्द्वलाई गहिरो रूपमा विश्लेषण गरेको छ। शङ्ख–चिन्तनले देखाउँछ—ईर्ष्या  आफ्नो स्वार्थ र अहंकारको सुरक्षा गर्ने मनोवृत्ति हो। यो मानव मनको विष हो, जसले सामाजिक सम्बन्धहरूमा विघटन ल्याउँछ। जब व्यक्तिको अन्तरात्मा शान्त र सशक्त हुन्छ, तब उसले ईर्ष्या र आक्रामकता नियन्त्रण गर्न सक्छ। आत्मबोध नै त्यस्तो दर्पण हो जसले मनका प्रावृत्तिहरूलाई देखाउँछ र तिनीहरूलाई नियन्त्रित मार्गमा डोर्याउँछ।

ईष्या मानिसको मनोविज्ञानमा असर पार्ने एक शक्तिशाली भावना हो। यो भावना कुनै व्यक्तिको सफलता, खुशी वा समृद्धिमा अरूको अनावश्यक हस्तक्षेप वा असमानता को अनुभवमा उत्पन्न हुन्छ। ईष्याले मानिसलाई मात्र असन्तुष्ट र दुःखी बनाउने काम गर्दैन, यसले जीवनमा गम्भीर नकारात्मक परिणाम पनि ल्याउन सक्छ। ईष्या मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सम्बन्ध र जीवनको गुणवत्तामा नकारात्मक प्रभाव पारेर एक प्रकारको आत्मघाती प्रवृत्तिमा परिणत हुन सक्छ।

जीवन जिउनु पनि एउटा कला हो र यो कलामा हामी कसरी निपुण बन्ने भन्ने कुरा आफैमा भर पर्छ, जीवन जिउने तरिका धेरै छन्, तर जुन आधारभूत छ, त्यसैको अभाव भयो भने जीवन नै भारी हुन्छ र मृत्युको खोजी सुरु हुन्छ ।सकारात्मकताले हामीलाई राम्रो छनोटतर्फ डोर्याउँछ जबकि नकारात्मक मनोवृत्तिले हाम्रो बुद्धिमत्तालाई कमजोर बनाउँछ र सीमित गर्दछ।प्रायः भन्ने गरिन्छ ईष्या दुर्गुण हो, गर्नुहुँदैन । हामी कोही पनि ईष्या नगरी बस्न सक्दैनौँ । विगतमा पनि यस्तै भएको थियो, वर्तमानमा पनि त्यस्तै भएको छ र यस्तै अवस्था रहे भविष्यमा पनि हुने त्यस्तै हो । जोजसले ईष्या गर्नुहुन्न भन्ने गरेका छन् उनीहरूले नै सकेका छैनन्, सकेका हुँदैनन् ।

महाभारतमा दुर्योधन र शकुनिको ईर्ष्या र अहंकारले सम्पूर्ण कौरव कुललाई विनाशतर्फ डोर्यायो। दुर्योधनको आक्रामक प्रवृत्ति  व्यक्तिगत लालच वा असुरक्षा मात्र थिएन; यो समाजमा व्यापक अराजकता र हिंसाको स्रोत बन्यो। यही शिक्षाले आजको प्रतिस्पर्धात्मक समाजका लागि चेतावनी दिन्छ—जब प्रतिस्पर्धा  व्यक्तिगत लाभको साधन हुन्छ र नैतिक सीमाभन्दा बाहिर जान्छ, तब हिंसा अपरिहार्य हुन्छ।

वेदान्त दर्शनले भन्छ कि अहंकार, लोभ र ईष्या तीनै मानव मनका मुख्य विकार हुन्। मिथकमा पाइन्छ कि दुर्योधनले पाण्डवहरू प्रति ईर्ष्या राखेर धर्म र न्यायको विरुद्ध हिंसा सिर्जना गर्यो। महाभारतले देखाउँछ कि ईष्या  व्यक्तिगत पीडा होइन, वरन् सामूहिक विनाशको कारक पनि बन्न सक्छ। दुर्योधनको ईष्या उसलाई  युद्धमा मात्र होइन, सामाजिक विभाजन, भाइचारा नाश र राजनैतिक अस्थिरतामा पनि लेजाने शक्ति बन्यो। यही दृष्टान्तले देखाउँछ कि ईष्या र हिंसाको सम्बन्ध  मनोवैज्ञानिक नभई सामाजिक र राजनीतिक स्तरमा पनि प्रभावकारी हुन्छ।

जब व्यक्ति अरूको सफलतामा ध्यान केन्द्रित गर्छ र आफ्नो मूल्यांकनलाई त्यससँग तुलना गर्छ, तब ईर्ष्या पैदा हुन्छ। वेदान्त दर्शनमा भनिन्छ कि “अस्माद्भावस्यान्यस्यान्निन्दा” – आफूलाई बाह्य वस्तु वा मान्यतासँग तुलना गर्ने बानीबाट नै ईष्या जन्मन्छ। यही ईष्या व्यक्ति भित्र द्वेष र हिंसाको बीउ रोप्छ।

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्य छ वटा मानवीय गुण हुन् । यद्यपि भागवतमा व्यासजीले यसलाई षड्दश्यु भनेका छन् । दश्युको अर्थ हुन्छ डाँकु । मानिसको सद्गुण अर्थात् दया, माया, मैत्री, करुणा, शान्ति, सदाचार, त्याग, तपस्या, परहित तथा परोपकार जस्ता सद्भावलाई चोरेर वा अपहरण गरेर दुःख दिन सक्ने भएकाले डाँकु भनिएको हो तर यो रूपमा मात्र हो सारमा होइन । मात्सर्यको अर्थ हुन्छ ईष्या । यो बालकदेखि वृद्धसम्म सबैमा हुन्छ । बालबालिकामा अप्रत्यक्षरूपमा हुन्छ । उमेरसँगै ऊ पनि बढ्दै जान्छ र युवावस्थामा पुग्दा प्रत्यक्ष देखिने गर्छ, जसले वृद्धावस्थासम्म पनि पिछा गरिरहेको हुन्छ । यो जन्मजात गुण हो । जन्मदा सँगै आएको हुन्छ, जीवनभर सँगै बस्छ र मर्दा सँगै जाने गर्छ ।

अर्काको बनिबनाउ वा समृद्धि देखेर मनमा उब्जने डाह ,  द्वेष, ईख ,मात्सर्य नै ईष्या हो ।ईष्या मनको पीडा हो। अविद्या, अस्मिता, आसक्ति, घृणा र आसक्ति। यी हुन् मनका ५ पीडा हुन् । यसमा, द्वेष (घृणा, दुश्मनी, ईष्याको भावना) ईष्या हो। ईष्या गर्नु हुदैन भन्न त एकदमै सजिलो छ तर ईष्यालाई कसरी पूरै नष्ट गर्न सकिन्छ भन्न अलि गाह्रो छ ।

ईष्या विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छ। व्यक्तिगत स्तरमा, मानिसले आफ्ना असफलता वा कमजोरीको तुलना अरूसँग गर्दा स्वयंप्रतिको ईष्या अनुभव गर्छ। सामाजिक जीवनमा, अरूसँगको समृद्धि र स्थिति देखेर सामाजिक ईष्या उत्पन्न हुन्छ। व्यावसायिक क्षेत्रमा, अरूसँगको सफलता वा पदको कारण व्यावसायिक ईष्या पैदा हुन्छ। संबन्धमा, नजिकको सम्बन्ध देखेर ईष्या आउँछ। शारीरिक आकर्षणको कारण सौन्दर्य र शरीरको ईष्या, तथा आध्यात्मिक उन्नतिको कारण आध्यात्मिक ईष्या पनि देखा पर्छ। यी सबै विभिन्न परिस्थितिहरूमा प्रकट हुन सक्छ।

हामी कसैसँगसम्बन्धमा रहेछौं भने ईष्याले झनै विचलित गराउँछ। हामी साथी र तेश्रो व्यक्तिको बारेमा मात्र सोच्छौं। आफ्नो विशेष सम्बन्ध त्यो तेश्रो व्यक्तिले खोसिदिने हो कि भन्ने डरले सताउँछ। उसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने वा धोका पाइने सम्भावनाले हाम्रो सुखचैन खोस्छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो जीवनसाथीले आफ्ना साथीहरूसँग धेरै समय बिताउँछन् वा एक्लै एक्लै कुनै कार्यक्रममा भाग लिन्छन् भने हामीलाई ईष्या हुन सक्छ। यस्तो ईष्या मानिसले मात्र होइन जनावरले पनि अनुभव गर्छन्। जस्तै, घरमा नयाँ बच्चा आउँदा पालेको कुकुरलाई ईष्या हुन्छ। यो खालको ईष्यामा असुरक्षा र अविश्वासको भाव त प्रबल रूपमा हुन्छ नै, आक्रोश र शत्रुताको भाव पनि हुन्छ।

असुरक्षाको भाव छ भने आफ्नो जीवनसाथी वा मित्रलाई अरुसँग देख्नासाथ हामीमा ईष्या जाग्न थाल्छ। आफ्नै योग्यताबारे शंका हुन्छ, र साथीले आफूप्रति गर्ने प्रेममा भर हुँदैन। उसलाई विश्वास गर्न सक्दैनौं। उसले आफूलाई छाडेर जाला कि भन्ने डर लाग्न थाल्छ। यस्तो डर उसले अरुसँग समय बिताउँदा मात्र होइन, नबिताउँदा पनि हुन सक्छ। उसले कुनै बेला पनि छाडेर हिँड्ला भन्ने त्रासमा हामी उमाथि एकदमै अधिकार जमाउन थाल्छौं। ईष्यालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न, व्यक्तिले ईष्यालाई पूर्ण रूपमा बुझ्नुपर्छ । ईष्या के हो? यसको उत्पत्ति कहाँबाट हुन्छ? यो कसरी बढ्छ वा घट्छ? ईष्याको बारेमा ९९ प्रतिशत जानकारी भए पनि र १ प्रतिशत नभए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्न सक्दैनौँ । मनका तीन गुण, तीनस्तर, चार कर्म, पाँच अवस्था, पाँच विकार र पाँच पीडालाई विस्तृत रूपमा बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

मन पवित्र भएपछि पाँच दुर्गुण र पाँच दुःखको अन्त्य हुन्छ । कसैको भलाइ, प्रगति, प्रशंसा आदिको बारेमा थाहा पाएर पनि हामीमा खुशीजस्ता सकारात्मक भावना उत्पन्न हुँदैन र हामीले तुलनात्मक दृष्टिकोण अपनाउछौ भने तब हामी पक्कै ईष्याको शिकार बनेका छौ ।तुलना पनि एक हदसम्म मात्र सही छ। सबैको सोच, क्षमता, रुची, आवश्यकता र परिस्थिति फरक फरक हुन्छ । ईष्याको प्रभावमा, व्यक्तिले राम्रोलाई चिन्न बिर्सन्छ।

ईष्या जन्मजात गुण हो—जन्मसँगै आएको र जीवनभर मानिससँग रहने। यसलाई पूर्ण रूपमा छोड्न सकिँदैन; कसैले “मैले छोडेको छु” भन्छ भने वा त झूट बोलिरहेको हुन्छ वा अभिनय गर्दैछ। मुखले भनेको र मनभित्र भएको भाव सधैं मेल खाँदैन। भगवद्गीतामा कृष्णले यस विषयमा रूपान्तरणको मार्ग देखाएका छन्—ईष्यालाई पूर्ण रूपमा हटाउन नसकिने भए पनि यसलाई सद्गुणमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ, जसले सुख र आन्तरिक शान्ति दिन्छ। यदि नजाने वा नचाहने भए, यो दुर्गुण बनेर दुःख र आक्रामक प्रवृत्तिको स्रोत बनिन्छ।

जब मानिसले अरूको सफलतामा ईर्ष्या गर्न थाल्छ, त्यसले आत्म-संस्कार र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउँछ। अविश्वास र असुरक्षा बढ्छ, र मानसिक शान्ति विघटित हुन्छ। अरूको जीवनसँग आफूलाई तुलना गर्दा आत्म-मूल्य घट्छ र व्यक्तिगत विकासमा बाधा आउँछ। असुरक्षा र भयले सम्बन्धमा शंका र तनाव सिर्जना गर्छ। साथी वा जीवनसाथीले अरूसँग समय बिताउँदा ईर्ष्या उत्पन्न हुन्छ। यो भाव सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ; तर यदि हामी अरूसँग प्रेम र विश्वास कायम राख्न सक्छौं भने, ईष्या घट्छ र सम्बन्ध सुदृढ हुन्छ।

ईष्या केवल व्यक्तिगत भाव नभई सामाजिक प्रभाव पनि पार्छ। रामायणमा कैकयीको रावण प्रतिको ईर्ष्याले भरतलाई सिंहासनमा बसाउने योजना र त्यसले सृष्ट गरेको तनावले देखाउँछ कि ईष्या व्यक्तिमा मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजमा कलह र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।

ईष्या सामाजिक असमानता, प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र सम्बन्धको नाशमा परिणत हुन्छ। मानिसका प्रतिभा, अवस्था र उपलब्धि फरक-फरक हुन्छन्। वेदान्त दर्शन अनुसार अरूको सफलता प्रति ईर्ष्या होइन, श्रद्धा र प्रेरणा पैदा गर्नुपर्छ। आत्मसन्तोष, कर्तव्यपरायणता र भक्ति मार्ग अपनाउँदा ईष्या र हिंसा नियन्त्रणमा रहन्छ।मानसिक अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि ईर्ष्याले मानिसलाई क्रोध, प्रतिशोध, झूट बोल्न, छलकपट गर्न र आक्रामक निर्णय लिन प्रेरित गर्छ। यस्तो अवस्था केवल व्यक्तिगत जीवनमा होइन, पारिवारिक, सामाजिक, कार्यस्थल र राष्ट्रिय स्तरमा द्वन्द्व र कलह सिर्जना गर्छ।

वेदान्तले ध्यान, योग र आत्मचिन्तनमार्फत ईष्या नियन्त्रण गर्न सुझाउँछ। महाभारतमा भीष्म पितामहको धैर्य र विवेक ईर्ष्या र क्रोधको पूर्ण विरोधाभास हो। भीष्मले दुर्योधनको प्रलोभन सहन, न्याय र सत्यको मार्ग अपनाए, जसले समाजमा स्थायित्व ल्यायो।

ईष्याको अन्त्यका लागि वेदान्तले स्वधर्म पालन, कर्मयोग र भक्ति मार्ग निर्देशन गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो धर्म, कर्तव्य र आन्तरिक मूल्यमा केन्द्रित हुन्छ, तब मन ईर्ष्या र हिंसाबाट मुक्त हुन्छ। भगवद्गीताको श्लोक (१८.६०) यसै सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्छ:
“मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥“
कर्म, भक्ति र आत्मचिन्तनमा केन्द्रित हुँदा मात्र ईर्ष्या र हिंसा नियन्त्रणमा रहन्छ।

ईष्याले सामाजिक सम्बन्धमा विषाक्तता ल्याउँछ। यस्तो व्यक्तिहरूको मनमा कटुता र द्वेष बढ्छ, जसले मित्रता, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक मेलमिलाप खतरामा पार्छ। ईष्याले व्यक्तिलाई एकल र अलग बनाउँछ; सामाजिक समर्थन घट्दा जीवन कठिन हुन्छ।ईष्या मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा पनि असर गर्छ। तनाव, चिन्ता र डिप्रेशनको कारण बन्न सक्छ। लामो समयसम्म दबावमा बस्दा शारीरिक रोग र जीवनमा नोक्सान हुन्छ। यसलाई नियन्त्रण गर्न आत्म-स्वीकृति, सहनशीलता र सकारात्मक सोच आवश्यक छ।

ईष्याका रूप विविध छन्। कुनै जोडी हेरेर, अरूसँगको सम्बन्ध वा अरूको ध्यान आकर्षित देख्दा ईष्या उत्पन्न हुन्छ। यो प्रायः आफ्नै आत्मसम्मान र कमजोरीसँग सम्बन्धित हुन्छ। आफूमा नभएको कुराले डाह उत्पन्न हुन्छ, जुन मानिसको मानसिक र सामाजिक जीवनमा चुनौती प्रस्तुत गर्छ।

आधुनिक प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्ने एकमात्र मार्ग आत्मबोध र मूल्य–आधारित चेतना हो। व्यक्तिको अन्तरात्मा जागृत भएपछि मात्र हिंसा घट्छ, सहिष्णुता र सामाजिक समरसता बढ्छ। मिथक, वेदान्त दर्शन र आधुनिक चेतनाको समन्वयले युवा पुस्तालाई यस्तो जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्न सक्छ, जसले प्रतिस्पर्धालाई रचनात्मक, जीवन–निर्माणात्मक र दिगो बनाउँछ। आत्मबोध भन्नाले  बौद्धिक ज्ञान होइन; यो मानवको आन्तरिक चेतना, मूल्य र उद्देश्यको स्पष्ट बुझाइ हो। आत्मबोध भएको व्यक्तिले बुझ्छ—उसको जीवनको उद्देश्य  व्यक्तिगत लाभ र प्रतिस्पर्धामा विजयी हुनु मात्र होइन। उसले समाज, समुदाय र प्रकृतिप्रति उत्तरदायित्व महसुस गर्छ।रामायणमा भगवान् रामको वनवासको उदाहरण आत्मबोधको उत्कृष्ट पाठ हो। वनवासको कठिन परिस्थितिमा पनि उनले आन्तरिक शान्ति र नैतिकताको मार्ग नछोडे। त्यसरी नै आधुनिक युवा पुस्ताले प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुँदा आफ्नो मनोबल र नैतिकता कायम राख्न आत्मबोध आवश्यक छ।

आत्मबोधले मानिसलाई आक्रामक प्रवृत्ति नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छ। जब हामी बुझ्छौं कि हिंसा र आक्रामकता  क्षणिक लाभ दिन्छ तर दीर्घकालीन क्षति पुर्याउँछ, तब हाम्रो आन्तरिक चेतना निर्णयलाई संयमित बनाउँछ। यसले समाजमा शान्ति, सहिष्णुता र सहअस्तित्वको वातावरण सिर्जना गर्छ।

आधुनिक प्रतिस्पर्धा र आक्रामक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न शिक्षा प्रणालीको महत्त्व अत्यधिक छ।  ज्ञान र सीपमा केन्द्रित शिक्षा व्यक्तिलाई बाह्य सफलतामा मात्र सक्षम बनाउँछ, तर जीवनका नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक मूल्यमा कमजोर बनाउँछ।

यथार्थ शिक्षा  मूल्य आधारित शिक्षा हो। सत्य, करुणा, सहिष्णुता, न्याय र सामाजिक उत्तरदायित्व जस्ता गुणहरूलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्नुपर्छ। ध्यान, योग, ध्यान–साधना र चिन्तन–प्रक्रियाले विद्यार्थीको मनोबल, आत्मबोध र मानसिक स्थायित्वलाई सुदृढ बनाउँछ। यसले युवा पुस्तालाई आक्रामकता र हिंसाप्रतिको जागरूकता र नियन्त्रण दिन्छ।

आधुनिक समाजमा सामाजिक असमानता, जातीय भेदभाव, आर्थिक असमानता र अवसरको अभावले मानिसमा ईर्ष्या र आक्रामक प्रवृत्ति बढाउँछ। यस्तो परिस्थितिमा  कानूनी वा प्रशासनिक उपाय पर्याप्त हुँदैनन्। समाजमा चेतना, मूल्य र संस्कारको विकास अपरिहार्य छ।वेदान्तदर्शनले शिक्षा, आत्मचिन्तन र साधनालाई सामाजिक संरचना सुधारको मूल आधार ठान्दछ। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तरात्मामा केन्द्रित भएर मूल्य र उद्देश्यको पालन गर्छ, तब उसले समाजमा हिंसा र आक्रामकता घटाउँछ। सहिष्णुता, करुणा र समानताको अभ्यास सामाजिक शान्ति र दीर्घकालीन स्थायित्वको आधार बनेको छ।