चेतनाको प्रकाशमा समानताको महायात्रा

चेतनाको प्रकाशमा समानताको महायात्रा

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा, असमानता र विभाजनका अनेक अध्यायहरू भेटिन्छन्। जात, वर्ग, लिङ्ग, भाषा, धर्म र आर्थिक हैसियतका आधारमा सिर्जित विभेदले समाजलाई बारम्बार कमजोर बनाएको छ। यस्ता विभाजनले मानवताको मूल मूल्यलाई समेत आघात पुर्याएको छ। यही सन्दर्भमा, चेतनाको प्रकाशमा आधारित समानताको यात्रा आजको विश्वका लागि अत्यन्त आवश्यक बनेको छ।

चेतना आत्मबोध, संवेदना र नैतिक जिम्मेवारीको सम्मिश्रण हो। जब मानिस आफ्नो अस्तित्वलाई अरूको अस्तित्वसँग जोडेर बुझ्न थाल्छ, तब उसमा सहानुभूति, करुणा र सम्मानको भावना विकसित हुन्छ। यही चेतनाले व्यक्तिलाई स्वार्थभन्दा माथि उठाएर सामूहिक हिततर्फ उन्मुख गराउँछ। चेतनाको विकाससँगै समाजमा समानताको भावना बलियो हुँदै जान्छ।

समानता सबैको मौलिकता र अधिकारलाई समान रूपमा सम्मान गर्नु हो। विविधताभित्र एकता खोज्नु नै समभावको सार हो। जब समाजले हरेक व्यक्तिलाई समान अवसर, न्याय र मर्यादा प्रदान गर्छ, तब मात्र वास्तविक समानता सम्भव हुन्छ। चेतनाको प्रकाशले मानिसलाई अधिकारसँगै कर्तव्यको पनि बोध गराउँछ, जसले सामाजिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छ।

आजको विश्व प्रविधि, सूचना र सम्पर्कको दृष्टिले अत्यन्त विकसित छ। तर, चेतनाको अभावले गर्दा विभेद, द्वन्द्व र असहिष्णुता अझै कायम छन्। यसैले अबको आवश्यकता बाह्य विकाससँगै आन्तरिक चेतनाको विस्तार हो। शिक्षा, साहित्य, संस्कृति र आध्यात्मिक चिन्तनले मानव चेतनालाई परिष्कृत बनाउँदै समानताको यात्रालाई गति दिन सक्छन्।

चेतनाको प्रकाशमा समानताको महायात्रा कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र सम्भव हुँदैन। यो सामूहिक प्रतिबद्धता, निरन्तर अभ्यास र नैतिक साहसको परिणाम हो। प्रत्येक नागरिक, संस्था र राज्यले यस यात्रामा आफ्नो भूमिका जिम्मेवारीपूर्वक निर्वाह गर्नुपर्छ। जब हामी सबैले मानवतालाई सर्वोपरि मूल्यका रूपमा स्वीकार गर्छौं, तब मात्र समतामूलक, शान्तिपूर्ण र समृद्ध समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।

असमानता मानव समाजको पुरानो वास्तविकता हो। जात, वर्ग, धर्म, भाषा, आर्थिक स्थिति वा भौगोलिक विभाजनको आधारमा मान्छेहरूलाई भिन्न व्यवहार गर्नु, मानिसको मूल अधिकार र समानताको अवधारणासँग असंगत छ। यद्यपि प्राचीन समयदेखि समाजले यस असमानतालाई सहिष्णुता, अनुशासन वा परम्परागत नियमले केही हदसम्म व्यवस्थापन गरेको पाइन्छ, तर वास्तविक समानता र समभावको अनुभूति आजसम्म पूर्ण रूपले हासिल भएको छैन। असमानता  सामाजिक संरचनामा देखिने तत्व मात्र होइन, यो मानिसको चेतनामा पनि रहेको भेदभाव र स्वार्थको प्रतिबिम्ब हो। यही मानसिक र सांस्कृतिक असमानताले समाजमा द्वन्द्व, असन्तोष र विवादलाई जन्म दिन्छ।

समभाव, जसको आधार समानुभूति, करुणा, न्याय र मानव अधिकार हो, समाजको उज्यालो मार्ग हो। समभाव मानसिक र आध्यात्मिक दृष्टिले सबै प्राणीको अस्तित्वको सम्मान गर्ने चेतना हो। जब एक व्यक्तिले अरूको पीडा, आवश्यकताहरू र अधिकारको सम्मान गर्छ, तब मात्र साँचो समानुभूति जन्मन्छ। पूर्वीय दर्शन, विशेष गरी बुद्ध धर्म, हिन्दू धर्म, कन्फ्युसियस र ताओवादी चिन्तनले यस समभावलाई जीवनका उच्चतम मूल्यका रूपमा स्थापित गरेका छन्। बुद्ध धर्ममा करुणा र मैत्री सबै प्राणीप्रतिको दया र सम्मानको मार्ग देखाउँछ। हिन्दू धर्ममा ‘दया धर्मको मूल हो’ भनिएको छ, जसले सहिष्णुता, क्षमा र समानुभूतिलाई जीवनको आधार बनाउँछ। कन्फ्युसियसले पनि शासक र नागरिकबीचको न्याय, समान व्यवहार र उत्तरदायित्वमा जोर दिएका छन्। यी शिक्षाले स्पष्ट देखाउँछन् कि समाजमा असमानतालाई हटाएर समभाव स्थापना गर्नु मात्र बाह्य सामाजिक सुधार होइन, मानसिक र चेतनात्मक सुधारको पनि आवश्यकता हो।

मानिसको चेतनामा असमानता हुनु, स्वार्थ, लोभ र अज्ञानताको परिणाम हो। जब मानिस आफ्ना लाभ, पद, सम्पत्ति वा अधिकारमा केन्द्रित हुन्छ, तब उसले अरूको आवश्यकतामा संवेदनशीलता गुमाउँछ। यस्तो स्वार्थपरक दृष्टिकोणले सामाजिक मेलमिलाप कमजोर बनाउँछ, विश्वास र सहकार्यको सम्बन्ध तोड्छ। त्यसैले चेतनाको विकास, आत्म–साक्षात्कार र नैतिक शिक्षाले मात्र असमानतालाई समभावमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। शिक्षामा समानता, न्याय, करुणा र नैतिकताको शिक्षा दिनाले व्यक्तिमा समभावको मूल्य गाढा हुन्छ।

समानुभूतिपूर्ण चेतनाले मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ। करुणा र समानुभूतिको अनुभव गर्दा मस्तिष्कका सम्बन्धित क्षेत्र सक्रिय हुन्छन्, जसले निर्णय क्षमतामा सुधार, तनाव कम गर्नु र पारस्परिक विश्वास बढाउन सहयोग पुर्याउँछ। यसैगरी समाजशास्त्र र मनोविज्ञानको अध्ययनले पनि प्रमाणित गरेको छ कि असमानता घटाउँदा सामाजिक स्थायित्व, सहयोग, समावेशिता र समृद्धि बढ्छ।

नेपालजस्तो बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देशमा असमानताको समस्या अझ जटिल छ। जातीय भेदभाव, क्षेत्रीय असमानता, आर्थिक विभाजन र लैङ्गिक असमानताले समाजलाई अस्थिर बनाएको छ। यस्ता असमानताले नागरिकमा निराशा, अविश्वास र सामाजिक द्वन्द्व बढाउँछ। तर जब चेतनामा समभावको मूल्य स्थापित हुन्छ, तब यी चुनौतीहरू पार गर्न सकिन्छ। विपत्तिमा, प्राकृतिक प्रकोप वा महामारीमा देखिने जनताको सहकार्य, करुणा र मेलमिलाप नै प्रमाणित गर्छ कि चेतनाको उज्यालोले असमानतालाई पार गर्न सक्दछ।

समभाव  सामाजिक आत्मिक शुद्धि र मानवता प्राप्तिको मार्ग हो। मानिसले  आफ्नै सुख, लाभ वा अधिकारमा केन्द्रित भएर जीवन बिताउँदा वास्तविक मानवता नष्ट हुन्छ। बुद्ध धर्ममा करुणा र मैत्रीले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि उज्यालो बनाउँछ। हिन्दू धर्ममा दया र धर्मपालनले नै साँचो न्याय र समानता सुनिश्चित गर्छ। इस्लाममा ‘अल्लाह रहमान र रहीम हुनुहुन्छ’ भन्ने सिद्धान्तले सबै प्राणीप्रति समान व्यवहार र करुणाको शिक्षा दिन्छ। येशू ख्रिस्तले प्रेम, करुणा र क्षमाको माध्यमबाट समाजमा मेलमिलाप स्थापना गर्ने मार्ग देखाएका छन्।

असमानताबाट समभावमा यात्रा  चेतनाको गहन परिवर्तन हो। जब मानिसले आत्म–अनुशासन, नैतिक शिक्षा, करुणा र समानुभूतिको अभ्यास गर्छ, तब मात्र समाजमा साँचो समभाव र मेलमिलाप जन्मन्छ। शिक्षा, परिवार र समाजिक संस्थाहरूले यसको लागि मार्गदर्शन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। जब व्यक्तिका हृदयमा समभावको मूल्य अंकित हुन्छ, तब निर्णय, व्यवहार र नेतृत्वमा नैतिकता र न्याय सुनिश्चित हुन्छ।

संसारमा भइरहेका युद्ध, कलह र द्वन्द्वका मूख्य कारण सीमाहरू हुन्। तर सीमा भनेको सिमेन्ट र कागजमा खिचिएका रेखाहरू मात्र होइन, चेतनामा खिचिएका रेखाहरू पनि हुन्। ती रेखाहरू भत्काउन नसकेसम्म हाम्रो यात्रा अधुरो रहन्छ।विज्ञानको वज्रपात शक्तिले सृजनाको सन्धि गर्नुपर्छ, संहारको संज्ञा होइन। विज्ञान मानवताको सेवामा प्रयोग हुनुपर्छ, विनाशको व्यूह निर्माणमा होइन। जब राष्ट्रहरू विवेकशील नियम लागू गरेर पृथ्वीलाई रक्षाको कवच दिन्छन्, तब मात्र विश्व एकतामा बाँधिन्छ र वसुधैव कुटुम्बकम्को उज्यालो पुनर्जागरण हुन्छ।

साँचो सुख क्षणिक भौतिक उपलब्धिमा होइन, चेतनाको गहिराइमा छ। भौतिक दुःख क्षणिक हुन्, चेतनाको सुख शाश्वत। प्रेम, करुणा र सहकार्यको बलले मात्र संसारमा शान्ति र समृद्धिको सपना साकार हुन्छ।उपनिषद्का उपदेशहरू अमृत–अलाप हुन्, जसले चेतनाको शुद्धिकरण गर्छ। जब चेतनाका आकाशमा मानवता उड्छ, तब जातीयता, धर्म र भाषाका सीमाहरूका तगाराहरू हट्दै जान्छन्।

हामीले हाम्रा मनमा विश्वबन्धुत्वको उज्यालो प्रकाश फैलाउनु छ, अहंकारको अन्धकार हटाउनु छ, र प्रेम र करुणाका पुष्पहरू चेतनाको बगैंचामा फुलाउनु छ।वसुधैव कुटुम्बकम् कुनै सपना होइन, यो मानवताको विजय यात्रा हो। यो चेतनाको चन्द्रमामा पुग्ने अभियान हो, जसले शान्ति र समृद्धिको उज्यालो प्रकट गर्छ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि चेतनाको उज्यालोले असमानता हटाउने मार्ग देखाउँछ। जातीय, भाषिक, क्षेत्रीय र आर्थिक भेदभाव घटाउन, शिक्षा र चेतना बढाउन, समानुभूति र करुणालाई जीवनमा अंगाल्न आवश्यक छ। सामाजिक नीति, प्रशासनिक संरचना र कानूनी व्यवस्थाले पनि समानताको संरक्षण गर्नुपर्छ। तर यी बाह्य उपायले मात्र काम हुँदैन; मुख्यतया नागरिकको चेतना, हृदय र व्यवहारमा समभावको मूल्य स्थापित हुनु अपरिहार्य छ।