विज्ञान र अध्यात्म : एकीकृत ज्ञानको नयां क्षितिज

विज्ञान र अध्यात्म : एकीकृत ज्ञानको नयां क्षितिज

तोमनाथ उप्रेती

२१औँ शताब्दीलाई विज्ञान र प्रविधिको युग मानिन्छ। आज मानव जीवन प्रविधिको चमत्कारी विकासले सहज, गतिशील र सुविधा सम्पन्न बनेको छ। डिजिटल सञ्चार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र स्वास्थ्य प्रविधिले मानिसलाई अद्भुत क्षमतायुक्त प्राणीजस्तै देखाएको छ। तर, केवल वैज्ञानिक सोचले मात्र मानवीय जीवनलाई सन्तुलित, सुखमय र उद्देश्यपूर्ण बनाउन सक्दैन। मानिसको आन्तरिक चेतना, भावनात्मक स्थिरता र सामाजिक जिम्मेवारीको जग भने अध्यात्ममा टेकेको हुन्छ।

विज्ञानले प्रकृतिको रहस्य उदाङ्ग्याउँछ, प्रयोग र अनुसन्धानमार्फत समस्याको समाधान खोज्छ। तर अध्यात्मले मानिसलाई आफ्नै आत्माको गहिराइमा डुबेर प्रेम, करुणा, सहिष्णुता र नैतिकता जस्ता मूल्यमा स्थिर बनाउँछ। यही संयोजनले मात्र जीवनलाई पूर्णता दिन सक्छ।

आजको विश्व अत्यन्त जटिल र बहुआयामिक बनेको छ। प्रविधिको उन्नति संगै जलवायु परिवर्तन, जनसंख्या चाप, सामाजिक असमानता, मानसिक तनाव र नैतिक संकटले गम्भीर चुनौती पेश गरेका छन्। यी चुनौतीको तत्कालीन समाधान विज्ञान र प्रविधिबाट सम्भव भए पनि, दीर्घकालीन स्थायित्व, मानवीय कल्याण र न्याय सुनिश्चित गर्न भने आध्यात्मिक मूल्य, विवेक र नैतिक चेतनाको गहिरो समावेश अपरिहार्य हुन्छ।

एकीकृत दृष्टिकोणले भौतिक र आध्यात्मिक ज्ञानको संयोजन गर्दछ। यसले विज्ञानले प्रस्तुत गरेको तथ्य, अनुसन्धान र प्रविधि प्रयोगलाई नैतिक सीमामा राखेर मानव कल्याण र दिगो विकास सुनिश्चित गर्छ। उदाहरणका लागि, जैव–प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले जीवनलाई सहज बनाउन सक्छ, तर मानवता, गोपनीयता र जीवन मूल्यको संरक्षण नगरी यो प्रविधि हानिकारक हुन सक्छ। यस अवस्थामा आध्यात्मिक चेतना र नैतिक मूल्य नै मार्गदर्शनको आधार बनेर सीमाको निर्धारण गर्छ। त्यस्तै, जलवायु र वातावरण संरक्षणको क्षेत्रमा विज्ञानले प्रदूषण नियन्त्रण, नवीकरणीय ऊर्जा र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा योगदान पुर्याउँछ; तर  मानिसको नैतिक जिम्मेवारी र पृथ्वीप्रति करुणा–भावनाले मात्र सतत् व्यवहार सुनिश्चित हुन्छ।

विज्ञान र अध्यात्म दुवै मानव जीवनका अपरिहार्य पक्ष हुन्। विज्ञानले भौतिक उन्नति र व्यावहारिक समाधान दिन्छ; आध्यात्मले आन्तरिक शान्ति, नैतिक विवेक र जीवनको सार्थकता सुनिश्चित गर्छ। यी दुईको एकीकृत दृष्टिकोणमा संयोजनले मात्र व्यक्ति, समाज र राष्ट्रलाई दिगो समृद्धि, स्थायित्व र मानवीय सद्भाव तर्फ अग्रसर बनाउन सक्छ।

यसैले आधुनिक युगमा एकीकृत ज्ञानको पथ अवलम्बन गर्नु अपरिहार्य छ। यो पथ विज्ञान, अनुसन्धान, प्रविधि र आध्यात्मिक चेतनालाई नैतिकता, सामाजिक जिम्मेवारी र मानव कल्याणसँग जोड्छ। विज्ञान र अध्यात्मको संगमले मात्र दीर्घकालीन स्थायित्व, आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र व्यक्तिगत कल्याणको मार्ग प्रशस्त गर्छ।

आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्म दुई भिन्न क्षेत्र जस्तो देखिए पनि तिनीहरू मानव जीवन र ब्रह्माण्डको  अनुसन्धानमा समान उद्देश्य राख्छन्। विज्ञानले प्रकृतिको नियम, तथ्य र प्रमाणमा आधारित सत्य खोज्ने प्रक्रिया हो भने आध्यात्मले आत्मा, चेतना र अन्तर्मनको गहिराइ बुझ्ने प्रयास गर्छ। यी दुईलाई एकीकृत गरी हेर्दा हामीले समग्र जीवन र अस्तित्वलाई धेरै व्यापक र सन्तुलित दृष्टिकोणबाट बुझ्न सक्छौं।

आधुनिक विज्ञानले अनुभव र परीक्षणमा आधारित विधि अपनाउँछ। भौतिक जगतका नियमहरू, ऊर्जा, पदार्थ, समय र अन्तरक्रियालाई विश्लेषण गरेर नयाँ तथ्यहरू पत्ता लगाउँछ। यसले मानव जीवनमा ठूलो प्रगति ल्याएको छ—जसले स्वास्थ्य सेवा, सञ्चार, ऊर्जा, यातायात, र सूचना प्रविधिमा क्रान्ति ल्यायो। विज्ञानको यथार्थपरकता र परीक्षणयोग्यता यसलाई आधुनिक युगको प्रमुख आधार बनाउँछ।तर विज्ञानले भौतिक मात्र होइन, मानव चेतनाको गहिराइ र जीवनका तात्त्विक प्रश्नहरूको उत्तर दिन सक्दैन। यसै ठाउँमा प्राचीन आध्यात्मले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। वेद, उपनिषद, गीता, बुद्धवाणी लगायतका धर्मशास्त्रहरूले चेतना, आत्मा, मोक्ष, कर्मजस्ता विषयमा सूक्ष्म र गहिरा विचार प्रस्तुत गरेका छन्। आध्यात्मले आत्म-चिन्तन, ध्यान, योग र तत्त्वबोधमार्फत व्यक्ति भित्रको शान्ति, सन्तुलन र मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिन्छ।

जब यी दुईलाई एकसाथ हेर्छौं, तब मानव जीवनका दुई पक्ष—भौतिक र आध्यात्मिक—बीच सन्तुलन कायम हुन्छ। विज्ञानले हामीलाई बाह्य संसारमा नवीन आविष्कार र सुविधा दिन्छ भने आध्यात्मले आन्तरिक संसारमा स्थिरता र शान्ति प्रदान गर्छ। उदाहरणस्वरूप, न्यूरोसाइन्सले मस्तिष्क र चेतनाको सम्बन्ध अनुसन्धान गर्छ, र ध्यान र योग अभ्यासले मस्तिष्कको कार्यसम्पादनमा सुधार ल्याउने वैज्ञानिक प्रमाण भेट्टाएको छ। यसले देखाउँछ कि आध्यात्मिक अभ्यास र वैज्ञानिक अध्ययनबीच संवाद सम्भव छ र दुवैले एकअर्कालाई पूरक बनाउन सक्छन्।

मानव सभ्यता निरन्तर ज्ञानको खोजीमा व्यस्त रहँदै आएको छ। एकातिर विज्ञानले भौतिक जगत्, प्रकृति र प्रपञ्चलाई तथ्यमा आधारित प्रमाणद्वारा बुझ्न खोजेको छ भने अर्कोतिर अध्यात्मले चेतना, आत्मा र परमसत्यको खोजीलाई आत्मानुभूति र ध्यानमार्फत अघि बढाएको छ। विगतमा यी दुईलाई फरक–फरक धार मानिए पनि आजको सन्दर्भमा विज्ञान र अध्यात्म परस्पर विरोधी नभई पूरक छन् भन्ने धारणा तीव्र हुँदै गएको छ। जब यी दुई ज्ञानका आयामहरू एकीकृत हुन्छन्, तब मानव अस्तित्वको समग्र उन्नयनका लागि नयाँ क्षितिज खुल्छ।

आजको युग विज्ञान र प्रविधिको युग हो। अन्तरिक्ष यात्रा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, आणविक प्रविधि र जैविक अनुसन्धानले मानवलाई असाधारण शक्ति दिएको छ। तर, यिनै शक्तिहरू गलत प्रयोग हुँदा युद्ध, पर्यावरण विनाश, नैतिक पतन र मानसिक अस्थिरता बढेको छ। यस्तो अवस्थामा अध्यात्म अपरिहार्य हुन्छ। अध्यात्मले संयम, करुणा, अहिंसा र नैतिकताको पाठ सिकाउँछ। यसले विज्ञानलाई सकारात्मक दिशातर्फ मोड्न सहयोग पुर्याउँछ।शिक्षा प्रणालीले तथ्य र ज्ञान दिन्छ भने अध्यात्मले मूल्य, आचरण र आत्मानुशासन विकास गर्छ। एकीकृत शिक्षाले विद्यार्थीलाई समग्र व्यक्तित्व विकासतर्फ उन्मुख गराउँछ।त्यस्तै, शान्ति र द्वन्द्व समाधानमा विज्ञानले संवाद, सञ्चार र प्राविधिक उपाय दिन्छ भने अध्यात्मले क्षमा, सहिष्णुता र करुणाको अभ्यास गराउँछ। यी दुवै मिलेर विश्व शान्तिको आधार बन्न सक्छन्।

हिन्दू महाकाव्य महाभारत मा अर्जुन द्वन्द्वमा पर्छन्। उनलाई भगवान श्रीकृष्णले गीता उपदेश दिएर कर्मयोग, भक्ति र ज्ञानमार्ग सिकाउँछन्। यो प्रसङ्ग विज्ञान र अध्यात्मको सन्तुलनको प्रतीक हो—कर्तव्य पालन (विज्ञानको यथार्थ) र आत्मज्ञान (अध्यात्मको मार्ग)।त्यस्तै, बुद्धले ज्ञान र करुणालाई सँगै अघि बढाएका थिए। उनको मध्यम मार्ग आजको वैज्ञानिक–आध्यात्मिक संगमको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

नेपाली साहित्यमा पनि विज्ञान र अध्यात्मको संगम पाइन्छ। लैनसिंह बाङ्देल, बालकृष्ण सम र भूपि शेरचनका कविताहरूमा जीवनको यथार्थ र आत्मअनुभूतिलाई जोडिएको छ। यस्तै, विश्व साहित्यमा टागोर, थोरो र रुमीले मानवता, प्रेम र ब्रह्माण्डीय चेतनालाई विज्ञानसहित अध्यात्मसँग समन्वय गरेका छन्।

२१औँ शताब्दीमा विश्वले भोगिरहेको चुनौतीहरू—जलवायु संकट, मानसिक तनाव, युद्ध, प्रविधिको दुरुपयोग—सिर्फ विज्ञानले मात्र समाधान गर्न सक्दैन। अध्यात्मबिना विज्ञान अधुरो हुन्छ; विज्ञानबिना अध्यात्म अन्धो। त्यसैले भविष्यको नयाँ क्षितिज भनेको विज्ञान र अध्यात्मको एकीकृत पथ हो। यसले व्यक्तिलाई मात्र नभई मानव सभ्यतालाई नै सन्तुलन, शान्ति र प्रगतितर्फ अग्रसर गराउनेछ।

विद्यालयदेखि नीति निर्माण तहसम्म, यो समिश्रित दृष्टिकोणले व्यक्तिको विवेक, समाजको स्थायित्व र राष्ट्रको समृद्धि सम्भव बनाउँछ। विज्ञानले साधन दिन्छ, तर अध्यात्मले त्यसको सदुपयोग गर्ने दिशा दिन्छ।यसैले, शान्ति र समृद्धिका लागि वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतना नै आजको युगको अपरिहार्य सूत्र हो।

मानव सभ्यताको इतिहास दुई ठूला शक्तिबाट निर्देशित हुँदै आएको छ—आधुनिक विज्ञान र प्राचीन अध्यात्म। विज्ञानले जीवनलाई भौतिक रूपमा रूपान्तरण गर्दै प्रकृतिको नियम, शरीरको संरचना र प्रविधिको सहजता दिएको छ। तर यसले आत्मशान्ति, नैतिकता र जीवनको गहिरो उद्देश्य सुनिश्चित गर्न सकेको छैन। यही खाडललाई पूरक गर्ने शक्ति हो—अध्यात्म, जसले चेतना, मूल्य र आत्म–अनुभूतिलाई मार्गदर्शन गर्छ।

विज्ञानले स्वास्थ्य, संचार, अन्तरिक्ष र उत्पादनमा क्रान्ति ल्याएको छ। रोग नियन्त्रण, ज्ञानको सहज पहुँच र विश्वव्यापी सम्पर्क सम्भव भएको छ। तर यसले केवल बाह्य संसारलाई मात्र बुझाउँछ; मनुष्यको आन्तरिक शान्ति, लोभ, क्रोध र ईर्ष्याको व्यवस्थापन भने अध्यात्मकै जिम्मा हो।

वेद, उपनिषद्, गीता र बौद्ध दर्शनले आत्मज्ञान, संयम र धर्मको बाटो देखाएका छन्। उदाहरणका लागि, भगवद् गीतामा कर्मयोग र ध्यानयोगमार्फत शान्ति र आत्म–नियन्त्रण प्राप्त गर्ने उपाय बताइन्छ। अध्यात्मले व्यक्तिगत कल्याण मात्र होइन, सामाजिक सद्भाव र नैतिक शासन पनि सुनिश्चित गर्छ। जब व्यक्ति सत्य, करुणा र क्षमाको अभ्यास गर्छ, तब समाजमा विश्वास र सहिष्णुताको वातावरण विकास हुन्छ।

आज विज्ञान र प्रविधिले जीवनलाई सहज बनाएको छ, तर त्यससँगै नैतिकता र मानवता कमजोर देखिन्छ। यही चुनौती समाधान गर्न “वैज्ञानिक अध्यात्म” आवश्यक छ—जसले विज्ञानको तर्कशीलता र अध्यात्मको आत्मचेतनालाई जोड्छ। वैज्ञानिक अध्यात्म धर्म मात्र होइन; यो विवेक, मूल्य र मानवतामा आधारित व्यवहार हो। यसले प्रविधिलाई स्वार्थको होइन, मानवताको सेवामा लगाउन प्रेरित गर्छ।

समकालीन समस्या—जस्तै जलवायु संकट, युद्ध र असमानता—सिर्फ विज्ञानले समाधान गर्न सक्दैन। यसका लागि मूल्य–आधारित चेतना आवश्यक छ। ध्यान, योग र प्राणायामले मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्छन् भने विज्ञानले रोग नियन्त्रण र उत्पादन बढाउँछ। यी दुवैको समन्वयले व्यक्तिमा विवेक, समाजमा सहिष्णुता र विश्वमा शान्ति ल्याउँछ।

भौतिकवादले दैनिक जीवनलाई सहज बनाउँछ भने अध्यात्मले मनलाई स्थिर र उद्देश्यपूर्ण बनाउँछ। आज आवश्यक छ—दुवैलाई मिलाएर अघि बढ्ने सन्तुलित दृष्टिकोण। विज्ञानले बाटो देखाउँछ, अध्यात्मले दिशा तय गर्छ। यी दुईको संयुक्त यात्रा नै भविष्यको स्थायित्व, समृद्धि र शान्तिको आधार हो।

भौतिक स्रोत र साधनलाई सही रूपमा उपयोग नगरी अथवा मानव हितमा प्रयोग नगरी  आफ्नो स्वार्थ परिपूर्तिका लागि उपयोग गर्ने र भौतिक विलासिताको मात्र पछि लाग्ने प्रवृत्तिले गर्दा मानिसले आफ्नो मानवीय मूल्य र मान्यताहरू गुमाउँदै गइरहेको छ । फलस्वरूप आज मानिसहरू चिन्ता, तनाव, कुण्ठा अनेकन प्रकारका शारीरिक मानसिक रोगहरूबाट समेत ग्रसित हुन पुगेका छन् । अध्यात्मिक मार्ग सर्वश्रेष्ठ मार्ग हो भन्ने सम्झेर कर्तब्यनिष्ठ रही विश्वमा रहेको कलमरुपि अन्धकारलाई अध्यात्मिक ज्योतिले प्रकाशित गरी मानवीय गुणको यर्थात स्वरुप देखाइदिनु आवश्यक छ ।स्वस्थ रही अनुशासित र संयमित भएर बुद्धि र ज्ञानको विकास गरी  समाजमा रहेको द्वन्द्वलाई हटाईसबै सुखी बनौं, भन्ने नीति लिएर वैज्ञानिक अध्यात्मवादको विजारोण गर्नु समयको माग हो । बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्दै विश्व कल्याण र बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्नु आवश्यक छ।

आधुनिक विश्वले जहाँ वैज्ञानिक प्रगतिको लाभ उठाइरहेको छ, त्यहाँ नै मानसिक तनाव, अवसाद, र आध्यात्मिक खालीपन पनि बढ्दै गएको छ। यसले देखाउँछ कि  विज्ञानले मात्र जीवनको सम्पूर्णता दिन सक्दैन। यो सन्दर्भमा, प्राचीन आध्यात्मले मानिसलाई जीवनका गहिरा अर्थ र उद्देश्यमा पुग्न सहायता गर्छ। वैज्ञानिक पद्धतिले प्रमाणित गरेको ध्यान, प्राणायाम, र योगजस्ता अभ्यासहरूले मानसिक स्वास्थ्य सुधार्ने मात्र होइन, व्यक्ति र समाजमा सकारात्मक सोच र सहिष्णुता पनि विकास गर्छ।यसरी, आधुनिक विज्ञान र प्राचीन आध्यात्मबीचको एकीकृत चिन्तनले जीवनलाई पूर्णता प्रदान गर्न सक्छ। यो समग्र विकासका लागि मात्र नभई दिगो सामाजिक र वातावरणीय स्थायित्वका लागि पनि आवश्यक छ। भविष्यमा यी दुई क्षेत्रबीच सहकार्य बढाएर मानवताको शान्ति, समृद्धि र सन्तुलित विकास सम्भव हुनेछ। विज्ञानले बाटो देखाउँछ, आध्यात्मले दिशा तय गर्छ—दुवैले मिलेर मानव जीवनलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सक्छन्।

विज्ञान र अध्यात्म दुई फरक आयाम नभई एउटै सत्यका दुई रूप हुन्। एकले बाह्य जगत्लाई बुझाउँछ भने अर्काले आन्तरिक चेतनालाई। जब यी दुई एकीकृत हुन्छन्, तब मानव जीवनमा सन्तुलन, समाजमा शान्ति र सभ्यतामा समग्र प्रगति सम्भव हुन्छ। त्यसैले आजको पुस्ताले विज्ञान र अध्यात्मको संगमलाई अंगाल्नुपर्छ। यही बाटो हो—एकीकृत ज्ञानको नयाँ क्षितिज, जसले मानवतालाई दिगो, शान्त र उज्ज्वल भविष्यतर्फ उन्मुख गराउनेछ।

जब व्यक्ति वैज्ञानिक तर्कशीलता र आध्यात्मिक भावनाको सन्तुलनमा अघि बढ्छ, तब नैतिक, जिम्मेवार र संवेदनशील पनि बन्छ। यस्तो व्यक्तिको सोचले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव बनाउँछ।आज विश्वमा भौतिक उन्नति त देखिन्छ, तर मानसिक अशान्ति, संघर्ष र असहिष्णुताले मानवता संकटमा छ। यस समस्याको समाधान वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको साझा प्रयोगबाट मात्र सम्भव छ।

  ( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)