हिमालयको सास र पृथ्वीको धड्कन : जलवायु परिवर्तनको साझा भविष्य

हिमालयको सास र पृथ्वीको धड्कन : जलवायु परिवर्तनको साझा भविष्य

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

हिमालय पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनको एक संवेदनशील धड्कन हो । ‘तेस्रो ध्रुव’ भनेर चिनिने हिमालय–हिन्दुकुश क्षेत्रले एसियाका करिब दुई अर्ब मानिसको जीवनलाई प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्छ । यही क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने नदी प्रणाली—कोशी, गण्डकी, कर्णाली, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्रले कृषि, ऊर्जा, जैविक विविधता र सभ्यताको आधार निर्माण गरेका छन् । तर आज यही हिमालय गम्भीर जलवायु संकटको अग्रपंक्तिमा उभिएको छ ।

वैश्विक तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् । हिमताल विस्फोट, असामान्य वर्षा, बाढी, पहिरो र लामो खडेरीजस्ता जोखिमहरू बढ्दै गएका छन् । यो संकट पहाडी भूभागमा मात्र सीमित छैन; यसका प्रभावहरू समथर भूभाग, तटीय क्षेत्र र विश्वव्यापी जलचक्रसम्म फैलिएका छन् । हिमालयको सास गह्रौँ हुँदै जाँदा पृथ्वीको धड्कन पनि असन्तुलित बन्दै गएको छ ।

हिमालयको जलवायु संकटले सामाजिक र राजनीतिक संरचनालाई पनि चुनौती दिएको छ । जलस्रोतको असमान वितरण, जल–ऊर्जा–खाद्य सुरक्षा, सीमा पार गर्ने नदीहरूको व्यवस्थापन, जलवायु आप्रवासन र भूराजनीतिक तनावहरू यसै संकटसँग गाँसिएका छन् । विशेषतः नेपालजस्ता न्यून उत्सर्जन तर उच्च जोखिममा रहेका देशहरू जलवायु अन्यायको कठोर वास्तविकता भोगिरहेका छन् ।

यस सन्दर्भमा हिमालयको संरक्षण पृथ्वीको साझा भविष्य जोगाउने अभियान हो । वैज्ञानिक ज्ञान, स्थानीय अनुभव, क्षेत्रीय सहकार्य र वैश्विक जिम्मेवारीको समन्वय बिना यो संकट समाधान सम्भव छैन । हिमालयको सास सुरक्षित भए मात्र पृथ्वीको धड्कन दीर्घकालीन रूपमा स्थिर रहन सक्छ ।

विश्वको छत भनेर चिनिने हिमालय पृथ्वीको जीवनधाराको एक महत्त्वपूर्ण स्तम्भ हो। यहाँको हिमनदी, बरफका ढिस्को, र शीतल हावा सम्पूर्ण एशिया महादेशमा नदी प्रणाली, कृषि, जल स्रोत र पारिस्थितिक सन्तुलनको आधार हुन्। हिमालयको स्वास्थ्य पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनसँग सीधै जोडिएको छ र यसको मौसमी परिवर्तनले हजारौं वर्षदेखिका मानव सभ्यता र प्राकृतिक परिवेशमा गहिरो प्रभाव पार्दछ।

हालका वर्षहरूमा विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले हिमालयको ढिस्को पग्लन सुरु गरिसकेको छ। गोरखा, कंचनजंगा, सगरमाथा लगायतका हिमनदी क्षेत्रहरूमा पग्लिरहेको बरफले गंगा, ब्रह्मपुत्र, मेखना र अन्य महत्त्वपूर्ण नदीहरूमा पनि अस्थिरता ल्याइरहेको छ। यसले मात्र सिंचाइ, पिउने पानी र जैविक विविधतामा संकट ल्याउँदैन, सँगसँगै बाढी, भू-स्खलन र प्राकृतिक विपद्को सम्भावनालाई पनि बढाउँछ।हिमालयको पग्लिँदो बरफ र तापमान वृद्धिले स्थानीय जीवनशैली मात्र होइन, विश्वको जलवायु चक्रमा पनि प्रभाव पारिरहेको छ। हिमाली क्षेत्रको तापमान वृद्धिले हिमनदीको वर्षा र हिउँको मात्रा बदल्दैछ, जसले नदी प्रवाहको नियमिततालाई चुनौती दिइरहेको छ। परिणामस्वरूप, खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ अस्थिर भएको छ, माछापालन र जलविद्युत् स्रोतहरू अस्थायी संकटमा छन् र मानव बसोबास प्रभावित हुँदैछ।

मानव इतिहासमा विकासको नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध औद्योगिकीकरण, पेट्रोलियम र कोइलाको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश र वातावरणविरोधी गतिविधिहरूको प्रतिफलस्वरूप पृथ्वीको जलवायु प्रणाली असन्तुलित बन्दै गएको छ। यसले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिको रूप लिएको छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले “वैश्विक उष्णता” भनेर व्याख्या गरेका छन्। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप चरम मौसमी घटना, समुद्री सतहको वृद्धि, बाढी, खडेरी, हिमताल फूट, वर्षाको अनियमितता र रोगव्यापकता बढ्दै गएका छन्।

नेपालको हिमालहरू, जसलाई पृथ्वीका ‘तेस्रो ध्रुव’ पनि भनिन्छ, तीव्र गतिमा पग्लँदै गइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम वृद्धिले हिमनदीहरू सुक्दै गएका छन्, जसले गर्दा ग्लोबल वार्मिङले हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर असर पारेको छ।हिमाल पग्लिँदा बन्ने ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको सम्भावना बढ्दो छ, जसले तल्लो भेगमा रहेका गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ। जलवायु परिवर्तनले वर्षा प्रणालीमा पनि गडबडी ल्याएको छ — कतै अत्यधिक वर्षा, कतै अत्यधिक खडेरी। यसले कृषिमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ, जुन नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशको आर्थिक स्थायित्वका लागि खतरनाक संकेत हो।

२१औँ शताब्दीमा जलवायु परिवर्तन मानवता र पृथ्वीको भविष्यका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। तापक्रम वृद्धिले समुद्री सतह बढाइरहेको छ, जसले तटीय शहरहरूलाई डुबानको जोखिममा राखेको छ। नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ—हिमनदीहरू पग्लँदै छन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दैछ, बाढी, पहिरो र असिनाका घटनाहरू तीव्र भएका छन्। कृषि प्रणाली अस्थिर बन्दै गएकाले किसान र खाद्यान्न उत्पादनमा संकट उत्पन्न भएको छ।

विकास र वातावरणबीच द्वन्द्व पनि देखिन्छ। अत्यधिक खनन, वन विनाश र जीवाश्म इन्धनको प्रयोगले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाइरहेको छ, जसले तापमान वृद्धिलाई तीव्र बनाउँछ। यसले मानव स्वास्थ्यमा पनि असर पारेको छ—मलेरिया, डेंगु, कुपोषण र अन्य रोगहरू फैलिरहेका छन्।

विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले सानो मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गरे तापनि उनीहरूले सबभन्दा बढी असर भोग्नुपरेको छ। नेपालजस्ता मुलुकले जलवायु संकट सिर्जना नगरे पनि हिमाल पग्लनु, बाढी पहिरो बढ्नु, कृषि उत्पादन घट्नु, र वासस्थान गुमाउनुका साक्षी बनिरहेका छन्। कार्बन उत्सर्जनमा मुख्य जिम्मेवार धनी र औद्योगिक राष्ट्रहरू हुन्, जसले वातावरण संरक्षणमा खासै उत्तरदायित्व निभाएका छैनन्।

पृथ्वीको भविष्य, जसलाई हामी सधैं सोच्न बाध्य छौं, हिमालयको स्वास्थ्यसँग अविभाज्य रूपमा जोडिएको छ। यदि हामीले समयमै कदम नचाले, मात्र स्थानीय वातावरण होइन, सम्पूर्ण एशियाली भू-भागमा अस्थिरता र प्राकृतिक विपत्तिहरूको श्रृंखला सुरु हुन सक्छ। जलवायु परिवर्तन र ग्लोबल वार्मिङले हिमालयलाई मात्र होइन, विश्वको पानी, कृषि र जीवनशैलीलाई समेत जोखिममा पारिरहेको छ।

हिमालय र पृथ्वीको जलवायु भविष्य सुरक्षित गर्न मानव चेतना, दिगो नीति र सामूहिक जिम्मेवारी अपरिहार्य छन्। स्थानीय समुदायहरू, सरकार, वैज्ञानिक, पर्यावरणविद् र अन्तर्राष्ट्रिय संस्था सबैले साझा प्रयास गर्नुपर्छ। हिमालय संरक्षणको सन्दर्भमा जलाशय व्यवस्थापन, वन संरक्षण, कार्बन उत्सर्जन न्यूनिकरण र प्राकृतिक विपद्को पूर्व चेतावनी प्रणाली लागू गर्न सकिन्छ। दिगो विकास, हरित ऊर्जा, वन संरक्षण, जलस्रोत व्यवस्थापन र वातावरणमैत्री पूर्वाधार निर्माणमार्फत मात्र मानवता र प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न सकिन्छ। स्थानीय कार्यान्वयन र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगद्वारा नेपालले समृद्ध र हरियाली भविष्य निर्माण गर्न सक्छ। आजको सचेत कदम नै भविष्यको सुरक्षा हो। यदि हामी प्रकृतिसँग मेलमिलाप गर्दै दिगो जीवनशैली अपनाउँछौं भने मात्र हिमाल, पानी र मानव जीवन दुवै सुरक्षित रहन सक्छ।जबसम्म हामी प्राकृतिक सन्तुलन, विज्ञान र मानव चेतनालाई एउटै ध्येयमा समाहित गरेर काम गर्छौं, तबसम्म पृथ्वीको जलवायु भविष्य सुरक्षित रहन सक्नेछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्ं)