स्वार्थमुक्त चिन्तन: शान्त र समुन्नत विश्वको सूत्र  

स्वार्थमुक्त चिन्तन: शान्त र समुन्नत विश्वको सूत्र

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको असली उद्देश्य समग्र मानवताको हित, समाजको समृद्धि र विश्वको स्थायित्व हो। तर वर्तमान समयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण र स्वार्थसिद्धि नै जीवनको प्रधान लक्ष्य बनिसकेको छ। यसले समाजमा असमानता, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्याउँछ। त्यसैले, विश्वलाई दिगो शान्ति र समृद्धितर्फ डोर्याउने मार्ग स्वार्थमुक्त चिन्तन हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तन भन्नाले आफ्ना निर्णय, क्रियाकलाप र दृष्टिकोणमा केवल व्यक्तिगत फाइदा होइन, समाज र मानवजातिको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। यस प्रकारको चेतना करुणा, सहिष्णुता, नैतिकता र न्यायसँग गाँसिएको हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक भलाइको पक्षमा सोच्छ, तब व्यक्तिगत र सामाजिक हितबीच सन्तुलन स्थापित हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले केवल व्यक्तिलाई नैतिक र विवेकी बनाउँदैन, वरन् संस्थागत स्तरमा पनि उत्तरदायी नेतृत्व र पारदर्शी शासनको संभावना बढाउँछ।महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा, गौतम बुद्ध र सुकरात जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्ना व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर मानवताको हितमा कार्य गरे। उनीहरूको योगदानले समाजमा शान्ति, न्याय र समानताको बीउ रोप्यो, जसको प्रभाव आजसम्म अनुभव गरिन्छ।

स्वार्थमुक्त चिन्तनको अभ्यासले द्वन्द्व व्यवस्थापन र सहकार्यलाई प्रोत्साहित गर्छ। जब राष्ट्र वा समुदाय आफ्ना स्वार्थभन्दा माथि उठेर साझा हितमा सोच्छ, तब आर्थिक असमानता, जातीय विभाजन र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व घट्छ। यसले स्थायी विकास, दिगो शान्ति र समाजिक स्थायित्वको वातावरण तयार गर्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको केवल व्यक्तिगत लाभ वा इच्छाको त्याग मात्र होइन, यो मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ‘मेरो’ भावलाई पार गर्दै ‘हाम्रो’ र ‘समान’को भावनालाई आत्मसात गर्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

पुरातन ग्रन्थहरूमा यस्ता दृष्टान्त धेरै छन्। उपनिषद् भन्छ—“आत्मवत् सर्वभूतेषु।” यसको अर्थ प्रत्येक जीवमा आत्मा समान छ र सबैसँग समान व्यवहार आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले केवल आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो।

मिथकीय दृष्टान्तले यस भावनालाई अझ प्रस्ट बनाउँछ। महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन।

स्वार्थमुक्त चेतना व्यक्तिगत नैतिकता मात्र होइन, सामाजिक, राजनीतिक र अन्तर्राष्ट्रिय जीवनमा पनि लागू हुने मूल्य हो। विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

स्वार्थमुक्त चेतनाको अभ्यास व्यक्तिगत जीवनमा पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। जब मानिस आफ्नो भौतिक इच्छाहरू, अहंकार र प्रतिस्पर्धात्मक स्वभावलाई त्याग्छ, तब उसको मन निर्मल, शान्त र करुणामय बन्छ। शास्त्रहरूले सिकाउँछन् कि मनको शुद्धता बाह्य संसारसँग सहकार्य, करुणा र समानताका भावनामा परिणत हुन्छ। यसरी, व्यक्तिगत स्वार्थको त्यागले मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको शुद्धता, मानवता र समाजको कल्याणमा योगदान पुग्छ।

साहित्यिक दृष्टिले पनि स्वार्थमुक्त चेतना मानव जीवनको सुन्दरताको स्रोत हो। प्रकृतिको उदाहरण लिन सकिन्छ—कमलको फूल माटोमा उभिएर पनि निर्मल र अनुपम रहन्छ। यसको सुन्दरता केवल बाह्य आवरणमा सीमित छैन; यसले मनलाई शान्ति, करुणा र उच्च चेतनातर्फ आकर्षित गर्छ। यस्तै, जब मानिसले आफ्नो स्वार्थ त्यागेर समग्र मानवताको कल्याणको मार्ग अपनाउँछ, तब उसको जीवन सुन्दर, प्रेरणादायी र प्रभावशाली हुन्छ।

धार्मिक दृष्टान्तमा पनि यो स्पष्ट छ। भगवान् कृष्णको रूप मोहक थियो, तर उनको वास्तविक महिमा धर्म, कर्म र ज्ञानमा प्रकट हुन्छ। प्रारम्भमा मानिस बाह्य रूप वा शक्ति देखेर मोहित हुन्छ, तर अन्ततः जीवनको वास्तविक मार्ग चेतनाको शुद्धता र स्वार्थमुक्त भावनामा निहित हुन्छ। यसरी, स्वार्थमुक्त चेतना केवल व्यक्तिगत मोक्षको साधन मात्र होइन, समाज र मानव जगतको कल्याणको आधार पनि हो।

स्वार्थमुक्त चेतनाले समाजमा सहकार्य, समभाव र दया फैलाउँछ। जब व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावलाई परित्याग गर्छन्, तब समाजमा सहकार्य र मेलमिलापको वातावरण बनिरहन्छ। यही चेतना नै स्थायी सामाजिक समृद्धि, शान्ति र न्यायको आधार हो। उपनिषदका शब्दमा भन्नुपर्दा—“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः”—सबैको सुख, शान्ति र कल्याण सुनिश्चित गर्न स्वार्थमुक्त चेतना आवश्यक छ।

स्वार्थमुक्त चेतना व्यवहार र कार्यमा परिणत हुनुपर्छ। यदि मानिसले केवल स्वार्थ त्यागको सिद्धान्त पढ्छ तर व्यवहारमा लागू गर्दैन भने, यो सैद्धान्तिक कुरा मात्रै रहन्छ। जीवनमा यसको अभ्यासले मात्र चेतनाको वास्तविक शुद्धता, समाजको कल्याण र विश्वव्यापी शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।सामाजिक दृष्टिकोणमा, स्वार्थमुक्त चेतना शिक्षा, संस्कार र नेतृत्वमा प्रकट हुन्छ। शिक्षामा स्वार्थमुक्त दृष्टिकोणले विद्यार्थीलाई केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, समाज र मानवताका लागि योगदान दिन प्रेरित गर्छ। संस्कारले व्यक्तिगत मनलाई निर्मल, सहिष्णु र करुणामय बनाउँछ। नेतृत्वमा स्वार्थमुक्त चेतना सामाजिक न्याय, समानता र समग्र कल्याणको मार्ग सुनिश्चित गर्छ।

स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र जीवनको मूल उद्देश्यसँग जोडिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्ण दृष्टिकोणलाई त्याग्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई व्यापकता र शुद्धतामा पुर्याउँछ। यसले न केवल व्यक्तिगत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ, तर समाज, राष्ट्र र विश्वलाई शान्ति, समृद्धि र समानताको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।यो चेतना मानव हृदयमा प्रेम, करुणा र सहिष्णुताको बीउ रोप्छ, जसबाट समाज र मानवता फूलफूलिन्छ। उपनिषदका शब्दहरूमा, यो चेतना मानव जीवनको सर्वोच्च साधन हो—सच्चा सुख, स्थायी शान्ति र समग्र कल्याणको मार्ग।

स्वार्थमुक्त चेतना अपनाउने व्यक्तिले आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवजाति र पृथ्वीलाई लाभ पुर्याउँछ। यसले युद्ध, द्वन्द्व, हिंसा र विभाजनलाई घटाउँछ, मेलमिलाप, सहकार्य र न्यायको वातावरण सिर्जना गर्दछ। यसरी, मानव समाजले दीर्घकालीन स्थायित्व र प्रगति सुनिश्चित गर्न सक्छ।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र उपभोगवादी समाजमा त्यागको कमी देखिन्छ। मानिसहरू केवल आफ्ना लागि सोच्छन्, जसले सामाजिक विघटन निम्त्याएको छ। शान्ति र सद्भाव कायम गर्न, त्यागको भावना पुनः जीवन्त बनाउनु अत्यावश्यक छ। त्यागले द्वन्द्वको अन्त्य गर्छ र सहिष्णुता, करुणा र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिहरू व्यक्तिगत स्वार्थ त्यागेर सामाजिक हितमा क्रियाशील हुन्छन्, तब समाजमा न्याय, समानता र स्थायीत्व रहन्छ।

संसारका हरेक क्षेत्रमा त्यागले शान्ति स्थापना गर्छ। महाभारतमा अर्जुनले सेनाको मोह त्यागेर श्रीकृष्णको साथ रोजे, राजकुमार सिद्धार्थले संसारिक मोह त्यागेर बुद्धत्व प्राप्त गरे। आधुनिक समयमा महात्मा गांधीले व्यक्तिगत सुख त्यागेर राष्ट्रहितमा योगदान दिए।त्याग व्यक्तिगत विकास, शिक्षा, सम्बन्ध र लक्ष्य प्राप्तिका लागि पनि आवश्यक छ। विद्यार्थीले अध्ययनका लागि मनोरञ्जन त्याग्छन्, व्यवसायीले आराम र सुविधा त्यागेर उद्यम सृजना गर्छन्। सम्बन्धमा पनि व्यक्तिगत चाहनाहरूको त्यागले समझदारी र प्रेम बलियो बनाउँछ। त्याग जीवनको दार्शनिक आधार हो। जसले आफ्नो स्वार्थ र मोह त्याग्छ, उसैले वास्तविक शान्ति, स्थिरता र सफलता प्राप्त गर्छ। जीवनमा ठूलो सफलता वा महत्त्वपूर्ण कुरा प्राप्त गर्न त्याग अनिवार्य छ। त्यागले असुविधा र पीडा ल्याउन सक्छ, तर अन्ततः जीवनमा वास्तविक खुशी र सफलता दिलाउँछ।

धार्मिक दृष्टिमा पनि त्याग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। परमात्मा प्राप्तिका लागि ज्ञानी मानिसहरूले विभिन्न प्रकारका त्याग गर्छन्—संसारको मोह त्याग, अनिष्ट त्याग, स्वतः त्याग र वासना त्याग। बिना त्याग संसारिक सुख, शान्ति वा ईश्वर प्राप्ति सम्भव छैन।व्यक्तिगत जीवनमा त्यागले प्रेम, समर्पण र सहानुभूति बढाउँछ। परिवार र समाजमा समझदारी र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब मानिसले स्वार्थ, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरू त्याग्छ, तब उसको मन हल्का, स्वतन्त्र र शान्त हुन्छ।आजको विषाक्त परिवेशमा सहिष्णुता, करुणा र समानताको मार्ग अपनाएर मात्र स्थायी शान्ति र सौहार्द कायम गर्न सकिन्छ। जहाँ स्वार्थ मर्छ, त्यहाँ शान्ति फुल्छ; त्याग नै शान्तिको स्थायी स्तम्भ हो। वातावरणीय संकट, महामारी, आर्थिक असमानता र अन्तर्राष्ट्रिय संघर्षले देखाइरहेको छ कि केवल व्यक्तिगत लाभको दृष्टिकोणले मानवता टिकाउन सक्दैन। स्वार्थमुक्त चिन्तनले मात्र साझा समस्याको समाधान, संसाधनको न्यायपूर्ण वितरण र मानव अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्न सक्छ।

स्वार्थमुक्त चिन्तन मानव जीवनको नैतिक आधार, समाजको स्थायित्व र विश्वको समृद्धि सुनिश्चित गर्ने सूत्र हो। जब व्यक्तिहरू आफ्नो आन्तरिक स्वार्थलाई नियन्त्रण गरेर सामूहिक हित र मानवताको कल्याणमा समर्पित हुन्छन्, तब मात्र शान्त र समृद्ध विश्वको साँचो निर्माण सम्भव हुन्छ। यही चेतना मानव सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्व र विकासको मूल आधार हो।स्वार्थमुक्त चेतना मानव चेतनाको शुद्धता, करुणा र समग्र मानवताको कल्याणको आधार हो। जीवनको वास्तविक अर्थ र उद्देश्य यसमा निहित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थ त्याग्छ, चेतना शुद्ध हुन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धि सम्भव हुन्छ। उपनिषदका शिक्षाले पनि यही मार्ग देखाउँछन्—स्वार्थमुक्त चेतना अपनाएर मात्र मानव जीवनलाई पूर्णता, समाजलाई स्थिरता र विश्वलाई शान्तिको मार्गमा अघि बढाउन सकिन्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)