उज्यालो चेतनाबाट उदाएको सहिष्णु युग

उज्यालो चेतनाबाट उदाएको सहिष्णु युग

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको दीर्घ यात्रामा सहिष्णुता सधैं शान्ति र प्रगतिका आधारस्तम्भका रूपमा उभिएको छ। जब चेतना अज्ञान, पूर्वाग्रह र विभाजनको अँध्यारोबाट मुक्त हुन्छ, तब समाजमा सहअस्तित्व, सम्मान र समझदारीको उज्यालो फैलिन थाल्छ। यही उज्यालो चेतनाबाट सहिष्णु युगको प्रारम्भ हुन्छ।

सहिष्णुता अरूको विचार, आस्था, संस्कार र अस्तित्वप्रति आदर प्रकट गर्ने उच्च मानवीय गुण हो। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकारभन्दा माथि उठेर समष्टिको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब समाजमा द्वेष होइन, संवाद जन्मिन्छ। संवादले विश्वास बढाउँछ, र विश्वासले सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्छ।उज्यालो चेतना आत्मबोध, विवेक र करुणाले परिपूर्ण मनस्थिति हो। यस्तो चेतनाले हिंसा र असहिष्णुतालाई होइन, सहानुभूति र न्यायलाई बल दिन्छ। परिणामस्वरूप, विविधता विभाजनको कारण नभई समृद्धिको आधार बन्छ।

आजको विश्वमा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको आवश्यकता झनै बढिरहेको छ। त्यसैले उज्यालो चेतनाबाट निर्देशित सहिष्णु युगको निर्माण हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो। जब हरेक हृदयमा समझदारीको दीप प्रज्वलित हुन्छ, तब समाज स्वयमेव समरस, समतामूलक र मानवीय बन्छ।

आजको विश्व प्रविधि–विस्फोट, जनसङ्ख्या दबाब, जलवायु परिवर्तन र नैतिक संकटजस्ता जटिल चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। यस्ता समस्याहरू कानुनी प्रावधान, आर्थिक नीतिहरू वा प्राविधिक आविष्कारले मात्र समाधान गर्न सकिँदैन। किनकि यी संकटहरूको मूल कारण बाह्य संरचनाभन्दा बढी मानवीय चेतनाको विकृति हो। जबसम्म मानवीय दृष्टिकोण रूपान्तरित हुँदैन, समाधान दीर्घकालीन हुन सक्दैन। त्यसैले अन्तर्मनको उज्यालो र आध्यात्मिक चेतना अपरिहार्य आधार बन्छ।

जलवायु परिवर्तनको समस्या उपभोगवादी मानसिकताको परिणाम हो। यदि पृथ्वीलाई साझा घरको रूपमा नहेरी असीमित उपभोगको वस्तुका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति कायम रह्यो भने कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन। त्यसैले नीति–निर्माणमा नैतिक आत्मसंयम र दीर्घदृष्टि आवश्यक हुन्छ।त्यस्तै, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र जैव–प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा नैतिक सीमारेखा स्पष्ट नगरेको खण्डमा प्रगति नै जोखिममा परिणत हुन सक्छ। प्रविधि स्वयं तटस्थ हुन्छ; त्यसको उपयोग मानवीय चेतनाले निर्धारण गर्छ। यदि चेतना स्वार्थ, लोभ वा प्रभुत्वभावले निर्देशित भयो भने प्रविधि मानव हितको सट्टा मानव नियन्त्रणको साधन बन्न सक्छ।

यस सन्दर्भमा अध्यात्म आत्म–अनुशासन र आत्म–परिष्कारको प्रक्रिया हो। ऋषि–मनीषीहरूले सत्य, आत्मा र समष्टिको ऐक्यबोधलाई नै सामाजिक सद्भावको आधार मानेका छन्। भगवद्गीताको अध्याय २ मा आत्म–विवेक र धर्मसंगत कर्मको शिक्षाले स्पष्ट पार्छ कि बाह्य संकटको समाधान आन्तरिक स्थिरताबाट आरम्भ हुन्छ। त्यस्तै, उपनिषद् ले “तत्त्वमसि” मार्फत आत्म र समष्टिको एकत्व बोध गराउँछ, जसले सहअस्तित्वको आधार निर्माण गर्छ।

इतिहासले पनि यही तथ्य पुष्टि गरेको छ। महात्मा गान्धी ले सत्य र अहिंसामा आधारित नैतिक नेतृत्वद्वारा राजनीतिक आन्दोलनलाई नैतिक ऊर्जामा रूपान्तरित गरे। त्यस्तै, ए. पी. जे. अब्दुल कलाम ले विज्ञान र नैतिकतालाई समन्वय गर्दै विकासलाई मानवीय दृष्टिकोणसँग जोड्ने प्रयास गरे। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो सार्वजनिक नीति र सामाजिक संरचनामा रूपान्तरकारी प्रभाव पार्न सक्छ।

सहिष्णु समाजको निर्माण व्यक्ति–स्तरको आत्मपरिवर्तनबाट आरम्भ हुन्छ। जब चेतना शुद्ध हुन्छ, विचार संयमित हुन्छ; विचार संयमित हुँदा आचरण न्यायपूर्ण बन्छ; र न्यायपूर्ण आचरणले समाजमा विश्वास र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। त्यसैले सहिष्णु मानव समाज कुनै कानुनी घोषणाबाट होइन, आत्मचेतनाले प्रकाशित हृदयबाट क्रमशः विकसित हुन्छ।प्रविधि, नीति र संरचना आवश्यक साधन हुन्, तर ती साधनको दिशानिर्देशन मानवीय चेतनाले गर्छ। चेतना उज्यालो भएमा विकास मानवीय हुन्छ; चेतना मलिन भएमा विकास विनाशकारी हुन सक्छ। यही कारणले, सहिष्णु र समावेशी भविष्यका लागि अन्तर्मनको उज्यालो नै सबैभन्दा तार्किक र स्थायी आधार हो।

अन्तर्मनको उज्यालोले सांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुतालाई पनि प्रवर्द्धन गर्छ। नेपालजस्ता बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुभाषिक समाजमा सहअस्तित्वको आवश्यकता अत्यधिक छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनमा शुद्धता र नैतिक मूल्य आत्मसात् गर्छ, तब उसले अन्य समूहको अधिकार र संस्कारको सम्मान गर्न सिक्छ। यसले समाजमा द्वन्द्व र विभाजनको सट्टा मेलमिलाप र समरसता सिर्जना गर्छ।समाज शान्ति खोज्छ। तर समाजको मूल आधार व्यक्ति हो। अशान्त व्यक्ति मिलेर स्थिर समाज जन्मँदैन। शान्त अन्तर्मनले मात्र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। त्यसैले, समाज सुधारको बाटो व्यक्ति–सुधार हो। व्यक्ति सुधारको बाटो अन्तर्मनको शुद्धि हो।हिन्दू योगले ध्यानमार्फत अन्तर्मनलाई निखार्छ। बौद्ध दर्शनले करुणा र माया मार्फत आत्मालाई पवित्र बनाउँछ। यी परम्पराहरू फरक देखिए पनि उद्देश्य एउटै छ— चेतनाको शुद्धि।

शुद्ध चेतनाले द्वेषलाई भङ्ग गर्छ। यसले मानिसलाई ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फ डोर्याउँछ। जब आत्माले भिन्नताको पर्दा हटाउँछ, तब सामाजिक मेलमिलाप जन्मिन्छ। जात, धर्म, भाषा, पद— यी सबै कृत्रिम भित्ताहरू भत्किन्छन्। शुद्ध आत्मा  मानवताको भाषा बोल्छ।सामाजिक सद्भाव कुनै व्यवस्थाले मात्र ल्याउन सक्दैन। कानुनले दण्ड दिन सक्छ, तर प्रेम जन्माउन सक्दैन। प्रेम र भाईचारो अन्तर्मनको उज्यालोबाट मात्र जन्मिन्छ।अध्यात्मिक अभ्यासहरू जस्तै योग, ध्यान, प्रार्थना र आत्मचिन्तन— यी आत्मिक औषधिहरू हुन्। यसले मनलाई शान्त गर्छ। शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ। चेतनालाई बल दिन्छ। यसले जीवनलाई सन्तुलित बनाउँछ।

अध्यात्मले मानवलाई भयबाट मुक्त गर्छ। धर्मले ‘पाप गर्छौ भने दण्ड भोग्छौ’ भन्छ। तर अध्यात्म भन्छ— ‘सद्गुणमा आकर्षित हो, तब दण्डको भय नै रहँदैन।’ धर्म नियमन हो। अध्यात्म आत्म–जागरण हो।संस्कार र आचरण पनि अन्तर्मनसँग गाँसिएका छन्। शुद्ध अन्तर्मनले असल संस्कार जन्माउँछ। असल संस्कारले सद्व्यवहार जन्माउँछ। सद्व्यवहारले समाजलाई नैतिक र स्थिर बनाउँछ। यसरी, अध्यात्म, अन्तर्मन र समाज एउटै शृङ्खलाका कडिहरू हुन्।

सत्य के हो भने, बाह्य व्यवस्था सुधार्नुअघि भित्री व्यवस्था सुधार्नुपर्छ। यदि अन्तर्मन असन्तुलित छ भने, बाह्य सुधार असफल हुन्छ। तर अन्तर्मन शुद्ध भयो भने, समाज स्वतः शुद्ध हुन्छ।अध्यात्म बिना जीवन अधुरो हुन्छ। अन्तर्मन शुद्ध बिना समाज अस्थिर हुन्छ। शुद्ध चेतनाले मात्र करुणा, समानता र सद्भाव जन्माउँछ। त्यसैले, अध्यात्म मार्गले आत्म–परिष्कार गरौं। आत्म–परिष्कारले सामाजिक सहअस्तित्व सुनिश्चित गर्छ। यही नै दिगो समाज निर्माणको शाश्वत सूत्र हो।

अन्तर्मनको शुद्धिकरणले मात्र व्यक्ति स्वयम् शान्त, सन्तुष्ट र सफल हुँदैन, वरन् समाज पनि सुन्दर, समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। अध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो भित्री स्वभावलाई चिनेर सुधार्न र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ। यसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई नै उज्यालो बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भावलाई मानव जीवन र विकासको अभिन्न अङ्गको रूपमा लिन आवश्यक छ।

जीवनको वास्तविक यात्रा बाहिरी उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन। बाह्य सफलता, सम्पत्ति र नामले क्षणिक सन्तुष्टि त दिन सक्छ तर आत्मा त अझ गहिरो अर्थ खोजिरहेको हुन्छ। जब मानिस आफ्नो अन्तरमनलाई निखार्न थाल्छ, त्यतिबेलामात्र आत्मिक परिष्कारको द्वार खुल्छ। आत्मा शुद्ध भए समाज शान्त हुन्छ। आत्मा दूषित भए, सभ्यता नै असन्तुलित हुन्छ।

आत्मिक परिष्कार  अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष र लोभको चपेटाबाट चेतनालाई मुक्त गर्ने प्रक्रिया हो। जब मनुष्य आफ्नो अस्तित्वलाई परम सत्यसँग जोड्छ, तब उसको आचरणमा शुद्धता झल्किन्छ। शब्दमा मधुरता, व्यवहारमा करुणा र सोचमा व्यापकता आउँछ। यही शुद्धता नै सहअस्तित्वको बीज हो। किनकि सहअस्तित्व शारीरिक नजिकताले होइन, आत्मिक निकटताले जन्म लिन्छ।

मानवीय सहअस्तित्वको आधार परस्पर विश्वास हो। विश्वास तब मात्र जन्मिन्छ जब हामीभित्र कपट, लोभ वा स्वार्थको छाया छैन। यदि अन्तरात्मा असत्यले आच्छादित छ भने, सम्बन्धमा विश्वास टिक्दैन। त्यसैले, आत्मिक परिष्कारलाई सामाजिक सद्भावको जरुरी पूर्वशर्त भन्न सकिन्छ। आत्मा निर्मल भयो भने समाजमा समरसता स्वाभाविक रूपमा बग्छ।

आज विश्व असन्तुलन, द्वन्द्व र संघर्षले आक्रान्त छ। राष्ट्रहरूबीच युद्ध, समुदायबीच घृणा र परिवारभित्रै कलह देखिन्छ। यसको मूल कारण बाहिरी कारण मात्र होइन, भित्री प्रदूषण हो। जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै आत्मालाई अनुशासित गर्ने, लोभ–मोहको बन्धन चिर्ने र सत्यलाई आत्मसात् गर्ने अभ्यास गर्छ, तब समाज स्वतः शान्त हुन्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)