सदाचारको बाटो र आधुनिक युवा चेतना 

सदाचारको बाटो र आधुनिक युवा चेतना

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको शताब्दी विज्ञान–प्रविधिको चमत्कारी उन्नतिको युग हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानव क्षमताभन्दा तीव्र निर्णय, विश्लेषण र कार्य सम्पादन गर्न थालेको छ। प्रविधि यन्त्र हो; तर मूल्य आत्मा हो। आत्माविहीन प्रगति मृत–सभ्यताको अग्रदूत हुनसक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले यान्त्रिक दक्षता त दिन्छ, तर करुणा, नैतिक विवेक, क्षमा र सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरूको गहिराइमा प्रवेश गर्न सक्दैन। जब यन्त्रको निर्णय नै अन्तिम ठानिन्छ, तब भावनाको स्थान शुष्क हुन्छ, जसले जीवनका सूक्ष्म आत्मिक आयामहरूलाई विलुप्त बनाउँछ। यही प्रवृत्तिले समाजमा वैचारिक शून्यता फैलाउँछ—जहाँ जीवन उद्देश्यविहीन, सम्बन्ध निरस र मूल्यहरू तुच्छ ठानिन्छन्।

आधुनिक समाजमा युवा पिढीको चेतना तीव्र गतिमा विकास भइरहेको छ। सूचना प्रविधि, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी सञ्चारले युवाहरूलाई ज्ञान र विचारमा सशक्त बनाइरहेको छ। तर, यिनै माध्यमहरूले कहिलेकाहीँ नैतिक पतन र मूल्यहीनतामा पनि युवालाई प्रवृत्त गरिरहेका छन्। यद्यपि, जीवनको स्थायित्व, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय प्रगतिको आधार सदाचार नै हो। सदाचारले मात्र व्यक्तिको चरित्र निर्माण र समाजको शान्ति सुनिश्चित गर्न सक्छ।

सदाचार समाज र राष्ट्रप्रति उत्तरदायित्व, करुणा, सहिष्णुता, इमानदारी र सत्यनिष्ठालाई बुझाउँछ। पूर्वीय दर्शन, धर्मशास्त्र र राष्ट्रिय मूल्यहरूले सदाचारको महत्वलाई जीवनभरिका मार्गदर्शनको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। युवापिढीलाई सदाचार सिकाउने प्रक्रिया केवल पाठशालामा वा कक्षा कोठामा सीमित हुँदैन; यसले परिवार, समाज र सांस्कृतिक वातावरणबाट निरन्तर शिक्षा प्राप्त गर्नु आवश्यक छ।

आजका युवाहरू धेरै अवसर र चुनौतीसँग जुझिरहेका छन्। शिक्षा, व्यवसाय, प्रविधि र सामाजिक दबाबले गर्दा मूल्य र नैतिकताको मापन कहिलेकाहीँ द्विविधामा पर्छ। यस अवस्थामा, युवापिढीमा आत्मज्ञान, विवेकशीलता र आचारसंहिता अभिवृद्धि गर्न आवश्यक छ। नैतिक चेतना विकास गर्ने क्रममा युवा आफैंले आफ्नो जीवनमा सही र गलतको भिन्नता बुझ्न सिक्छन्, समाज र देशप्रति दायित्व महसुस गर्छन् र व्यक्तिगत तथा सामाजिक निर्णयहरू विवेकपूर्ण बनाउँछन्।

सदाचारको मार्ग अपनाउँदा युवापिढीले सामाजिक एकता, पारिवारिक सद्भाव र राष्ट्रिय गौरवको निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ। उदाहरण स्वरूप, इमानदारी, सहिष्णुता र सहयोगी भावना युवामा अभिवृद्धि हुँदा उनीहरू सामाजिक असमानता, हिंसा र भ्रष्टाचारका चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम हुन्छन्। यसले समाजलाई स्थायित्व, न्याय र समृद्धितर्फ अग्रसर बनाउँछ।

प्रविधि विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण वैचारिक मुद्दा मात्र नभई अस्तित्वको रक्षाका लागि अनिवार्य शर्त हो। यदि हामीले चेतना विहीन यन्त्रलाई नै धर्म बनायौं भने मानवता मूल्यहीन र विनाशप्रति अग्रसर हुनेछ। भ्रष्टाचारले मात्र आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक संस्कारमा समेत गम्भीर असर पार्छ। यस्तो वातावरणमा सत्य, इमान्दारी, करुणा र सहिष्णुता अभावले समाजमा बर्बरता र सामाजिक दूरी बढ्छ।

नैतिक पतन भन्नाले मानिसको व्यवहार, विचार र क्रियामा सदाचार, सहिष्णुता, सत्यनिष्ठा, करुणा र सामाजिक जिम्मेवारीको कमी हुनु हो। व्यक्ति केवल व्यक्तिगत लाभ, पद, प्रतिष्ठा वा भौतिक सम्पत्तिमा केन्द्रित हुँदा नैतिक मूल्यहरू अवमूल्यन हुन्छन्। पूर्वीय दर्शनमा मानव जीवनको प्रमुख उद्देश्य आत्म-परिष्कार, विवेक, करुणा र सत्य हो। जब यी गुणहरू कमजोर हुन्छन्, तब व्यक्ति केवल बाह्य सफलता र शक्तिमा रमाउँछ।

नैतिक पतनले युवापिढीमा गहिरो प्रभाव पार्छ। युवाहरूमा आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति बढ्छ, जसले करुणा र सहिष्णुता कमजोर बनाउँछ। झूट, धोखा, नकल, अनुशासनहीनता र आक्रामक व्यवहार सामान्य हुन्छ। शिक्षामा मात्र होइन, समाजिक र पारिवारिक जीवनमा पनि असन्तुलन उत्पन्न हुन्छ।

युवा नैतिक चेतना नहुँदा समाजमा भ्रष्टाचार, असमानता र अन्याय बढ्छ। जब नेतृत्वकर्ता नै मूल्यहीन हुन्छन्, तब राष्ट्रको प्रगति र समाजको स्थायित्वमा संकट आउँछ। साँचो मानवत्व र सामाजिक उत्तरदायित्व विकास नगरी कुनै पनि प्रगतिशील समाज स्थायी रहन सक्दैन।

नैतिक चेतना केवल बाह्य नियम र सामाजिक दबाबबाट होइन, आत्म-ज्ञान र आत्म-चेतनाबाट विकास हुन्छ। मन उज्यालो, विवेक र करुणाले नै वास्तविक मानवत्व र नैतिकता सुनिश्चित गर्छ। योग, ध्यान र साधनाले मात्र युवा आत्म-परिष्कार गर्न सक्छन्। भगवद् गीता, उपनिषद् र बुद्धका शिक्षाले स्पष्ट देखाउँछन् कि नैतिक चेतना बिना व्यक्ति मात्र बाह्य जीवनमा सफल हुन्छ, भित्र आध्यात्मिक रूपले अधूरो रहन्छ।

वैज्ञानिक आविष्कार, प्रविधि र विश्वव्यापीकरणले जीवनशैलीमा ठूलो सुधार ल्याएको छ। तर भौतिकवाद र उपभोगवादी सोचले मानवीय सम्बन्धमा आत्मीयता र सहकार्य कमजोर बनाएको छ। प्रतिस्पर्धा र व्यक्तिगत स्वार्थलाई मात्र महत्व दिँदा मानिसहरू आपसी ममता र सहिष्णुताबाट टाढा हुँदै गएका छन्।

सामाजिक सञ्चार माध्यम र प्रविधिको अति प्रयोगले पनि संवेदनशीलता र सहानुभूतिलाई घटाएको छ। यद्यपि यी माध्यमहरूले संसारलाई नजिक ल्याए, तर वास्तविक सम्बन्धलाई कृत्रिम बनाइदिएको छ। यसको परिणामस्वरूप समाजमा एकान्तता, मानसिक तनाव र आपसी दूरी बढ्दै गएको छ।यसरी आधुनिक चेतनाको उज्यालो प्राविधिक उपलब्धिसँगै गहिरो नैतिक अँध्यारो पनि जन्मिएको छ, जसलाई सम्बोधन नगरी मानव सभ्यताको भविष्य सुरक्षित हुन सक्दैन।

मानव मूल्यहरूको पतनले सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक सौहार्दमा गहिरो दरार उत्पन्न गर्छ। शक्तिशाली वर्गले आफ्नो लाभका लागि प्रणाली नियन्त्रण गर्दा गरिब र वञ्चित वर्ग चरम पीडामा पिल्सिन्छ। जातीय, वर्गीय र क्षेत्रीय विभाजन तीव्र हुन्छ। यस्तो अवस्था दिगो विकासको मार्गमा अवरोध हो, जहाँ असहिष्णुता र द्वन्द्व समाजलाई चिर्न थाल्छ।जब व्यक्तिको अन्तःकरणबाट संवेदना, सहानुभूति र आत्म–नियन्त्रण हराउँछ, तब लोभ, ईर्ष्या, मोह र आक्रोशको बन्धनमा बाँधिन्छ। मानसिक अस्थिरता बढ्छ, जसले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको सामूहिक चेतनालाई चोट पुर्याउँछ। सम्बन्धहरूमा कटुता, अविश्वास र टुटफुट फैलिन्छ। अन्ततः, यस्तै आन्तरिक खलबलीले अपराध, आत्महत्या, सामाजिक असुरक्षा र अनास्थाको श्रृंखला जन्माउँछ।

नैतिक पतनले न्याय प्रणाली र शासन संयन्त्रमा समेत दीर्घकालीन क्षति पुर्याउँछ। भ्रष्टाचारको मूल जरो मूल्यविहीन मानस हो। जब जिम्मेवारी सेवा होइन, स्वार्थको माध्यम बन्छ, राज्ययन्त्र निष्प्रभ र अनुत्तरदायी हुन्छ। यसले जनतामा निराशा र आक्रोश उत्पन्न गर्छ, जुन लोकतन्त्रको आधारभूत सिद्धान्तमा कुठाराघात हो।

प्रविधि र नैतिकता सहयात्री बन्न मात्र सशक्त र समरस समाज सम्भव छ। मूल्यविहीन प्रविधि शरीरविहीन आत्मा जस्तो हो—उपलब्धि भए पनि उद्देश्यविहीन। सभ्यताको मेरुदण्ड करुणा, सहिष्णुता, निष्ठा, परोपकार र न्याय जस्ता मानवीय मूल्य हुन्। यी बिना विकासको संरचना खोक्रो हुन्छ। इतिहास साक्षी छ—रोमको पतन सैन्य शक्ति नभई नैतिक पतनले भयो। नेपालमा पनि शासन सेवा प्रधान भयो भने आध्यात्मिक र बौद्धिक उत्थान देखा पर्यो।

प्रविधि, शक्ति र सम्पत्तिको दौडले मानिसलाई आत्मकेन्द्रित बनाएको छ। तर शिक्षा, प्रशासन वा व्यवसाय—जुनसुकै क्षेत्रमा मानवीय मूल्य अनुपस्थित भए विकास निरर्थक हुन्छ। यी मूल्य धर्म, जात वा राष्ट्रमा सीमित नभई सार्वभौमिक चेतनाका आधार हुन्। त्यसैले, प्रविधिलाई साधन र मूल्यलाई लक्ष्य बनाउन सकियो भने मात्र सभ्यता टिक्छ र मानवता उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्छ।

प्रविधि विकाससँगै मानव मूल्यहरूको संरक्षण  वैचारिक मुद्दा मात्र नभई अस्तित्वको रक्षाका लागि अनिवार्य शर्त हो। यदि हामीले चेतना विहीन यन्त्रलाई नै धर्म बनायौं भने मानवता मूल्यहीन र विनाशप्रति अग्रसर हुनेछ। भ्रष्टाचारले मात्र आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रमा होइन, सामाजिक सम्बन्ध र नैतिक संस्कारमा समेत गम्भीर असर पार्छ। यस्तो वातावरणमा सत्य, इमान्दारी, करुणा र सहिष्णुता अभावले समाजमा बर्बरता र सामाजिक दूरी बढ्छ।

शिक्षा प्रणाली, धार्मिक र सामाजिक संस्थाले नैतिक चेतना प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ताकि व्यक्तिगत मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्र स्तरमै नैतिक पुनर्निर्माण सम्भव होस्।न्याय, समानता र सद्भाव कायम राख्न मानव मूल्यहरूको संरक्षण अनिवार्य छ। भ्रष्टाचार र अनैतिकतासँग लड्ने सबैभन्दा प्रभावकारी अस्त्र नै यी मूल्यहरूको सम्मान र अभ्यास हो। जबसम्म व्यक्तिको हृदयमा सत्यता, दया र न्याय बलियो हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि प्रणाली पूर्ण रूपमा सुचारु हुन सक्दैन। त्यसैले शासन, न्याय र जनजीवनलाई सम्मानजनक बनाउन मानव मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ।

मानव मूल्यहरू जीवनको आधारशिला हुन्, जसले समाजलाई नैतिकता र सामूहिक समृद्धितर्फ डोर्याउँछन्। सत्य, प्रेम, करुणा, सहिष्णुता, न्याय र इमान्दारिता जस्ता गुणहरूले मात्र सहअस्तित्व र सहकार्य सम्भव बनाउँछन्। यी मूल्यहरूको अभावले समाजलाई नैतिक पतन र द्वन्द्वमा धकेल्छ। प्रविधि र विज्ञानले अभूतपूर्व प्रगति गरे पनि जबसम्म मानव मूल्यहरू कमजोर रहन्छन्, तबसम्म समाज विनाशतर्फ अघि बढ्छ।तर यो चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न हामीले प्रविधिको मात्रै भर पर्नु हुँदैन; सामाजिक चेतना, शिक्षा र व्यक्तिगत जागरण मार्फत मूल्यहरूको पुनरुत्थान आवश्यक छ। एआई जस्ता प्रविधिहरूलाई मानवीय मूल्यसँग समायोजन गरेर मात्र दिगो विकास सम्भव छ। यसले भ्रष्टाचार र शून्यवादलाई नियन्त्रण गर्दै पारदर्शिता, जिम्मेवारी र मानवीय गरिमाको संरक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। वर्तमान युगमा मानव मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन नै विश्व शान्ति, समृद्धि र दिगोपनको आधार बन्न सक्छ। यसैले, हामीले प्रविधि र नैतिकताको समन्वयमार्फत मानवीय जीवनलाई सशक्त बनाउने दिशामा अग्रसर हुनुपर्ने हुन्छ।

आधुनिक युवापिढीले सदाचार र नैतिक मूल्यलाई आत्मसात् नगरी जीवनमा स्थायी सफलता प्राप्त गर्न सक्दैन। राज्य, शिक्षक, अभिभावक र समुदायको भूमिकासँगै युवाले आत्मसशक्तिकरण, आन्तरिक अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वको अभ्यास गर्नुपर्छ। यसरी, सदाचारको बाटो अपनाउने युवा मात्र व्यक्तिगत जीवनमा उज्यालो ल्याउँदैनन्, समाज र राष्ट्रको भविष्यलाई पनि मजबुत बनाउँछन्।

( उप्रेती कोष तथा लेखा  नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)