मानव पूँजीको शक्ति: समृद्ध नेपालको मार्गनिर्देशन
तोमनाथ उप्रेती
मानव पूँजीको शक्ति नै कुनै राष्ट्रको समृद्धि र विकासको आधार हो। नेपाल जस्तो विकासशील मुलुकका लागि यो शक्ति अझ विशेष महत्व राख्छ, जहाँ प्राकृतिक स्रोतहरू सीमित भए पनि जनशक्तिको क्षमतामा अपार सम्भावना छ। दक्ष र सृजनशील मानव पूँजीले मात्र देशलाई आर्थिक, सामाजिक र प्राविधिक रुपान्तरणतर्फ उन्मुख गर्न सक्छ। त्यसैले, ‘मानव पूँजीको शक्ति: समृद्ध नेपालको मार्गनिर्देशन’ भन्ने विषयले हाम्रो विकासको मूल आधारलाई उजागर गर्छ।
नेपालले यदि आफ्ना युवाहरूको सीप र प्रतिभालाई उचित रूपले विकास गरी देशमै रोजगारी र अवसर प्रदान गर्न सकेन भने, ती शक्तिशाली स्रोतहरू विदेश पलायन हुने जोखिम हुन्छ। यसले मात्र आर्थिक विकासमा बाधा पुर्याउने होइन, सामाजिक संरचनामा पनि असन्तुलन ल्याउनेछ। तर मानव पूँजी व्यवस्थापनमा सुधार गर्दै युवालाई शिक्षित, दक्ष र सृजनशील बनाउने वातावरण तयार पार्न सकेमा नेपालले दिगो विकासको बाटो तय गर्न सक्छ।
यसका लागि समर्पित नेतृत्व र दीर्घकालीन रणनीतिक योजना आवश्यक छ, जसले युवाको क्षमता पहिचान, विकास र उचित उपयोगलाई प्राथमिकतामा राख्दछ। शिक्षाको गुणस्तर सुधार, प्राविधिक तालिम र रोजगारी सिर्जनामा जोड दिनुका साथै नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने हुन्छ।
मानव पूँजी व्यवस्थापन दक्ष जनशक्तिको छनोट, विकास, उपयोग र दीर्घकालीन व्यवस्थापनलाई रणनीतिक रूपमा अगाडि बढाउने एक वैज्ञानिक प्रक्रिया हो। यसले संस्थाको लक्ष्यसँग मेल खाने योग्य जनशक्तिको पहिचान गरी उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने काम गर्दछ। कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धि र संस्थागत दक्षताको मूल आधार मानव पूँजी नै हो। आर्थिक विकासका लागि आवश्यक पूँजीहरूमा भौतिक पूँजी, प्रविधि र वित्तीय स्रोतहरू महत्वपूर्ण भए पनि, ती सबैको प्रभावकारी उपयोग योग्य र सक्षम मानव स्रोत बिना सम्भव छैन।
आजको ज्ञान-आधारित युगमा सूचना प्रविधि र वैज्ञानिक आविष्कारले विश्वलाई छरितो बनाइरहेका छन्। यस्तो वातावरणमा कुनै संस्था वा देशले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कायम राख्न वा विकास गर्न दक्ष, सृजनशील र प्रतिबद्ध मानव पूँजीको आवश्यकता अत्यन्तै बढेको छ। दक्ष जनशक्ति नै ती भौतिक स्रोतहरूको सही र प्रभावकारी प्रयोग गर्न सक्छ, नवप्रवर्तन गर्न सक्छ र दीर्घकालीन विकासका लागि रणनीतिक निर्णय लिन सक्छ। यसरी मानव पूँजी व्यवस्थापनले कर्मचारीहरूको गुणस्तर सुधार्दै उनीहरूको कामप्रति सन्तुष्टि र प्रतिबद्धता बढाउँछ, जसले संस्थाको उत्पादनशीलता र नवीनतालाई प्रोत्साहित गर्छ।
नेपालजस्ता विकासशील राष्ट्रहरूका लागि मानव पूँजी व्यवस्थापन अझ महत्वपूर्ण छ, किनभने सीमित स्रोत र चुनौतीपूर्ण आर्थिक अवस्था हुँदा दक्ष जनशक्तिको सही व्यवस्थापनले मात्र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ। यसले बेरोजगारी घटाउन, दक्ष जनशक्तिको उपयुक्त स्थानमा उपयोग गर्न र सामाजिक समानता कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ। त्यसैले, राष्ट्र र संस्थाहरूले वैज्ञानिक र रणनीतिक मानव पूँजी व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ, जसले समग्र आर्थिक समृद्धि र सामाजिक विकासमा ठूलो भूमिका खेल्नेछ।
आर्थिक विकासका लागि आवश्यक पूँजीमध्ये भौतिक साधन, प्रविधि र वित्तीय स्रोतहरू महत्वपूर्ण भए पनि, तिनीहरूको प्रभावकारी प्रयोग योग्य र सक्षम मानव स्रोतबिना सम्भव हुँदैन। दक्ष जनशक्तिले मात्र प्रविधि र स्रोतहरूको सदुपयोग गर्न सक्ने भएकाले आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानव पूँजी व्यवस्थापनको महत्व अत्यन्त बढेको छ। सूचना प्रविधि, ग्लोबलाइजेशन र नयाँ–नयाँ आविष्कारहरूले विश्वलाई छरितो बनाउँदै जाँदा संस्थाहरूले प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा टिकिरहन दक्ष, सृजनशील र प्रतिबद्ध जनशक्तिको आवश्यकतालाई अझ बढी महसुस गरेका छन्।
मानव पूँजी व्यवस्थापनले कर्मचारीहरूको सीप, ज्ञान र व्यवहारिक क्षमता सुधार्न प्रशिक्षण र विकासका कार्यक्रमहरू संचालन गर्छ। यसले कर्मचारीहरूलाई कामप्रति सन्तुष्ट र प्रतिबद्ध बनाउँछ, जसले संस्थाको उत्पादनशीलता, नवप्रवर्तन क्षमता र दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित गर्छ। दक्ष जनशक्तिले मात्र नयाँ चुनौतीहरूलाई सामना गर्न सक्ने भएकाले यसले संस्थाहरूलाई स्थायित्व र विकासको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।
नेपाल जस्तो विकासशील राष्ट्रका लागि मानव पूँजी व्यवस्थापनको भूमिका अझै महत्वपूर्ण हुन्छ। सीमित आर्थिक स्रोत, उच्च बेरोजगारी र सामाजिक असमानताका कारण दक्ष जनशक्तिको सही पहिचान, विकास र उपयोगले मात्र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ। प्रभावकारी मानव पूँजी व्यवस्थापनले जनशक्तिलाई उपयुक्त रोजगारी दिन्छ, क्षमता अभिवृद्धि गरी उनीहरूलाई राष्ट्रिय विकासमा सहभागी बनाउँछ र सामाजिक समरसता कायम राख्न मद्दत गर्छ। यसले बेरोजगारी घटाउने मात्र नभई दक्ष जनशक्तिको उचित स्थानान्तरण गरी संस्थागत क्षमतामा वृद्धि गर्नेछ।
अतः राष्ट्र र संस्थाहरूले मानव पूँजी व्यवस्थापनलाई रणनीतिक प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। वैज्ञानिक आधारमा गरिएको योजना, क्षमता विकास र कर्मचारी व्यवस्थापनले मात्र राष्ट्रिय आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। यसले देशलाई ज्ञान-आधारित अर्थतन्त्रमा सफल बनाउनेछ र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको बाटो खोल्नेछ। मानव पूँजीलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने आर्थिक विकासमा अवरोध मात्र पैदा हुनेछ, त्यसैले यसको महत्वलाई सदैव उच्च प्राथमिकतामा राख्नु जरुरी छ।
नेपालमा मानव पूँजी व्यवस्थापनसम्बन्धी सबैभन्दा गम्भीर र दीर्घकालीन समस्या भनेकै उच्चशिक्षित तथा सीपयुक्त युवाहरूको तीव्र विदेश पलायन हो। सरकारले प्रकाशित गरेको आर्थिक सर्वेक्षण तथा वैदेशिक रोजगार विभागका तथ्याङ्कअनुसार प्रत्येक वर्ष ५ लाखभन्दा बढी नेपाली युवा श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन्, तर तिनीहरूका लागि नेपालभित्र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना हुन सक्दैन। फलस्वरूप, सयौं हजार युवाहरू मलेशिया, खाडी मुलुकहरू, कोरिया, जापान तथा युरोपसम्म गइरहेका छन्। शिक्षित तथा दक्ष जनशक्तिको यति उच्च स्तरको पलायनले देशभित्रको उत्पादनशीलता, नवप्रवर्तन क्षमता र संस्थागत दक्षता कमजोर भएको स्पष्ट देखिन्छ।
मानव पूँजी व्यवस्थापन भन्नाले दक्ष जनशक्तिको छनोट, विकास, उपयोग र दीर्घकालीन व्यवस्थापनलाई रणनीतिक रूपमा अगाडि बढाउने वैज्ञानिक प्रक्रिया बुझिन्छ। यस प्रक्रियाले कुनै पनि संस्था वा राष्ट्रको लक्ष्यसँग मेल खाने योग्य जनशक्तिको पहिचान गरी उनीहरूको क्षमता अभिवृद्धि, प्रशिक्षण, उचित भूमिका निर्धारण र दीर्घकालीन उपयोग सुनिश्चित गर्छ। मानव पूँजी नै राष्ट्र र संस्थाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो जसले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक विकासको आधार तयार पार्दछ।
आर्थिक विकासका लागि आवश्यक पूँजीमा भौतिक साधन, प्रविधि र वित्तीय स्रोतहरू महत्वपूर्ण भए पनि ती सबैको प्रभावकारी प्रयोग योग्य र सक्षम मानव स्रोतबिना सम्भव हुँदैन। दक्ष जनशक्तिले मात्र प्रविधि र स्रोतहरूको सदुपयोग गर्न सक्ने भएकाले आजको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानव पूँजी व्यवस्थापनको महत्व अत्यन्त बढेको छ। सूचना प्रविधि, ग्लोबलाइजेशन र नयाँ आविष्कारहरूले विश्वलाई छरितो बनाउँदै जाँदा संस्थाहरूले प्रतिस्पर्धामा टिक्न र अगाडि बढ्न दक्ष, सृजनशील र प्रतिबद्ध मानव पूँजीको आवश्यकता महसुस गरेका छन्।
मानव पूँजी व्यवस्थापनले कर्मचारीहरूको सीप, ज्ञान र व्यवहारिक क्षमतामा सुधार गर्न प्रशिक्षण र विकासका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ। यसले कर्मचारीलाई कामप्रति सन्तुष्ट र प्रतिबद्ध बनाउँछ, जसले संस्थाको उत्पादनशीलता, नवप्रवर्तन क्षमता र दीर्घकालीन सफलतामा योगदान पुर्याउँछ। दक्ष जनशक्तिले मात्र नयाँ चुनौतीहरूलाई सामना गर्न र नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्छन् जसले संस्थाहरूलाई स्थायित्व र विकासको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।
नेपालजस्तो विकासशील राष्ट्रका लागि मानव पूँजी व्यवस्थापनको भूमिका अझ महत्वपूर्ण छ। सीमित स्रोत, उच्च बेरोजगारी र सामाजिक असमानताको चुनौतीका बीच दक्ष जनशक्तिको सही पहिचान, विकास र उपयोगले मात्र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ। प्रभावकारी मानव पूँजी व्यवस्थापनले दक्ष जनशक्तिलाई उपयुक्त रोजगार दिन्छ, क्षमता अभिवृद्धि गरी राष्ट्रिय विकासमा सक्रिय सहभागी बनाउँछ र सामाजिक समानता कायम गर्न मद्दत गर्छ। यसले बेरोजगारी घटाउने मात्र होइन, संस्थागत दक्षता र क्षमता पनि वृद्धि गर्नेछ।
त्यसैले राष्ट्र र संस्थाहरूले मानव पूँजी व्यवस्थापनलाई रणनीतिक प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ। वैज्ञानिक आधारमा योजना बनाउने, क्षमता विकास र कर्मचारी व्यवस्थापनले मात्र राष्ट्रिय आर्थिक समृद्धि, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न सक्छ। यसले देशलाई ज्ञान–आधारित अर्थतन्त्रमा सफल बनाउनेछ र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको बाटो खोल्नेछ। मानव पूँजीलाई सही ढंगले व्यवस्थापन नगरेको खण्डमा आर्थिक विकासमा अवरोध आउने सम्भावना रहन्छ, त्यसैले यसको महत्व सदैव उच्च प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ।
सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रका अधिकांश संस्थाहरूमा मानव संसाधन व्यवस्थापनप्रति आवश्यक गम्भीरता नदेखिनु अर्को समस्या हो। कर्मचारीको सीप अभिवृद्धि, निष्पक्ष पदोन्नति प्रणाली, निरन्तर प्रशिक्षण, र कार्यप्रेरणाको व्यवस्था अभाव छ। सरकारी संस्थाहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप तथा भागबन्डा प्रणालीले योग्य जनशक्तिको मनोबल कमजोर बनाएको छ। निजी क्षेत्रमा विशेष गरी साना तथा मध्यम व्यवसायहरू कर्मचारी विकासमा लगानी गर्न चासो देखाउँदैनन्। यस्ता समस्याको समाधानका लागि नेपालले शिक्षाबाट रोजगारीसम्मको मार्गलाई सुधार गर्नु, श्रम बजार सम्बन्धी तथ्याङ्क प्रणाली विकास गर्नु, तथा सीप विकासका लागि सार्वजनिक-निजी सहकार्यलाई प्रोत्साहन गर्नु अत्यावश्यक छ। मानव पूँजी व्यवस्थापनको सुधारले न केवल व्यक्तिगत उत्पादकत्व बढाउँछ, तर राष्ट्रिय प्रगतिको स्थायीत्व र नवप्रवर्तनलाई समेत सुनिश्चित गर्दछ।
मानव पूँजी व्यवस्थापन नेपालको आर्थिक विकास, संस्थागत दक्षता र सामाजिक समावेशीताको मेरुदण्ड हो। जबसम्म देशले आफ्ना नागरिकको ज्ञान, सीप, दक्षता र सृजनात्मकताको पूर्ण उपयोग गर्न सक्दैन, तबसम्म दीर्घकालीन विकासको सपना अधूरो रहन्छ। आज नेपालको मानव पूँजी व्यवस्थापन प्रणाली गम्भीर संकटको अवस्थामा छ — शिक्षित जनशक्तिको विदेश पलायन, शिक्षारोजगार विचको असन्तुलन, सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रमा सीप अभाव र कर्मचारी विकासमा कमजोर लगानी जस्ता समस्याले समग्र उत्पादनशीलता र नवप्रवर्तन क्षमतामा गम्भीर प्रभाव पारेको छ।
नेपालको सन्दर्भमा मानव पूँजीलाई शैक्षिक प्रमाणपत्रको हिसाबले मात्रै नहेरी व्यवहारिक सीप, प्रविधिमा दक्षता, नेतृत्व क्षमता र अनुकूलन क्षमताको समग्र संयोजनको रूपमा बुझिनु आवश्यक छ। आजको प्रतिस्पर्धात्मक विश्व अर्थतन्त्रमा मानव पूँजी व्यवस्थापनले संस्थाहरूको दीर्घकालीन सफलतामा निर्णायक भूमिका खेल्दछ। त्यसैले सरकार, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गरेर शिक्षा नीति, रोजगारी नीति तथा तालिम प्रणालीलाई श्रम बजार अनुकूल बनाउनु अत्यावश्यक छ।
नेपालका युवाहरूको सीप र क्षमताको सदुपयोग नगरेमा देशले गरेको लगानी विदेशी अर्थतन्त्रलाई नै लाभ पुग्नेछ र नेपाल श्रमिक–आधारित अर्थतन्त्रमै सीमित रहिरहनेछ। तर, यदि हामीले ती जनशक्तिलाई देशमै रोजगारी, विकास अवसर र सम्मानजनक जीवन प्रदान गर्ने वातावरण तयार गर्न सक्यौं भने, नेपाल आर्थिक, सामाजिक र प्राविधिक रुपान्तरणको मार्गमा अग्रसर हुनेछ। यसकारण, मानव पूँजी व्यवस्थापन केवल नीति सुधार मात्र नभई राष्ट्र निर्माणको आधारभूत रणनीति हो। समर्पित नेतृत्व, दीर्घकालीन दृष्टिकोण र समन्वित प्रयासहरू मार्फत मात्र हामी दिगो विकास र समृद्ध नेपालको सपना साकार पार्न सक्छौं। यो चुनौतीलाई अवसरमा परिणत गर्दै हामीले आफ्ना युवाहरूको प्रतिभा र ऊर्जालाई देशको समृद्धिका लागि प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने समय आएको छ।
मानव पूँजीको सही व्यवस्थापनले मात्र आर्थिक वृद्धिलाई मात्र होइन, सामाजिक समरसता, राजनीतिक स्थिरता र राष्ट्रिय एकतामा पनि बल पुर्याउँछ। यसले युवा वर्गलाई प्रेरित गरी राष्ट्रप्रति जिम्मेवारी बोध गराउनेछ।
अतः, मानव पूँजीको शक्ति प्रयोग गर्दै हामी समृद्ध नेपालको मार्गनिर्देशन गर्न सक्छौं, जहाँ प्रत्येक नागरिकले आफ्नो प्रतिभा र क्षमताले देशको विकासमा सक्रिय योगदान पुर्याउने वातावरण हुनेछ। यो शक्ति नै नेपाललाई विश्वसामु उभ्याउने सबभन्दा महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो।
प्रतिक्रिया