आकाश छुने स्तम्भहरू (निबन्ध) तोमनाथ उप्रेती

आकाश छुने स्तम्भहरू (निबन्ध)

तोमनाथ उप्रेती

मानिसले पहिलो पटक आकाशतिर आँखा उठाएको क्षणदेखि नै उचाइप्रतिको आकर्षण सुरु भएको थियो। त्यो केवल भौतिक उचाइको खोज थिएन। त्यो आकाश, देवत्व, शक्ति र अनन्ततासँग संवाद गर्ने आदिम चाहना थियो। त्यसैले टावरहरूको इतिहास वास्तुकलाको इतिहासभन्दा धेरै पुरानो छ। यो मानव चेतनाको विकास, धार्मिक विश्वास, राजनीतिक शक्ति, वैज्ञानिक प्रगति र सभ्यताको निरन्तर रूपान्तरणको इतिहास हो।

प्रागैतिहासिक युगमा मानिसले प्राकृतिक पहाड, विशाल चट्टान र कृत्रिम माटाका थुप्राहरूलाई पवित्र स्थलका रूपमा प्रयोग गर्न थाल्यो। मृतकको सम्झना, पूर्वजप्रतिको सम्मान र आकाशीय शक्तिप्रतिको श्रद्धाले उचाइलाई आध्यात्मिक अर्थ दियो। ढुङ्गाका मेगालिथ, डोल्मेन र ट्युमुलसहरू आधुनिक अर्थका टावर नभए पनि पृथ्वीबाट माथितिर उठ्ने मानव चेतनाका पहिलो प्रतीक थिए। यही चरणले उचाइलाई धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ प्रदान गर्‍यो।

प्राचीन सभ्यतामा प्रवेशसँगै उचाइले राज्यशक्ति र देवत्वको रूप लियो। मेसोपोटामियाका जिगुरातहरू पृथ्वी र स्वर्गबीचको सेतु मानिन्थे। मिस्रका पिरामिडहरू राजाहरूको समाधि मात्र होइन, अमरताको वास्तुकलात्मक घोषणा थिए। तिनले मृत्यु अन्त्य होइन, अर्को यात्राको प्रवेशद्वार हो भन्ने विश्वासलाई पत्थरमा रूपान्तरण गरे। त्यही समयमा भारतका स्तूपहरूले बुद्धको करुणा र ज्ञानलाई उचाइसँग जोडिदिए भने चीनका बहुस्तरीय पगोडाहरूले ध्यान, सन्तुलन र आध्यात्मिक आरोहणको प्रतीकात्मक रूप धारण गरे।

मध्ययुगमा टावरहरूले नयाँ ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गरे। युरोपका गिरजाघरका घण्टाघरहरू मानिसलाई प्रार्थनाका लागि बोलाउने आध्यात्मिक केन्द्र बने। इस्लामी सभ्यताका मिनारहरूले अजानमार्फत समुदायलाई एउटै आध्यात्मिक लयमा बाँधे। दक्षिण एसियामा विजय स्तम्भ, कीर्तिस्तम्भ, गढी र प्रहरी टावरहरूले सैनिक शक्ति, राज्यसत्ता र विजयको इतिहास लेखे। नेपालमा धरहरा, किल्ला र दरबार परिसरका अग्ला संरचनाहरूले सुरक्षा, सञ्चार, प्रशासन र राष्ट्रिय एकताको प्रतीकात्मक भूमिका निर्वाह गरे। यस चरणमा टावरहरू धर्म, शासन र समाजलाई जोड्ने सार्वजनिक संस्थामा रूपान्तरित भए।

पुनर्जागरण र औद्योगिक क्रान्तिपछि टावरहरूको अर्थ फेरि बदलियो। फलाम, इस्पात र कङ्क्रिटको आविष्कारले उचाइलाई नयाँ सम्भावना दियो। अब टावरहरू केवल धार्मिक वा सैनिक प्रयोजनका लागि होइन, वैज्ञानिक अनुसन्धान, सञ्चार, व्यापार र शहरी विकासका केन्द्र बन्न थाले। पेरिसको आइफेल टावरले औद्योगिक युगको आत्मविश्वास घोषणा गर्‍यो। बीसौँ शताब्दीमा रेडियो, टेलिभिजन र दूरसञ्चार टावरहरूले संसारलाई अदृश्य तरङ्गद्वारा जोडिदिए। उचाइ अब शक्ति मात्र रहेन। सूचना र ज्ञानको माध्यम पनि बन्यो।

एक्काइसौँ शताब्दीमा संसारका अग्ला टावरहरूले मानव प्रविधिको चरम क्षमताको प्रदर्शन गरेका छन्। बुर्ज खलिफा, सांघाई टावर, पेट्रोनास ट्विन टावर्स, टोकियो स्काइट्री र अन्य आधुनिक संरचनाहरूले इन्जिनियरिङ, डिजिटल प्रविधि, दिगोपन र विश्वव्यापी आर्थिक प्रतिस्पर्धाको कथा सुनाउँछन्। तर इतिहासले एउटा सत्य निरन्तर दोहोर्याइरहेको छ।टावरहरूको वास्तविक उचाइ तिनको मिटरमा होइन, तिनले प्रतिनिधित्व गर्ने सभ्यता, संस्कृति, आध्यात्मिकता र मानव चेतनामा निहित हुन्छ। प्रागैतिहासिक ढुङ्गाका स्मारकदेखि आधुनिक गगनचुम्बी संरचनासम्मको यात्रा वास्तवमा मानिसले पृथ्वीमा उभिएर आकाशसँग संवाद गर्न खोजेको हजारौँ वर्ष लामो आत्मिक यात्राको इतिहास हो।

दुबईको बुर्ज खलिफा मरुभूमिको निस्तब्ध काखबाट उठेको  इस्पात र काँचको संरचना हो। यो मानव कल्पनाले बालुवासँग गरेको मौन संवाद हो। दिनभरि सूर्यको उज्यालोले यसको शरीरमा सुनौलो आभा छर्छ। रात पर्दा ताराहरू यसको शिखरमा झरेझैँ लाग्छन्। मरुभूमिको हावाले यसलाई स्पर्श गर्छ, मानौँ प्रकृतिले आफ्नै सन्तानलाई सुम्सुम्याइरहेकी हो। यही दृश्यले एउटा आध्यात्मिक प्रश्न जन्माउँछ।उचाइको अन्त कहाँ छ? आकाशमा, कि चेतनामा? मानिसले भवनलाई बादलमाथि पुर्‍याउन सक्छ, तर आत्मालाई उचाइ दिन करुणा, विनम्रता र आत्मबोध आवश्यक हुन्छ। साँचो आरोहण लिफ्टले होइन, अन्तरचेतनाले गराउँछ।

मलेसियाको पेट्रोनास ट्विन टावर्स दुई समानान्तर संरचना मात्र होइनन्। ती दुई आत्माले एउटै आकाशतर्फ गरेको संयुक्त प्रार्थनाजस्ता देखिन्छन्। तिनीहरूबीच फैलिएको स्काइब्रिज विश्वास, सहयात्रा र सम्बन्धको उज्यालो सेतु हो। जीवनमा पनि मानिस एक्लै पूर्ण हुँदैन। सम्बन्धहरूले उसको उचाइलाई अर्थ दिन्छन्। प्रेमले अहंकारलाई नम्र बनाउँछ। सहकार्यले सफलतालाई दिगो बनाउँछ। दुई टावरहरू एकअर्कालाई छायाँ दिँदैनन् बरु एउटै क्षितिज साझा गर्छन्। यही सहअस्तित्व नै आध्यात्मिकताको गहिरो भाषा हो।

यी संरचनाहरूलाई बिहानको घामले कोमल सुनौलो रङमा रङ्गाउँछ। साँझको प्रकाशले तिनका काँचका सतहमा आकाशका असंख्य रङहरू उतारिदिन्छ। हावाले तिनका वरिपरि अदृश्य संगीत सिर्जना गर्छ। प्रकाश र छायाको लयले उनीहरूलाई जीवित अनुभूति दिन्छ। यस सौन्दर्यमा उत्तेजना होइन, सृष्टिको सन्तुलित आकर्षण छ। अधिकार होइन, आत्मीयता छ। प्रकृति र मानव सिर्जनाको यो मिलन प्रेमिल आलिङ्गनजस्तै कोमल, ध्यानमग्न आत्माजस्तै शान्त र अनन्त आकाशतर्फ उन्मुख प्रार्थनाजस्तै निर्मल देखिन्छ। सबैभन्दा सुन्दर टावर त्यो होइन, जसले बादल चुम्छ। सबैभन्दा सुन्दर टावर त्यो हो, जसले मानव हृदयलाई विनम्रता, प्रेम र प्रकाशतर्फ उचाल्छ।

चीनको सांघाई टावर नदीको घुमाउरो प्रवाह, वायुप्रवाहको लय र प्रकृतिको गतिशील सौन्दर्यलाई वास्तुकलामा रूपान्तरण गरिएको जीवित कविता हो। यसको सर्पिल आकृतिले पूर्वीय दर्शनको एउटा गहिरो सत्य उद्घाटित गर्छ। बाँच्ने शक्ति कठोरतामा होइन, लचकतामा हुन्छ। पानीले चट्टानलाई बलले होइन, निरन्तर प्रवाहले जित्छ। बाँस आँधीमा झुक्छ, त्यसैले बाँच्छ। यही कारण टावरको घुमाउरो शरीर ताओ दर्शनको मौन अभिव्यक्ति हो, जहाँ जीवन प्रकृतिको लयसँग बग्न सिक्छ, त्यससँग संघर्ष गर्न होइन। बिहानको घाम यसको काँचमा परेर याङ्त्से नदीका तरङ्गझैँ चम्किन्छ। साँझको कुहिरोले यसको शिखरलाई आलिङ्गन गर्दा लाग्छ, बादलले पृथ्वीको सपनालाई आफ्नो काखमा सुरक्षित राखेका छन्। त्यस क्षण टावरले आकाश जितेको देखिँदैन; बरु आकाशसँग मैत्री गाँसेको देखिन्छ। यही नम्रता नै यसको वास्तविक उचाइ हो।

टोकियो स्काइट्री भने विज्ञान, अनुशासन र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको अनुपम समन्वय हो। भूकम्पसँग शताब्दीयौँदेखि सहअस्तित्वमा बाँच्दै आएको जापानले यस संरचनामा  धैर्य, सन्तुलन र आत्मसंयमको संस्कार पनि निर्माण गरेको छ। पृथ्वी बारम्बार काँप्छ। समुद्रले सुनामी ल्याउँछ। प्रकृतिले चुनौती दिन्छ। तर जापानी सभ्यताले प्रतिरोधभन्दा अनुकूलनलाई रोज्छ। यही कारण स्काइट्री कठोर भएर होइन, सन्तुलित भएर उभिएको छ। यसको प्रत्येक संरचनात्मक तहले ध्यानस्थ साधकको श्वासजस्तै लय समातेको छ। बाहिरबाट यो अग्लो देखिन्छ। भित्रबाट यो स्थिर देखिन्छ। यही स्थिरता पूर्वीय जेन दर्शनको मूल सार हो। शान्ति बाहिरी मौनतामा होइन, अन्तरमनको सन्तुलनमा जन्मिन्छ।

सांघाई टावर र टोकियो स्काइट्रीलाई एउटै दृष्टिमा हेर्दा एउटा सभ्यतागत सत्य प्रकट हुन्छ। प्रकृतिलाई जित्ने प्रयास क्षणिक हुन सक्छ। प्रकृतिसँग सहयात्रा गर्ने बुद्धि दीर्घकालीन हुन्छ। उचाइ पृथ्वीको स्पन्दन बुझ्दै आकाशसँग संवाद गर्नु पनि हो। यही कारण यी टावरहरू पूर्वीय दर्शन, वैज्ञानिक विवेक, आध्यात्मिक सन्तुलन र मानव विनम्रताको मौन स्मारक बनेर युगौँसम्म उभिरहनेछन्।

फ्रान्सको आइफेल टावर आज विश्वको सबैभन्दा चिनिने सांस्कृतिक प्रतीकमध्ये एक हो। तर यसको इतिहास गौरवबाट होइन, विवादबाट सुरु भएको थियो। सन् १८८९ मा फ्रान्सेली क्रान्तिको शतवार्षिकी र पेरिस विश्व प्रदर्शनीका लागि इन्जिनियर गुस्ताभ आइफेलको नेतृत्वमा यसको निर्माण सम्पन्न भयो। करिब ३०० मिटर अग्लो यो फलामको संरचना त्यस समयको इन्जिनियरिङ क्षमताको अभूतपूर्व उपलब्धि थियो। तर इतिहासको विडम्बना के थियो भने, आज जसलाई विश्वले सौन्दर्यको प्रतिमूर्ति मान्छ, त्यसलाई निर्माणकै बेला पेरिसका अनेक लेखक, चित्रकार, वास्तुकार र बुद्धिजीवीहरूले “फलामको राक्षस”, “सहरको सौन्दर्यमाथिको धब्बा” र “कलामाथिको आक्रमण” भनेर कडा विरोध गरेका थिए। उनीहरूको दृष्टिमा शास्त्रीय वास्तुकला र कलात्मक पेरिसमाथि यस्तो औद्योगिक संरचनाले स्थायी घाउ बनाउने थियो।

तर इतिहास स्थिर हुँदैन। समयले दृष्टि परिवर्तन गर्छ। उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यमा आलोचनाको केन्द्र बनेको यही टावर बीसौँ शताब्दीमा वैज्ञानिक प्रयोग, रेडियो सञ्चार र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक बन्यो। पहिलो विश्वयुद्धका क्रममा यसले सैनिक सञ्चारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी अधीनताका कठिन दिनहरू पनि यसैले मौन रूपमा देख्यो। युद्धपछि पुनः स्वतन्त्र फ्रान्ससँगै आइफेल टावर पनि आशा, पुनर्निर्माण र सांस्कृतिक आत्मविश्वासको प्रतीकका रूपमा पुनः स्थापित भयो। आज यो फ्रान्सेली इतिहास, आधुनिक इन्जिनियरिङ, कला, पर्यटन र राष्ट्रिय अस्मिताको जीवित दस्तावेज हो।

यसको इतिहासले एउटा दार्शनिक सत्य पनि उद्घाटित गर्छ। कुनै पनि महान् सिर्जनाको मूल्य तत्कालीन समयमा सधैँ बुझिँदैन। नवीनता प्रारम्भमा अस्वीकार हुन्छ। समयसँगै त्यसको अर्थ खुल्दै जान्छ। आइफेल टावरले यही ऐतिहासिक यात्रालाई मूर्त रूप दिएको छ। त्यसैले यसको सौन्दर्य फलामको जालीमा मात्र छैन। विरोधलाई स्वीकृतिमा, अस्वीकारलाई गौरवमा र क्षणिक आलोचनालाई शाश्वत सम्मानमा रूपान्तरण गर्ने समयको अद्भुत शक्तिमा छ। इतिहासको यही रूपान्तरण नै आइफेल टावरलाई केवल एउटा संरचना होइन, सभ्यताले आफ्नै दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमताको अमर प्रतीक बनाउँछ।

क्यानडाको सीएन टावर आधुनिक इन्जिनियरिङ इतिहासको एउटा निर्णायक अध्याय हो। सन् १९७३ देखि १९७६ सम्म निर्माण भएको यो टावर प्रारम्भमा टोरन्टोको तीव्र शहरीकरणले सिर्जना गरेको सञ्चार अवरोध समाधान गर्न निर्माण गरिएको थियो। त्यस समय अग्ला भवनहरूले रेडियो र टेलिभिजन संकेतमा समस्या उत्पन्न गरिरहेका थिए। यही आवश्यकता वैज्ञानिक महत्वाकांक्षामा रूपान्तरित भयो र ५५३.३ मिटर अग्लो सीएन टावर विश्वकै सबैभन्दा अग्लो स्वतन्त्र संरचनाका रूपमा स्थापित भयो। दशकौँसम्म यसले त्यो कीर्तिमान कायम राख्यो। यसको इतिहासले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य उजागर गर्छ।महान् स्मारकहरू प्रायः आवश्यकता र समस्याको समाधान खोज्ने मानव बुद्धिबाट जन्मिन्छन्। सञ्चारका लागि निर्माण गरिएको यो संरचना आज राष्ट्रिय पहिचान, वैज्ञानिक नवप्रवर्तन र क्यानडाको आत्मविश्वासको प्रतीक बनेको छ।

वर्ल्ड ट्रेड सेन्टरको इतिहास अझ भावनात्मक छ। सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ मा न्यूयोर्कको विश्व व्यापार केन्द्रमा भएको आतंकवादी आक्रमणले केवल दुई गगनचुम्बी भवनहरू ढालेन; त्यसले विश्व राजनीति, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा र मानव चेतनामाथि पनि गहिरो प्रभाव पार्‍यो। हजारौँ निर्दोष मानिसको ज्यान गएको त्यो दिन आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा पीडादायी घटनामध्ये एक बन्यो। तर इतिहास ध्वंसमा रोकिन्न। त्यही स्थानमा निर्माण गरिएको वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर सन् २०१४ मा उद्घाटन भएपछि यो स्मृति, सम्मान, पुनर्निर्माण र राष्ट्रिय धैर्यको जीवित स्मारक बन्यो। यसको १,७७६ फिटको उचाइ अमेरिकी स्वतन्त्रताको घोषणापत्र जारी भएको सन् १७७६ को प्रतीकात्मक स्मरण पनि हो। यसरी वास्तुकलाले इतिहास, राष्ट्रिय पहिचान र सामूहिक स्मृतिलाई एउटै संरचनामा रूपान्तरण गरिदियो।

रूसको ओस्तान्किनो टावर शीतयुद्धकालीन वैज्ञानिक प्रतिस्पर्धा र सोभियत संघको प्राविधिक क्षमताको प्रतीक बनेर उभियो। भारतको कुतुब मिनार भने १२औँ–१३औँ शताब्दीको राजनीतिक परिवर्तन, इस्लामी वास्तुकला र दिल्ली सल्तनतको उदयको ऐतिहासिक दस्तावेज हो। यसको प्रत्येक तलाले शासन, धर्म, विजय र सांस्कृतिक रूपान्तरणका अनेक तहहरू बोकेको छ। इटालीको टोर्रे उनीक्रेडिट युरोपेली आर्थिक पुनर्जागरण, आधुनिक वित्तीय शक्ति र समकालीन शहरीकरणको प्रतिनिधि हो भने लन्डनको द शार्ड ऐतिहासिक नगरलाई आधुनिक विश्वसँग जोड्ने इक्काइसौँ शताब्दीको वास्तुकलात्मक घोषणापत्रका रूपमा उभिएको छ।

यी सबै संरचनाहरूको इतिहास फरक छ। निर्माणका कारण फरक छन्। युग फरक छन्। संस्कृति फरक छन्। तर इतिहासले तिनलाई एउटै सूत्रमा बाँध्छ। मानव सभ्यताले हरेक युगमा उचाइलाई आफ्नो आकांक्षा, विश्वास, शक्ति, स्मृति र भविष्यको प्रतीक बनाएको छ। प्राचीन मिनारदेखि आधुनिक गगनचुम्बी टावरसम्मको यात्रा वास्तवमा मानव सभ्यताले पृथ्वीमा उभिएर आकाशसँग निरन्तर संवाद गर्न खोजेको हजारौँ वर्ष लामो ऐतिहासिक यात्राको अभिलेख हो। प्रत्येक टावर समयको एउटा अध्याय हो। प्रत्येक शिखर एउटा सभ्यताको हस्ताक्षर हो। प्रत्येक उचाइले मानव इतिहासको अर्को पाना खोलिरहन्छ।

तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ।

किन मानिसले सधैँ अग्लो बनाउन खोज्छ? यो प्रश्न वास्तुकलाको मात्र होइन मानव अस्तित्वको प्रश्न हो। जब आदिम मानिसले पहिलो पटक पर्वतको चुचुरो हेऱ्यो, उसले केवल एउटा अग्लो भूभाग देखेन। उसले आफ्नाभन्दा ठूलो कुनै शक्ति देख्यो। त्यसै दिनदेखि उचाइ मानिसका लागि भूगोल मात्र रहेन; दर्शन बन्यो। प्रतीक बन्यो। प्रार्थना बन्यो।

के उचाइ शक्ति हो? आंशिक रूपमा हो। इतिहासका साम्राज्यहरूले महलहरू अग्ला बनाए। राजाहरूले विजय स्तम्भ खडा गरे। साम्राज्यहरूले मिनारहरू उभ्याए। आधुनिक राष्ट्रहरूले गगनचुम्बी टावरहरू निर्माण गरे। उनीहरू संसारलाई भन्न चाहन्थे “हामी यहाँ छौँ। हामी सक्षम छौँ।” तर शक्ति केवल माथि उभिनु होइन। शक्ति त आँधी आए पनि नढल्ने नैतिक आधार हो। जग कमजोर भए उचाइ आफैँ भार बन्छ।

के उचाइ विजय हो? यदि विजयको अर्थ अरूमाथि उभिनु हो भने होइन। यदि विजयको अर्थ आफ्नै सीमामाथि विजय प्राप्त गर्नु हो भने हो। हिमालले अर्को हिमालसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। सूर्यले अर्को सूर्यलाई जित्न खोज्दैन। प्रकृतिको महानता अस्तित्वमा हुन्छ। त्यसैले सबैभन्दा ठूलो विजय आफ्नै भय, अज्ञान र सीमिततालाई पार गर्नु हो।

के उचाइ अमरत्वको खोज हो? सायद यही सबैभन्दा गहिरो उत्तर हो। मानिस नश्वर छ। उसका दिन सीमित छन्। तर उसका सपनाहरू सीमित हुँदैनन्। त्यसैले उसले ढुङ्गामा आफ्नो समय लेख्छ। स्तम्भमा आफ्नो इतिहास कोर्छ। टावरमा आफ्नो युगको हस्ताक्षर राख्छ। उचाइमार्फत उसले समयलाई चुनौती दिन खोज्छ। शरीर मर्छ। तर सभ्यताले बनाएका शिखरहरू पुस्तौँसम्म बोलिरहन्छन्।

पूर्वीय दर्शन भन्छ सबैभन्दा अग्लो हिमाल पनि आकाशभन्दा सानो छ। बुद्धले सिकाउँछन्—मनलाई जित्नु संसार जित्नुभन्दा कठिन छ। उपनिषद् भन्छ ब्रह्माण्ड बाहिर जति विशाल छ, चेतना भित्र त्यति नै असीमित छ। सूफी सन्तहरू भन्छन्, ईश्वरसम्म पुग्ने बाटो माथि होइन, भित्र जान्छ। त्यसैले सबैभन्दा ठूलो आरोहण पहाड चढ्नु होइन। अहंकारबाट ओर्लिनु हो।

सायद यही कारण संसारका सबै महान् टावरहरू अन्ततः एउटा मौन प्रश्नमा आइपुग्छन्। मानिसले आकाश छुन खोजेको हो, कि आफ्नै आत्माको उचाइ नाप्न खोजेको हो? किनकि इस्पातले बादल छुन सक्छ, तर जागृत चेतनाले मात्र अनन्तलाई स्पर्श गर्न सक्छ।

उचाइ मिटरको गणना होइन। उचाइ आत्माको विस्तार हो। भवन जति अग्लो भए पनि यदि त्यसले विनम्रता सिकाएन भने त्यो केवल संरचना हो। तर एउटा सानो स्तूप, एउटा साधारण मन्दिरको गजुर वा एउटा मौन स्मारकले पनि यदि मानिसलाई सत्य, करुणा र आत्मबोधतर्फ उचाल्छ भने त्यही नै संसारको सबैभन्दा अग्लो टावर हो। किनकि सभ्यताको अन्तिम शिखर कङ्क्रिटले होइन, चेतनाले निर्माण गर्छ।

पूर्वीय दर्शन भन्छ सबैभन्दा अग्लो हिमाल पनि आकाश छुन सक्दैन। पश्चिमी दर्शन भन्छ मानिस आफ्नो सीमालाई चुनौती दिँदै अघि बढ्छ। सूफी परम्पराले भन्छ जति माथि उक्लिन्छौ, त्यति अहंकार तल झार। बुद्धले सिकाउँछन् सबैभन्दा ठूलो आरोहण आफ्नै चेतनाभित्र हुन्छ। उपनिषद् भन्छ “तत्त्वमसि।” खोज्ने उचाइ बाहिर होइन, आफ्नै अस्तित्वभित्र छ।

यसैले संसारका टावरहरू मूलतः दुई प्रकारका छन्। एउटा ती, जसले शरीरलाई उचाइमा पुर्‍याउँछन्। अर्को ती, जसले आत्मालाई जागृत बनाउँछन्। पहिलोमा मानिस लिफ्ट चढ्छ। दोस्रोमा चेतना आरोहण गर्छ। पहिलोको उचाइ मिटर, फिट र अभिलेखमा मापन हुन्छ। दोस्रोको उचाइ समय, स्मृति र मानव हृदयमा अंकित हुन्छ। पहिलोले क्षितिज देखाउँछ। दोस्रोले दृष्टि दिन्छ। पहिलोले शहरमाथि उभ्याउँछ। दोस्रोले अहंकारमाथि उठाउँछ। यही कारण सबै अग्ला भवनहरू महान् हुँदैनन्, तर केही सामान्य देखिने स्मारकहरू युगौँसम्म अमर रहन्छन्।

प्रकृतिले पनि आफ्नै टावरहरू निर्माण गरेकी छ। हिमालय पृथ्वीको मौन स्तम्भ हो। देवदारुका वन हरियो प्रार्थनाका मीनार हुन्। क्यालिफोर्नियाका रेडवुड वृक्ष हजारौँ वर्षदेखि समयका पहरेदार बनेर उभिएका छन्। सहस्राब्दी पुराना सल्लाका वृक्षले ऋतुहरूको आगमन र प्रस्थानलाई मौनतामा अभिलेख गरिरहेका छन्। उनीहरूले कहिल्यै आफ्नो उचाइको घोषणा गर्दैनन्। नदीहरू उनीहरूको फेदमा नम्र भएर बग्छन्। चराहरू उनीहरूको काखमा घर बनाउँछन्। बादल उनीहरूको शिर छुँदै यात्रामा निस्कन्छन्। सूर्यले प्रत्येक बिहान उनीहरूलाई प्रकाशको मुकुट पहिराइदिन्छ। चन्द्रमाले रातको शान्तिमा उनीहरूलाई रजत आभाले स्नान गराउँछ। प्रकृतिको उचाइमा प्रदर्शन हुँदैन त्यहाँ केवल अस्तित्वको गहिरो गरिमा हुन्छ। त्यहाँ विजयको घोषणा हुँदैन। त्यहाँ सन्तुलनको मौन उत्सव हुन्छ।

मानिसका टावरहरू आकाशतिर उभिन्छन्। प्रकृतिका टावरहरू भने ब्रह्माण्डसँग एकाकार हुन्छन्। मानव निर्मित संरचनाले उचाइ जित्न खोज्छ; प्रकृतिले उचाइसँग सहअस्तित्वमा बाँच्न सिकाउँछ। यही अन्तरले दर्शन जन्माउँछ। उचाइको मूल्य माथि पुग्नुमा होइन, माथि पुगेर पनि पृथ्वीलाई नबिर्सनुमा हुन्छ। जति अग्लो शिखर हुन्छ, त्यति नै गहिरो जग आवश्यक हुन्छ। यही सिद्धान्त सभ्यतामा पनि लागू हुन्छ। ज्ञानको उचाइ विनम्रताको जगबिना टिक्दैन। प्रविधिको उचाइ नैतिकताबिना सुरक्षित रहँदैन। विकासको उचाइ प्रकृतिप्रतिको सम्मानबिना दिगो बन्न सक्दैन। साँचो महानता त्यहीँ जन्मिन्छ, जहाँ वास्तुकलाले विज्ञानलाई भेट्छ, विज्ञानले प्रकृतिलाई सम्मान गर्छ र प्रकृतिले आध्यात्मिकतालाई आलिङ्गन गर्छ।

संसारका सबै टावरहरू एउटै यात्राका फरक अध्याय हुन्। पिरामिडदेखि बुर्ज खलिफासम्म, स्तूपदेखि स्काइट्रीसम्म, मिनारदेखि गगनचुम्बी भवनसम्म सबैले मानव बुद्धिको सीमालाई विस्तार गरेका छन्। तर एउटा प्रश्न अझै अनुत्तरित छ सबैभन्दा अग्लो टावर वास्तवमा कहाँ छ? सायद त्यो दुबईको मरुभूमिमा छैन। सायद न्यूयोर्कको क्षितिजमा पनि छैन। सायद टोकियो, पेरिस वा सांघाईको आकाशरेखामा पनि छैन। सायद त्यो प्रत्येक मानिसको अन्तरात्माभित्र मौन रूपमा निर्माण भइरहेको छ।

त्यही टावरमा चेतना आकाशभन्दा विशाल हुन्छ। करुणा हिमालयभन्दा अग्लो हुन्छ। सत्य कुनै पनि गगनचुम्बी भवनभन्दा उचो हुन्छ। प्रेम कुनै पनि वास्तुकलाभन्दा दिगो हुन्छ। बाहिरी टावरहरू समयसँगै पुराना हुन्छन्। भित्री टावरहरू अनुभूतिसँगै उज्यालिँदै जान्छन्। सभ्यताको अन्तिम शिखर कङ्क्रिट, इस्पात वा काँचले निर्माण गर्दैन। त्यसलाई सत्यले जग हाल्छ, करुणाले स्तम्भ उठाउँछ, ज्ञानले शिखर बनाउँछ र प्रेमले अनन्तसम्म उज्यालो राख्छ। यही मानवताको सबैभन्दा अग्लो टावर होजुन कहिल्यै भूकम्पले ढाल्न सक्दैन। युद्धले भत्काउन सक्दैन र समयले पुरानो बनाउन सक्दैन।