मोरङ: सांस्कृतिक संगम र अध्यात्मिक स्वाभिमान

मोरङ: सांस्कृतिक संगम र अध्यात्मिक स्वाभिमान

तोमनाथ उप्रेती

 मोरङ नेपालको पूर्वी भागको एउटा भूगोल मात्र होइन, यो चेतनाको जीवित केन्द्र हो। बिहानको शीतल बतासमा यहाँ हावा मात्र होइन, जीवनका हजारौं स्वरहरू मिसिन्छन्। त्यो बतासले गाउँको पिङमा खेलिरहेका बालबालिकाको हाँसो, मस्जिदको अजान, चर्चको घण्टी, गुरुद्वाराको कीर्तन र बुद्धविहारको शान्त घण्टीलाई एउटै धुनमा बाँधेर एकात्मताको सन्देश दिन्छ। यी आवाजहरू ध्वनि होइनन्, यी आत्माहरूको प्रार्थना र श्वासको लय हुन्, जसले मोरङलाई ध्यान र साधनाको विशाल मैदान बनाउँछ।

मोरङ भन्छ:

“म परिवर्तन हुँ, तर स्थायित्वको खोज पनि हुँ।
म संघर्ष हुँ, तर आशा पनि हुँ।
म पसिनाको गन्ध हुँ, तर सपनाको सुगन्ध पनि हुँ।
म अनेक भाषा, धर्म र संस्कृतिको संगम हुँ, तर आत्माको एकता पनि हुँ।
म कर्म हुँ, तर त्यो कर्म नै मेरो आराधना पनि हो।”

मोरङका खोला, बतास र माटो भन्छन्—

“जीवन सधैं परिवर्तनशील छ,
तर कर्तव्यमा अडिग रहनु नै आत्माको विजय हो।
धैर्य राख, संघर्ष अँगाल,
प्रकृतिसँग सँगै बग,
आफ्नो श्रमलाई पूजा बनाऊ,
आफ्नो प्रेमलाई शक्तिमा बदल।
सपना देख, र त्यो सपना रोप।
फेरि उभिन सिक, फेरि हाँस, फेरि कर्म गर।
यही कर्मयोग, यही स्वधर्म, यही आत्मनिर्भरता नै
जीवनको वास्तविक मुक्ति र शान्ति हो।”

मोरङ भन्छ—
“आउ, मेरो माटो छुनू, मेरो हावा सुम्सुम्याऊ, मेरो पानी पिउ,
र तिमीलाई सम्झना हुनेछ—
साँचो जीवन भनेको शान्त र गहिरो आत्मासँग,
आशा र कर्मसँग बाँच्नु हो।”

पूर्वीय दर्शन भन्छ, “वसुधैव कुटुम्बकम्” – सारा संसार एउटै परिवार हो। मोरङका यी आवाजहरू यस मन्त्रलाई हरेक बिहान फुकिरहेका हुन्छन्। आकाशमा झुल्किएका प्रार्थनाका स्वरहरू ती तारा हुन्, जसले मानवता, प्रेम र सहिष्णुताको उज्यालो फैलाउँछन्।

मोरङको आकाश बिहान खुला पुस्तकजस्तै हुन्छ, जसका पानाहरूमा साँस्कृतिक सहअस्तित्वका कथा लेखिएका हुन्छन्। यहाँ मैथिलीका मधुर स्वरहरू थारू भाषाका लयहरूसँग मिसिन्छन्। लिम्बू र राईका लोककथाका झङ्कार राजबंशीका गुनगुनसँग घुलिन्छन्। उर्दूका नाजुक लहरहरू गुरुङका स्वरहरूसँग मिसिएर नेपाली भाषालाई पूर्णता दिन्छन्। यी भाषा र आवाजहरू शब्द होइनन्, आत्माको संगीत हुन्, जहाँ पूर्वीय दर्शनको एकत्व सजीव देखिन्छ।

पूर्वीय दर्शनमा भनिन्छ, “सर्वे भवन्तु सुखिनः” – सबै सुखी होऊन्। मोरङको यो बहुरङ्गी आवाजले सबैलाई स्वीकार्दै, भिन्नतामा एकता देख्दै, मनहरूलाई गाँस्ने कार्य गर्छ। भाषा र संस्कृतिहरू मोरङमा एकअर्कालाई मात्र होइन, आफ्ना मनहरूलाई पनि गुँथिरहेका छन्।

मोरङका खेतहरू अन्न उत्पादनका ठाउँ होइनन्। यी सपनाहरू, संघर्ष र भविष्यको आधारशिला हुन्। किसानहरू नाङ्गा खुट्टा माटोमा पसिना बगाउँछन्, हलको ध्वनिसँगै सूर्यको किरणमा पसिनाका बूँदहरू चम्किन्छन्। पूर्वीय दर्शन भन्छ, “कर्मण्येवाधिकारस्ते” – तिमीलाई कर्म गर्न अधिकार छ। मोरङको किसानले यही कर्मलाई आराधना बनाएका छन्।

पसिनाका परागले अन्न अंकुराउँछन्। माटोमा खनिएको पसिना श्रम होइन, आत्मसम्मानको घोषणा हो। हरेक पसिनाको बूँद एक बीउ हो, जुन भविष्यलाई उर्बर बनाउँछ। खेतमा पसिना र माटोको गन्ध मिलेर जीवनको सुगन्ध बन्छ।

मोरङमा किसानहरूको श्रम “निष्काम कर्मयोग” को उत्कृष्ट उदाहरण हो। उनीहरूले फलप्रतिको मोह बिना कर्म गर्छन्, किनकि उनीहरूलाई थाहा छ – कर्म नै साधना हो, श्रम नै पूजा हो।

मोरङमा दसैं, तिहार, छठ, रमजान, क्रिसमस जस्ता पर्वहरू मात्र उत्सव होइनन्, ती अध्यात्मका पाठ हुन्। दसैंले आशीर्वादसँगै कर्तव्यको सम्झना दिलाउँछ। तिहारले उज्यालोको शक्ति र अन्धकारसँग लड्ने साहस सिकाउँछ। छठ पर्वमा श्रद्धा र निष्ठा जीवन्त हुन्छ। रमजान संयम, सहिष्णुता र प्रेमको शिक्षालाई आत्मामा रोप्छ।

पूर्वीय दर्शनमा “धर्म” को अर्थ मात्र पूजा होइन, कर्तव्य र संयम पनि हो। मोरङका यी पर्वहरूले मानिसहरूलाई कर्ममा अडिग, प्रेममा अटल र आशामा दृढ रहन सिकाउँछन्। जात, भाषा र धर्मका भिन्नताबीच पनि यी पर्वहरूले मानवता र सहअस्तित्वको उज्यालो फैलाउँछन्।

बक्राहा, चीसाङ, बुढीगङ्गा र रतुवा यी मोरङका चार नदीहरू मोरङको आत्मा हुन्। यी नदीहरू जीवनका उतारचढाव र परिवर्तनका संकेत हुन्। बक्राहाको शान्त प्रवाह धैर्यको प्रतीक हो। यसले सिकाउँछ कि जीवन कहिले शान्त, कहिले अशान्त हुन्छ, तर हरेक अवस्थामा अघि बढिरहनु नै साधना हो।

चीसाङको बतासले आशा र संकल्प ल्याउँछ। पसिनाको गन्ध र चीसाङको हावाले श्रमलाई भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धतामा बदल्छ। यो पूर्वीय दर्शनको “आशा नै जीवनको प्राण हो” भन्ने भावलाई सजीव बनाउँछ।

बुढीगङ्गाको गर्जन चुनौती र विनाशको आवाज हो। जब बाढी आउँछ, सबै बगाउँछ, तर त्यसपछि नयाँ जीवनका बीउ रोप्न माटोलाई तयार बनाउँछ। यो “विनाशपछि सृजना” को पूर्वीय भाव हो। बाढीको विनाशपछि नयाँ जीवन जन्मिन्छ, जसरी दुःखपछि चेतनाको नयाँ स्तरमा आत्मा जागृत हुन्छ।

रतुवा नदी शान्त, गहिरो अध्यात्मिकता हो। यसको पानीले खेतहरू सिँचाई गर्दा प्रकृतिसँगको एकता महसुस हुन्छ। पूर्वीय दर्शनमा “कर्म र प्रकृतिको एकता नै मोक्षतर्फको मार्ग हो” भनिन्छ, र रतुवाले त्यो मार्ग मोरङमा देखाउँछ।

मोरङमा शहर र गाउँबीचको सीमाना भौगोलिक मात्र होइन, सांस्कृतिक र अध्यात्मिक रूपमा पनि पग्लिएको छ। विराटनगरका गल्लीहरूमा तरकारी बेच्न आएका किसानका हातमा गाउँको माटोको गन्ध हुन्छ। उनीहरूको आँखामा भविष्यप्रतिको विश्वास झल्किन्छ। शहरका रंगीन बत्तीहरू र गाउँका स्वच्छ पानीका धाराहरू मिलेर मोरङलाई जीवित रंगमञ्चमा बदल्छन्।

पूर्वीय दर्शन भन्छ, “जहाँ मन छ, त्यही तीर्थ।” मोरङको प्रत्येक गल्ली र खेत तीर्थक्षेत्र हुन्, जहाँ श्रम, आशा र प्रेमको आराधना हुन्छ।

मोरङको आत्मिक स्वाभिमान उसको श्रम, सहिष्णुता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वमा छ। यहाँ मानिसहरूले आ–आफ्ना धर्म, भाषा र संस्कृतिहरू अँगाल्दै पनि एउटै बगैंचामा फुल्न सिकेका छन्। उनीहरूको आत्मा संघर्ष, श्रम र प्रेमको लयमा बगिरहेको हुन्छ।

पूर्वीय दर्शन भन्छ, “स्वधर्मे निधनं श्रेयः” – आफ्नो कर्तव्यमा मृत्यु भए पनि त्यो राम्रो हो। मोरङका किसान, श्रमिक र व्यापारीहरू आफ्नो कर्तव्यमा अडिग छन्। उनीहरूको कर्म नै उनीहरूको अध्यात्म हो।

मोरङ भन्छ:

“जहाँ छौ, जसरी छौ, कर्म गर।
त्यो कर्म नै तिमीलाई मोरङको आत्मासँग जोड्ने सेतु हो।
पसिनाको बास्ना नै मेरो सुगन्ध हो।
माटोसँगको तिम्रो सम्बन्ध नै अध्यात्म हो।”

मोरङको भविष्य सपना मात्र होइन, त्यो श्रमको साधना थियो। शिक्षा थियो, स्वाभिमान थियो, संघर्ष थियो।
यहाँका विद्यालयका हाँसोहरू भविष्यको सङ्गीत थिए। अस्पतालमा उपचार पाएर घर फर्किने आमाहरूको आँखामा उज्यालो थियो।
सडकमा उडिरहेको धूलो सम्भावनाका बीउ मिसिएको थियो। आकाशमा टल्किरहेको तारा किसानका आशा थिए, श्रमिकका सपना थिए, बालबालिकाका उज्वल भविष्य थिए।
बुढीगङ्गाको प्रवाह, बिरिङको बतास, विराटनगरको चहलपहल सबै एकै स्वरमा भन्थे—
“मोरङ, तिमी  भूगोल होइनौ। तिमी हाम्रो स्वाभिमानको अध्यात्मिक इतिहास हौ।”

माटोले फेरि भन्यो—
“कर्म गर, किनभने कर्ममा आत्मा भेटिन्छ।
आत्मामा भविष्य भेटिन्छ।
र भविष्यमा विकास फुल्छ।”