भ्वाइस खबर
योगको शास्त्रीय आधार, वैज्ञानिक सान्दर्भिकता र समकालीन स्वास्थ्य विमर्श
तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार
१. भूमिका
आधुनिक शहरी सभ्यता तीव्र गतिमा दौडिरहेको छ। मानव जीवन आज समयको सीमाभित्र बाँधिएको यान्त्रिक यात्राजस्तै बनेको छ। बिहानदेखि रातिसम्मको दिनचर्या प्रतिस्पर्धा, उपलब्धि र उपभोगको दबाबले भरिएको छ। प्रविधिको सुविधा बढेको छ, तर मानसिक शान्ति घट्दै गएको छ। मानिस बाहिरबाट विकसित देखिए पनि भित्रबाट असन्तुलित हुँदै गएको छ। यही असन्तुलनले शरीर र मन दुवैमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।
यस जीवनशैलीको परिणामस्वरूप मोटोपना, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, हृदयसम्बन्धी रोग, अनिद्रा र दीर्घकालीन तनाव सामान्य स्वास्थ्य समस्यामा रूपान्तरित भएका छन्। शारीरिक निष्क्रियता, अस्वस्थ खानपान र निरन्तर मानसिक दबाबले मानव स्वास्थ्यको प्राकृतिक लय भत्काएको छ। मानिस औषधिको भरमा बाँच्न बाध्य हुँदै गएको छ, जबकि मूल कारण जीवनशैलीमै गहिरो रूपमा लुकेको छ।यस्तो परिस्थितिमा योग एक प्राचीन तर अत्यन्त समसामयिक जीवनपद्धति बनेर उभिएको छ। यो शरीर, मन र चेतनाबीचको सन्तुलन स्थापना गर्ने समग्र विज्ञान हो। योगले श्वास, ध्यान र शरीरगत क्रियालाई एकसूत्रमा बाँधेर आन्तरिक स्थिरता प्रदान गर्छ। यसले रोग उत्पन्न हुने आधार नै कमजोर बनाउँछ।योगलाई जीवनको दैनिक अभ्यासका रूपमा अपनाउँदा मानिसको सोच, व्यवहार र भावनामा क्रमशः सकारात्मक परिवर्तन आउँछ। यही कारण योग आजको आधुनिक शहरी जीवनका लागि वैकल्पिक होइन, आवश्यक जीवन–मार्ग बनेको छ।
२. योगको वैदिक तथा दार्शनिक आधार
योगको उत्पत्ति वैदिक सभ्यतासँग जोडिएको छ। यसको ऐतिहासिक र दार्शनिक जरा मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चेतनात्मक अभ्यासहरूसम्म फैलिएको देखिन्छ। ऋग्वेदमा “युञ्जते मन उत युञ्जते” भन्ने ऋचाले मनलाई एकाग्र गर्ने, विचारलाई संयमित गर्ने र चेतनालाई उच्च स्तरमा उठाउने अभ्यासतर्फ संकेत गर्छ। यो मनोवैज्ञानिक अनुशासनको प्रारम्भिक रूप हो।
उपनिषद्हरूमा योगलाई अझ दार्शनिक स्तरमा व्याख्या गरिएको छ। आत्मा र परमात्माबीचको एकत्व, आन्तरिक चेतनाको विस्तार र ब्रह्मसँगको सम्बन्धलाई योगको मूल लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यहाँ योग अस्तित्वको अनुभूति हो।
योग कुनै एक व्यक्तिको आविष्कार होइन। यो ऋषिपरम्पराको दीर्घ अनुभव, ध्यानात्मक अनुसन्धान र जीवन–अनुभवबाट विकसित भएको ज्ञान प्रणाली हो। हजारौं वर्षको साधना र आत्मअन्वेषणको परिणामस्वरूप योगले व्यवस्थित रूप लिएको हो। यसैले योगलाई सनातन ज्ञान परम्पराको अमूल्य सम्पदा मानिन्छ।गीता स्वयं योगशास्त्र हो। श्रीकृष्णले कर्मयोग, ज्ञानयोग र भक्तियोगलाई पृथक मार्ग नभई एउटै समग्र जीवनदर्शनका विभिन्न आयामका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। योग यहाँ जीवनलाई सन्तुलन, कर्तव्य र चेतनाको एकीकृत यात्राका रूपमा बुझ्ने माध्यम बन्छ।
३. पतञ्जलिको अष्टाङ्ग योग
महर्षि पतञ्जलिले योगलाई एक सुव्यवस्थित दार्शनिक तथा व्यवहारिक विज्ञानका रूपमा प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” अर्थात् योग भनेको चित्तमा उत्पन्न हुने अस्थिर विचार, भाव र प्रतिक्रियाहरूको नियन्त्रण तथा स्थिरता हो। यो परिभाषा मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणमा आधारित छ, जहाँ मानव मनलाई निरन्तर परिवर्तनशील तरंगहरूको केन्द्रका रूपमा बुझिन्छ।
पतञ्जलिको दृष्टिमा मन स्वतः अस्थिर हुन्छ। बाह्य संसारका अनुभव, स्मृति र इच्छा आकांक्षाले यसलाई निरन्तर विचलित बनाइरहन्छन्। योग भनेको यही विचलनलाई क्रमशः शान्त गर्दै चेतनालाई एकाग्र र स्थिर अवस्थामा पुर्याउने प्रक्रिया हो। यसलाई प्राप्त गर्न उनले अष्टाङ्ग योगको वैज्ञानिक संरचना प्रस्तुत गरे, जुन मानव चेतनाको क्रमिक विकासमार्ग हो।
पहिलो दुई चरण यम र नियमले नैतिक र आन्तरिक आधार निर्माण गर्छन्। यमले समाजमा अनुशासन, सहअस्तित्व र नैतिक व्यवहार स्थापित गर्छ भने नियमले व्यक्तिगत शुद्धता, आत्मअनुशासन र आन्तरिक स्थिरता विकास गर्छ। यी दुई आधार बिना उच्च योगिक अवस्था सम्भव हुँदैन।
तेस्रो चरण आसनले शरीरलाई स्थिर र सन्तुलित बनाउँछ। स्थिर शरीर बिना स्थिर मन सम्भव छैन भन्ने मान्यता यहाँ स्पष्ट हुन्छ। त्यसपछि प्राणायामले श्वासप्रश्वासलाई नियन्त्रण गर्दै जीवनऊर्जाको प्रवाहलाई सन्तुलित गर्छ। यसले मानसिक शान्ति र स्नायु प्रणालीमा गहिरो प्रभाव पार्छ।
प्रत्याहारले इन्द्रियहरूलाई बाह्य आकर्षणबाट हटाएर भित्री चेतनातर्फ मोड्छ। यो चरणमा मन बाहिरी संसारबाट भित्री अनुभवतर्फ फर्किन थाल्छ। त्यसपछि धारणा आउँछ, जसले एक बिन्दुमा ध्यानलाई केन्द्रित गर्ने क्षमता विकास गर्छ।
ध्यान भनेको यही एकाग्रताको निरन्तर प्रवाह हो, जहाँ विचारहरू कम हुँदै चेतना गहिरिँदै जान्छ। अन्ततः समाधि प्राप्त हुन्छ, जहाँ व्यक्तिगत चेतना र सार्वभौमिक चेतनाबीचको भेद समाप्त हुन्छ। यो अवस्था पूर्ण एकत्व र गहिरो शान्तिको अवस्था हो।अष्टाङ्ग योग चेतनाको क्रमिक रूपान्तरणको वैज्ञानिक यात्रा हो। यो बाह्य अस्थिरताबाट आन्तरिक स्थिरता, र अन्ततः परम शान्तितर्फ लैजाने व्यवस्थित मार्ग हो।
४. यम नियम : सामाजिक र व्यक्तिगत नैतिक आधार
योगको पहिलो चरण नै नैतिक जीवन हो भन्ने धारणा योगदर्शनको मेरुदण्ड हो। पतञ्जलिको अष्टाङ्ग योगमा यम र नियमलाई प्रारम्भमा राखिनु संयोग होइन, यो चेतनाको मनोवैज्ञानिक र सामाजिक समझ हो। योग सम्पूर्ण जीवनव्यवस्थाको पुनर्संरचना हो। त्यसको आधार नै नैतिकता हो।
यम सामाजिक अस्तित्वको आधारशिला हो। यसले व्यक्ति र समाजबीच सन्तुलित सम्बन्ध निर्माण गर्छ। अहिंसा केवल हिंसा नगर्नु मात्र होइन, विचार, वाणी र व्यवहारमा करुणा र संवेदनशीलताको विकास हो। सत्यले विश्वासको संरचना निर्माण गर्छ, जस बिना कुनै पनि समाज दीर्घकालीन रूपमा टिक्दैन। अस्तेयले अधिकार र स्वामित्वको सम्मान सिकाउँछ। ब्रह्मचर्यले ऊर्जा र चेतनालाई अनुशासित दिशा दिन्छ। अपरिग्रहले उपभोक्तावादी लालचलाई नियन्त्रण गर्छ, जसले सामाजिक असमानता घटाउँछ। यी मूल्यहरू कमजोर हुँदा समाजमा नैतिक क्षय सुरु हुन्छ, जसको परिणाम हिंसा, भ्रष्टाचार र सामाजिक अविश्वासका रूपमा प्रकट हुन्छ।
नियम व्यक्तिगत जीवनको आन्तरिक शुद्धताको विज्ञान हो। शौचले शरीर र मन दुवैलाई स्वच्छ राख्छ, जसले मानसिक स्पष्टता बढाउँछ। सन्तोषले अनावश्यक आकांक्षा घटाएर आन्तरिक सन्तुलन प्रदान गर्छ। तपले अनुशासन र आत्मसंयम विकास गर्छ, जसले कठिन परिस्थितिमा पनि मानसिक दृढता दिन्छ। स्वाध्यायले आत्मचिन्तन र ज्ञानविस्तारको मार्ग खोल्छ, जसले चेतनालाई गहिरो बनाउँछ। ईश्वरप्रणिधानले अहंकारलाई कमजोर बनाउँदै समर्पण र आन्तरिक शान्ति प्रदान गर्छ।
५. योग र आधुनिक जैविक विज्ञान
आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानले योगलाई जैविक प्रभाव भएको एक व्यवस्थित प्रणालीका रूपमा व्याख्या गर्न थालेको छ। योग अभ्यासले शरीरभित्र जैवरासायनिक स्तरमा सूक्ष्म तर महत्त्वपूर्ण परिवर्तनहरू उत्पन्न गर्छ। विशेषगरी नियमित ध्यान, प्राणायाम र आसन अभ्यासले शरीरको तनाव प्रतिक्रिया प्रणालीलाई सन्तुलित बनाउने प्रमाणहरू बढ्दै गएका छन्।
हालका अध्ययनहरूले एन्टी–इन्फ्लेमेटरी जीन सक्रिय हुने सम्भावनालाई देखाएका छन्। दीर्घकालीन सूजन अर्थात् क्रोनिक इन्फ्लेमेसन क्यान्सर, हृदय रोग, मधुमेह तथा अन्य दीर्घ रोगहरूको प्रमुख जैविक आधार मानिन्छ। योग र ध्यानले शरीरमा तनाव हार्मोन कोर्टिसोलको स्तर घटाउँछ, जसले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई स्थिर र सन्तुलित अवस्थामा राख्न मद्दत गर्छ। यसले शरीरको प्राकृतिक रक्षा क्षमता वृद्धि गर्छ।योग, ध्यान र श्वास–नियन्त्रण अभ्यासहरूले जीनको कार्यसम्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने देखिएको छ। यसरी योग केवल परम्परागत आध्यात्मिक अभ्यास होइन, बरु मानव जीवविज्ञानसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित एक व्यवहारिक वैज्ञानिक प्रणाली हो, जसले शरीर, मन र चेतनाबीच गहिरो सन्तुलन स्थापित गर्छ।
६. योग र मानसिक स्वास्थ्य
आधुनिक न्यूरोसाइन्सले ध्यानलाई केवल मानसिक अभ्यास नभई मस्तिष्कको संरचना र कार्य प्रणालीलाई परिवर्तन गर्ने वैज्ञानिक प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गरेको छ। नियमित ध्यान अभ्यासले प्रि–फ्रन्टल कोर्टेक्सलाई सक्रिय र सुदृढ बनाउँछ, जुन निर्णय क्षमता, तर्कशक्ति, आत्मनियन्त्रण र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित हुन्छ।
त्यसैगरी, ध्यान र योग अभ्यासले मस्तिष्कको भावनात्मक केन्द्र एमिग्डालाको अत्यधिक सक्रियता घटाउने देखाइएको छ। जब एमिग्डालाको प्रतिक्रिया सन्तुलित हुन्छ, तब तनाव, डर, चिन्ता र अनावश्यक भावनात्मक उतारचढाव उल्लेखनीय रूपमा कम हुन्छन्। यसले व्यक्तिलाई मानसिक रूपमा स्थिर र भावनात्मक रूपमा सन्तुलित बनाउँछ।
योग अभ्यासले शरीरको प्यारासिम्पेथेटिक स्नायु प्रणालीलाई सक्रिय गर्छ, जसलाई आराम र पाचन प्रणाली पनि भनिन्छ। यो प्रणाली सक्रिय हुँदा शरीर शान्त अवस्थातर्फ प्रवेश गर्छ, हृदयगति सामान्य हुन्छ, श्वास–प्रश्वास सन्तुलित हुन्छ र स्नायु प्रणालीमा स्थिरता आउँछ। योग र ध्यान मानसिक स्वास्थ्यका लागि प्राकृतिक औषधि जस्तै कार्य गर्छन्। यी अभ्यासहरूले कुनै बाह्य रासायनिक पदार्थ बिना नै मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीलाई पुनःसन्तुलित गर्छन्। त्यसैले योगलाई आधुनिक मनोचिकित्सा र न्यूरोसाइन्स दुवै दृष्टिले एक प्रभावकारी, सुरक्षित र दीर्घकालीन मानसिक स्वास्थ्य–समर्थन प्रणालीका रूपमा स्वीकार गर्न थालिएको छ।
७. जीवनशैलीजन्य रोग र योगको भूमिका
आज मोटोपना विश्वव्यापी रूपमा तीव्र गतिमा फैलिँदै गएको एक प्रमुख सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्या बनेको छ। यसको मूल कारण असन्तुलित खानपान, अत्यधिक क्यालोरी सेवन, शारीरिक निष्क्रियता र निरन्तर मानसिक तनाव हुन्। आधुनिक जीवनशैलीमा बसाइ, काम र मनोरञ्जन सबै डिजिटल तथा स्थिर गतिविधिमा केन्द्रित भएकाले शरीरको प्राकृतिक ऊर्जा खपत घट्दै गएको छ।
यस्तो अवस्थामा योग एक प्रभावकारी जीवनशैली–आधारित अभ्यासका रूपमा देखा परेको छ। नियमित योग अभ्यासले शरीरको ऊर्जा खर्च बढाउँछ, जसले मेटाबोलिज्मलाई सक्रिय बनाउँछ। आसन, प्राणायाम र गतिशील अभ्यासहरूले शरीरलाई लचक बनाउँदै मांसपेशी र जोर्नीहरूको कार्यक्षमता सुधार गर्छन्। यसले मोटोपना नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ।
मधुमेह नियन्त्रणमा योगको भूमिका उल्लेखनीय मानिन्छ। नियमित अभ्यासले इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधार गर्छ र रगतमा ग्लुकोजको स्तर सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। उच्च रक्तचापमा प्राणायाम विशेष उपयोगी देखिएको छ, किनकि यसले स्नायु प्रणालीलाई शान्त बनाउँदै रक्तचापलाई स्थिर राख्छ।क्यान्सर जोखिमका सन्दर्भमा योगले दीर्घकालीन सूजन घटाउने प्रभाव देखाएको छ, जुन विभिन्न अध्ययनहरूमा महत्वपूर्ण जैविक आधारका रूपमा स्वीकार गरिएको छ।योग कुनै चमत्कारिक उपचार होइन, बरु दीर्घकालीन जीवनशैली सुधार, जैविक सन्तुलन र मानसिक स्थिरता प्रदान गर्ने एक वैज्ञानिक, व्यवहारिक र समग्र स्वास्थ्यप्रणाली हो।
८. योग र सामाजिक नैतिकता
योग केवल व्यक्तिगत स्वास्थ्यको विषय होइन। यो एक व्यापक सामाजिक दार्शनिक प्रणाली हो, जसले व्यक्तिको चेतना मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको नैतिक संरचनालाई पनि प्रभावित गर्छ। योगदर्शनमा प्रस्तुत यम नियमलाई व्यक्तिगत अनुशासनका रूपमा सीमित गर्न मिल्दैन यी सामाजिक जीवनका आधारभूत मूल्यव्यवस्थाका रूपमा स्थापित छन्।
यमको अभ्यासले समाजमा विश्वास, सहअस्तित्व र नैतिक स्थिरता निर्माण गर्छ। अहिंसा विचार, वाणी र व्यवहारमा करुणा र सहिष्णुता विकास गर्नु हो। सत्यले सामाजिक सम्बन्धलाई पारदर्शी र भरोसायोग्य बनाउँछ, जसले संस्थागत र व्यक्तिगत दुवै स्तरमा विश्वासको आधार मजबुत गर्छ। अस्तेयले अधिकारको सम्मान र इमानदारीलाई प्रवर्द्धन गर्छ। ब्रह्मचर्यले ऊर्जा र चेतनालाई अनुशासित दिशामा केन्द्रित गर्छ, जसले व्यक्तिलाई लक्ष्यप्रति स्थिर बनाउँछ। अपरिग्रहले अनावश्यक संग्रह र उपभोक्तावादी मानसिकतालाई नियन्त्रण गर्छ, जसले सामाजिक असमानता घटाउन सहयोग गर्छ।नियमले व्यक्तिगत जीवनलाई आन्तरिक रूपमा शुद्ध र सन्तुलित बनाउँछ, जसको प्रभाव सामाजिक व्यवहारमा पनि प्रत्यक्ष रूपमा देखिन्छ। शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधानले व्यक्तिमा आत्मअनुशासन, मानसिक स्थिरता र नैतिक स्पष्टता विकास गर्छ।
१०. स्वस्थ वृद्धावस्था र योग
योग वृद्धावस्थामा पनि अत्यन्त उपयोगी र प्रभावकारी जीवनअभ्यास मानिन्छ। उमेर बढेसँगै शरीरका मांसपेशी, जोर्नी र स्नायु प्रणालीमा क्रमशः कठोरता र कमजोरी देखा पर्न सक्छ। नियमित योग अभ्यासले जोर्नीहरूको लचकता कायम राख्दै शरीरको गतिशीलता सुधार गर्छ। यसले वृद्ध व्यक्तिहरूलाई दैनिक गतिविधिहरू सहज रूपमा गर्न सहयोग पुर्याउँछ र शारीरिक निर्भरता घटाउँछ।
योगले मस्तिष्क र स्मरणशक्तिमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ। ध्यान र एकाग्रतामूलक अभ्यासहरूले मानसिक सक्रियता बढाउँछन्, जसले बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित स्मृति कमजोर हुने समस्यालाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ। मानसिक शान्ति र भावनात्मक स्थिरता पनि योगको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, जसले वृद्धावस्थामा देखिने चिन्ता, एक्लोपन र अवसादलाई घटाउँछ।
प्राणायामले श्वास–प्रश्वास प्रणालीलाई सुदृढ बनाउँछ। यसले फोक्सोको क्षमता बढाउँदै शरीरमा अक्सिजनको प्रवाहलाई सन्तुलित गर्छ। यसले ऊर्जा स्तर कायम राख्न र थकान कम गर्न मद्दत गर्छ। ध्यान अभ्यासले स्नायु प्रणालीलाई शान्त बनाउँदै आन्तरिक स्थिरता प्रदान गर्छ।
११. निष्कर्ष
योग मानव जीवनको सम्पूर्ण दर्शन हो, जसले शरीर, मन र आत्माबीच समन्वय स्थापित गर्छ। योगको मूल उद्देश्य मानव अस्तित्वलाई सन्तुलित, सचेत र अर्थपूर्ण बनाउनु हो। वैदिक ऋषिहरूको ध्यान परम्पराबाट सुरु भएको यो ज्ञान आज आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानसम्म आइपुग्दा पनि यसको गहिराइ र उपयोगिता उत्तिकै सशक्त रूपमा स्वीकार गरिएको छ।
आजको तीव्र, प्रतिस्पर्धात्मक र तनावपूर्ण युगमा योग एक अनिवार्य जीवन–आवश्यकता बनेको छ। यो रोग नलाग्ने जीवनशैली निर्माण गर्ने आधार हो, जसले शरीरलाई मात्र होइन, मानसिक संरचनालाई पनि सुदृढ बनाउँछ। योगले जीवनमा सन्तुलन ल्याउँछ र अस्वस्थ जीवनशैलीका कारण उत्पन्न हुने दीर्घ रोगहरूको जोखिमलाई कम गर्न सहयोग गर्छ।
योग चेतनाको विस्तारको माध्यम हो। यसले व्यक्तिलाई बाह्य संसारको चहलपहलबाट भित्री आत्मचिन्तनतर्फ उन्मुख गराउँछ। निरन्तर अभ्यासमार्फत मानिस आफ्नै विचार, भावना र चेतनालाई बुझ्न सक्षम हुन्छ। यसरी योग मानव अस्तित्वलाई जैविक स्तरमा र आध्यात्मिक र मानसिक स्तरमा पनि सन्तुलित बनाउने शाश्वत मार्ग हो। योगले मानवलाई बाह्य संसारसँग मात्र होइन, आफ्नै भित्री चेतनासँग पनि जोड्छ। यही आत्म–साक्षात्कार र आन्तरिक एकत्व नै योगको वास्तविक अर्थ हो।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया