कालो आँधी: मृत्युको छायाँबाट जीवनको पुनर्जन्म

‘

पुस्तक समीक्षा

कालो आँधी: मृत्युको छायाँबाट जीवनको पुनर्जन्म

✍ तोमनाथ उप्रेती

नेपाली साहित्यको समकालीन परिदृश्यमा पछिल्लो समय प्रकाशित कृतिहरूमध्ये कालो आँधी विशेष रूपमा ध्यानाकर्षण गर्ने कृति बनेको छ। प्रख्यात कवि तथा लेखक डा. दामोदर पुडासैनी ‘किशोर’ द्वारा रचित यो पुस्तक जीवन र मृत्युबीचको द्वन्द्वबाट जन्मिएको दार्शनिक साक्षात्कार हो। अस्तित्ववादी मनालापको रूपमा प्रस्तुत गरिएको यस कृतिले व्यक्तिको अन्तर्मन, पीडा, भय, आशा र चेतनाको तहसम्म पुगेर पाठकलाई आत्मचिन्तनतर्फ धकेल्छ।

यस कृतिको ऐतिहासिक र भावनात्मक सन्दर्भ अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेजोफेरेन्जियल कार्सिनोमा जस्तो प्राणघातक क्यान्सरसँग जुध्दै गर्दा लेखकले भोगेका शारीरिक र मानसिक यातनाहरू  सार्वभौमिक मानवीय पीडाको प्रतीक बन्न पुगेका छन्। रेडियोथेरापी र किमोथेरापी जस्ता कठोर उपचार प्रक्रियाबीच आवाज हराउनु, स्वाद गुमाउनु र शरीर जीर्ण हुँदै जानु यी सबै अवस्थाहरूले लेखकलाई  शारीरिक रूपमा मात्र होइन, अस्तित्वगत रूपमा पनि चुनौती दिएका थिए। तर यिनै अवस्थाहरू कालो आँधीको सृजनात्मक ऊर्जा बनेका छन्।

कृतिको विधागत संरचना अस्तित्ववादी मनालाप नेपाली साहित्यमा अपेक्षाकृत दुर्लभ प्रयोग हो। यहाँ कथानकभन्दा बढी चेतनाको प्रवाह, आत्मसंवाद र दार्शनिक विमर्श प्रमुख छन्। यस अर्थमा यो कृति सिसिफसको मिथकका लेखक क्यामुको ‘अबसर्ड’ दर्शनसँग समानता राख्छ। क्यामुको जस्तै, पुडासैनी पनि जीवनको अर्थहीनतासँग जुध्दै त्यसैभित्र अर्थको खोजी गर्छन्। तर जहाँ क्यामु विद्रोहलाई समाधानका रूपमा देख्छन्, त्यहाँ पुडासैनी आत्मस्वीकृति र करुणामय चेतनाको विकासलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

प्रा. डा. नेत्र एटम ले भूमिकामा भनेझैँ, कालो आँधी पढ्नका लागि होइन, अनुभूत गर्नका लागि लेखिएको कृति हो। वास्तवमा, यो कथाभन्दा बढी अनुभूतिको दस्तावेज हो एक प्रकारको मृत्युपूर्व बयान जसमा जीवनका अन्तिम क्षणहरूको सत्यता बिना कुनै आडम्बर प्रस्तुत गरिएको छ। यसले पाठकलाई भावुक मात्र बनाउँदैन, बरु अस्तित्वबारे गहन प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ “म किन बाँचेको छु?” “म केका लागि संघर्ष गरिरहेको छु?”

कृतिको भाषिक पक्ष अत्यन्त सशक्त छ। काव्यात्मक गहिराइ, रूपकहरूको सघन प्रयोग र प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिले यसलाई  गद्यकृति नभई काव्यात्मक दर्शनको रूप दिएको छ। यस अर्थमा यो कृति गेब्रियल गार्सिया मार्केजको वन हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिट्युडजस्तो जादुई यथार्थवादतर्फ नभए पनि, चेतनाको बहुस्तरीय संरचनामा समान गहिराइ प्रस्तुत गर्छ।

दार्शनिक दृष्टिले कालो आँधी बहुआयामिक छ। यसमा अस्तित्ववाद, मानवतावाद र आध्यात्मिक चेतनाको समन्वय पाइन्छ। लेखकले रोगलाई जैविक समस्या नभई अस्तित्वगत संकटका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। रोग यहाँ मृत्युको संकेत मात्र होइन, आत्मबोधको ढोका पनि हो। यो दृष्टिकोण भिक्टर फ्रान्कलको लोगोथेरापी दर्शनसँग मिल्दोजुल्दो छ, जहाँ पीडाभित्रै अर्थको खोजी गरिन्छ।

यस कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सामाजिक दृष्टि हो। लेखकले व्यक्तिगत पीडामार्फत समाजको संरचना, मानवीय सम्बन्ध र सांस्कृतिक मूल्यहरूको आलोचनात्मक विश्लेषण गरेका छन्। रोगसँग जुध्दै गर्दा उनले समाजको व्यवहार, सहानुभूति र संवेदनशीलताको परीक्षण गरेका छन्। यसले कृतिलाई आत्मकेन्द्रित नबनाई सामाजिक दस्तावेजको रूप दिन्छ।

भारतीय समालोचक डा. कृष्णराज घतानी र डा. तेजबहादुर क्षेत्रीले पनि यस कृतिलाई जीवनको पुनर्परिभाषा गर्ने दार्शनिक कृति मानेका छन्। उनीहरूको मूल्याङ्कनले देखाउँछ कि ‘कालो आँधी’  नेपाली सन्दर्भमा सीमित छैन, यसको सार्वभौमिक अपील छ।

साहित्यिक दृष्टिले तुलना गर्दा, यो कृति फ्रान्ज काफ्काको अस्तित्वगत चिन्तासँग पनि मेल खान्छ। काफ्काको पात्रहरू जस्तै, पुडासैनी पनि एक अज्ञात शक्ति (रोग, मृत्यु) सँग जुधिरहेका छन्। तर जहाँ काफ्का निराशामा टुंगिन्छन्, पुडासैनी आशाको सानो ज्योति बचाइराख्छन्। यही पक्षले कालो आँधीलाई विशिष्ट बनाउँछ।

कृतिको शीर्षक ‘कालो आँधी’ आफैंमा शक्तिशाली प्रतीक हो। ‘कालो’ मृत्यु, पीडा र अन्धकारको संकेत हो भने ‘आँधी’ तीव्र परिवर्तन, विनाश र पुनर्निर्माणको प्रतीक हो। यसले सम्पूर्ण कृतिको भावनात्मक र दार्शनिक स्वरूपलाई समेट्छ एक यस्तो आँधी, जसले सबै कुरा भत्काउँछ, तर त्यसैभित्र नयाँ अर्थको सम्भावना पनि जन्माउँछ।

समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा, कालो आँधी कृतिको सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता यसको अत्यधिक आत्मविश्लेषणात्मक शैली हो। लेखकले आफ्नै शरीर, चेतना र मृत्युको निकट अनुभवलाई यति गहिराइमा प्रवेश गरेर प्रस्तुत गरेका छन् कि कतिपय स्थानमा पाठकले भावनात्मक र बौद्धिक थकान महसुस गर्न सक्छ। आत्मसंवाद र अस्तित्वगत प्रश्नहरूको निरन्तर प्रवाहले कथानकलाई सरल र रेखीय बनाउनुको सट्टा घनत्वपूर्ण र बहुस्तरीय बनाएको छ, जसले सामान्य पाठकका लागि चुनौती सिर्जना गर्छ।

तर यही जटिलता नै यस कृतिको मूल शक्ति हो। यसले पाठकलाई सतही रूपमा कथा पढ्ने होइन, भित्री रूपमा अनुभूत गर्ने बाध्यता सिर्जना गर्छ। यहाँ प्रत्येक अनुच्छेद एक प्रकारको चेतनात्मक कम्पन हो, जसले जीवन र मृत्युबारे पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले यो कृति गहन रूपमा अनुभव गरिने साहित्यिक संरचना हो।

कालो आँधी नेपाली साहित्यमा एक महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यसले रोग, मृत्यु र पीडालाई आत्मबोध र रूपान्तरणका अवसरका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यो कृति पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ निराश पार्दैन, बरु गहन आशा जगाउँछ।