नम्रताको अभावले बन्द भएको चेतनाको द्वार  

नम्रताको अभावले बन्द भएको चेतनाको द्वार

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवन चेतनाको विकास, आत्मबोधको विस्तार र सत्यको अनवरत खोजको यात्रा हो। मानिसले बाह्य संसारमा जति नै सफलता प्राप्त गरे पनि यदि उसको अन्तर्मन नम्रताको प्रकाशबाट आलोकित छैन भने त्यो सफलता अधुरो रहन्छ। नम्रता एउटा नैतिक गुण मात्र होइन, यो चेतनाको परिष्कार हो। यो आत्माको सुगन्ध हो। यो विवेकको मौन संगीत हो। नम्रता त्यस्तो आन्तरिक अवस्था हो जहाँ व्यक्ति आफ्नो सीमितता स्वीकार्दै अनन्त सत्यप्रति खुला रहन्छ। यसको विपरीत अभिमानले चेतनाको द्वार बन्द गर्छ, विवेकलाई कुण्ठित बनाउँछ र आत्मबोधको मार्गमा अन्धकार छर्छ।

मानव इतिहासका अधिकांश द्वन्द्व, विभाजन र पतनका पछाडि अहंकारको अदृश्य छाया भेटिन्छ। जब मानिस आफ्नो ज्ञानलाई पूर्ण सत्य ठान्न थाल्छ, आफ्नो शक्तिलाई सर्वोच्च मान्न थाल्छ र आफ्ना विचारलाई अन्तिम निष्कर्षका रूपमा प्रस्तुत गर्न थाल्छ, तब ऊ सिक्ने क्षमताबाट वञ्चित हुन थाल्छ। चेतनाको विकास प्रश्नबाट हुन्छ, जिज्ञासाबाट हुन्छ र आत्मपरीक्षणबाट हुन्छ। तर अभिमानले मानिसलाई यस्तो भ्रममा पुर्याउँछ जहाँ उसलाई आफूले सबै कुरा जानिसकेको जस्तो लाग्छ। यही भ्रम चेतनाको ढोका बन्द गर्ने पहिलो कुञ्जी हो।प्रकृतिको विशाल विद्यालयले नम्रताको पाठ सिकाउँछ। फलले भरिएको वृक्ष झुकेको हुन्छ। पानी सधैँ तलतिर बग्छ। नदीले समुद्रको विशालता त्यसैले प्राप्त गर्छ किनकि उसले आफूलाई सानो बनाउन सक्छ। तर मानिस प्रायः आफूलाई ठूलो देखाउने प्रयासमा आफ्नो वास्तविक उचाइ गुमाउँछ। ऊ पद, प्रतिष्ठा, सम्पत्ति र शक्तिको आभूषणले आफूलाई सजाउँछ, तर भित्रको चेतनालाई पोषण दिन बिर्सन्छ। बाह्य वैभवको चमकले केही समयका लागि संसारलाई प्रभावित गर्न सक्छ, तर आत्माको गहिराइलाई उज्यालो बनाउन सक्दैन।अभिमानको एउटा सूक्ष्म विशेषता छ। यो प्रायः आफूलाई गुणका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मानिसले आफ्नो हठलाई आत्मविश्वास ठान्न सक्छ। आफ्नो दम्भलाई स्वाभिमानको नाम दिन सक्छ। आफ्नो कठोरतालाई दृढता भन्न सक्छ। यही कारणले अभिमानलाई चिन्नु सजिलो हुँदैन। यो मनको कुनामा मौन रूपमा बस्छ र बिस्तारै चेतनाको झ्याल बन्द गर्दै जान्छ। जब झ्याल बन्द हुन्छ, बाहिरको प्रकाश भित्र पस्न सक्दैन। सत्यको किरण चेतनामा प्रवेश गर्न सक्दैन। अनि मानिस आफ्नै धारणाको अन्धकारमा कैद हुन्छ।

नम्रता भनेको आफूलाई सानो ठान्नु होइन। नम्रता भनेको सत्यको विशालतासामु आफूलाई विद्यार्थीका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। यो आत्महीनता होइन, आत्मबोध हो। नम्र व्यक्ति आफ्नो मूल्य जान्दछ, तर अरूको मूल्य पनि स्वीकार्दछ। ऊ आफ्नो ज्ञानको सम्मान गर्छ, तर अज्ञानका क्षेत्रहरू पनि देख्न सक्छ। ऊ सफलताको आनन्द लिन्छ, तर त्यसलाई अहंकारको आधार बनाउँदैन। यही कारण नम्रता ज्ञानको ढोका हो, जबकि अभिमान अज्ञानको किल्ला हो।पूर्वीय दर्शनले नम्रतालाई आत्मिक उन्नतिको आधार मानेको छ। वेद, उपनिषद्, गीता, बुद्धका उपदेश र सन्तहरूको वाणीमा नम्रताको महिमा बारम्बार प्रतिध्वनित भएको पाइन्छ। आत्मज्ञानको यात्रा तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्ति “म” को सीमित घेराबाट बाहिर निस्कन्छ। जबसम्म “म नै सर्वोत्तम हुँ” भन्ने भावना जीवित रहन्छ, तबसम्म सत्यको विशाल आकाश देख्न सकिँदैन। अहंकारले मानिसलाई केन्द्रमा राख्छ, नम्रताले सत्यलाई केन्द्रमा राख्छ। यही अन्तरले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ।आजको समाजमा अभिमानका स्वरूपहरू झन् सूक्ष्म बन्दै गएका छन्। सामाजिक सञ्जालको युगले आत्मप्रदर्शनलाई संस्कृतिको रूपमा स्थापित गरिरहेको छ। मानिसहरू आफ्नो सफलताको प्रदर्शन गर्न आतुर छन्। प्रशंसाको अपेक्षा बढ्दै गएको छ। तुलना, प्रतिस्पर्धा र मान्यता प्राप्त गर्ने लालसाले अन्तर्मनलाई अशान्त बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा नम्रता कमजोर गुणजस्तो देखिन सक्छ। तर वास्तवमा नम्रता नै आत्मिक बलको सर्वोच्च रूप हो। जसले आफूलाई जित्न सक्छ, उसले संसारलाई जित्न आवश्यक ठान्दैन।

नम्रताको अभावले सम्बन्धहरूमा पनि दरार सिर्जना गर्छ। परिवारमा, समाजमा, संस्थामा र राष्ट्रमा उत्पन्न हुने धेरै विवादहरूको मूल कारण संवादको अभाव होइन, नम्रताको अभाव हो। जब प्रत्येक व्यक्ति केवल आफ्नो कुरा सही ठान्छ, तब सहमति सम्भव हुँदैन। जब सुन्ने क्षमता हराउँछ, तब सम्बन्धको संगीत पनि मौन हुन्छ। नम्रताले मात्र संवादलाई सम्भव बनाउँछ। यसले मानिसलाई अरूको दृष्टिकोण बुझ्ने शक्ति दिन्छ। यसले मतभिन्नतालाई शत्रुता होइन, सिकाइको अवसरका रूपमा हेर्न सिकाउँछ।चेतना एउटा खुला आकाश हो। यसलाई विस्तार चाहिन्छ। यसलाई प्रकाश चाहिन्छ। यसलाई निरन्तर आत्मपरीक्षण चाहिन्छ। अभिमानले चेतनालाई साँघुरो बनाउँछ। यसले मनलाई कठोर बनाउँछ। यसले व्यक्तिलाई आफ्नै विचारको कैदी बनाउँछ। तर नम्रताले चेतनालाई विस्तार गर्छ। यसले मनलाई कोमल बनाउँछ। यसले व्यक्तिलाई नयाँ सम्भावनाप्रति खुला राख्छ। यही कारण महान् वैज्ञानिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक साधकहरूमा नम्रता भेटिन्छ। जति धेरै ज्ञान प्राप्त हुन्छ, त्यति नै अज्ञातको विशालता महसुस हुन्छ। यही अनुभूतिले नम्रता जन्माउँछ।

मानव सभ्यताको दीर्घ यात्राले एउटा सत्य प्रमाणित गरेको छ अहंकारले साम्राज्य निर्माण गर्न सक्छ, तर त्यसलाई टिकाउन सक्दैन। शक्ति प्राप्त गर्न सक्छ, तर सम्मान प्राप्त गर्न सक्दैन। भय सिर्जना गर्न सक्छ, तर प्रेम सिर्जना गर्न सक्दैन। नम्रता भने त्यस्तो शक्ति हो जसले हृदय जित्छ। यसले विश्वास निर्माण गर्छ। यसले सहकार्यलाई सम्भव बनाउँछ। यसले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समुदायलाई पनि उन्नत बनाउँछ।आत्मबोधको ढोका बाहिरबाट खुल्दैन। यो भित्रबाट खुल्छ। यसको कुञ्जी पद, प्रतिष्ठा वा सम्पत्तिसँग हुँदैन। यसको कुञ्जी नम्रतासँग हुन्छ। जब मानिस आफ्नो सीमितता स्वीकार्छ, तब उसले अनन्तताको आभास पाउँछ। जब उसले आफ्ना कमजोरीहरू देख्न थाल्छ, तब सुधारको यात्रा सुरु हुन्छ। जब उसले अरूबाट सिक्न तयार हुन्छ, तब चेतना विस्तार हुन थाल्छ। यही विस्तार आत्मबोधको प्रारम्भ हो।

जीवनको साँझमा मानिसले आफ्नो सम्पत्ति, शक्ति वा प्रसिद्धिलाई होइन, आफ्नो चेतनाको अवस्थालाई सामना गर्नुपर्छ। त्यतिबेला बाह्य उपलब्धिहरूको चमक फिक्का हुन्छ। केवल आत्माको प्रकाश बाँकी रहन्छ। यदि जीवन अभिमानको बोझले बिताइएको छ भने त्यो प्रकाश धूमिल हुन्छ। यदि जीवन नम्रताको सुगन्धले सुशोभित छ भने त्यो प्रकाश उज्यालो हुन्छ। यही उज्यालो आत्मबोधको वास्तविक उपलब्धि हो।अभिमानले बन्द गरेको आत्मबोधको ढोका बाहिरबाट कसैले खोलिदिन सक्दैन। त्यो ढोका खोल्ने कुञ्जी मानिसभित्रै हुन्छ। त्यो कुञ्जी विनम्रता हो, आत्मचिन्तन हो, सत्यप्रतिको निष्ठा हो। जब मानिसले आफ्नो सीमित अहंकारलाई अन्तिम सत्य मान्न छोड्छ, तब चेतनामा नयाँ उज्यालो फैलिन थाल्छ। उसले आफूलाई अरूभन्दा माथि होइन, सम्पूर्ण अस्तित्वको एक अंशका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ। त्यही क्षण आत्मबोधको ढोका खुल्न थाल्छ।

मानव जीवनको महानता अरूलाई जित्नुमा छैन आफ्नै अभिमानलाई जित्नुमा छ। संसारका सबै युद्धहरू जितेर पनि मानिस आफ्नो अहंकारको दास रहन सक्छ। तर जसले आफ्नै अभिमानमाथि विजय प्राप्त गर्छ, उसले वास्तविक स्वतन्त्रता प्राप्त गर्छ। त्यही स्वतन्त्रतामा शान्ति छ। त्यही शान्तिमा ज्ञान छ। त्यही ज्ञानमा आत्मबोध छ। र त्यही आत्मबोधमा मानव जीवनको परम अर्थ लुकेको छ। नम्रता कुनै सामाजिक औपचारिकता होइन। यो चेतनाको परिपक्वता हो। यो आत्माको सौन्दर्य हो। यो विवेकको उच्चतम अभिव्यक्ति हो। नम्रताको अभावले चेतनाको द्वार बन्द गर्छ, सत्यको प्रकाशलाई रोक्छ र आत्मबोधको यात्रालाई अवरुद्ध बनाउँछ। तर नम्रताले त्यो द्वार खोल्छ। यसले अज्ञानको अन्धकार हटाउँछ। यसले आत्मालाई सत्यको प्रकाशसँग जोड्छ। र यही प्रकाशमा मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप, आफ्नो वास्तविक उद्देश्य र आफ्नो वास्तविक महानता भेट्टाउँछ। नम्रताको उज्यालोमा खुल्ने चेतनाको यही द्वार मानव जीवनको सबैभन्दा अमूल्य उपलब्धि हो।