सुसंस्कारले निर्माण गर्ने स्थायी जीवन सफलता

सुसंस्कारले निर्माण गर्ने स्थायी जीवन सफलता

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको आधार नै आचरण हो। हामीले गर्ने हरेक कर्म, बोल्ने हरेक शब्द र सोच्ने हरेक विचारले हाम्रो व्यक्तित्व र समाजको संरचना तय गर्छ। यदि यी क्रियाकलापहरू निर्मल र सकारात्मक हुन्छन् भने व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाज र राष्ट्र पनि समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। निर्मलले व्यक्ति भित्रको आत्मचेतना, नैतिक मूल्य र सामाजिक उत्तरदायित्वको मेललाई जनाउँछ।आत्मचेतनाले निर्देशित आचरणले मात्र जीवनमा शान्ति, सन्तुलन र दीर्घकालीन समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्छ।सुसंस्कार र नैतिक जीवन मानव जीवनको आधारशिला हुन्। मानिस उसको व्यवहार,सोच र मूल्य प्रणालीले उसको जीवनलाई स्थायित्व र शान्ति प्रदान गर्छ। सुसंस्कारले व्यक्तिमा अनुशासन, सदाचार, सहिष्णुता र दायित्वबोधको विकास गर्छ। यिनै गुणहरूले मानिसलाई आफ्ना व्यक्तिगत तथा सामाजिक दायित्वप्रति उत्तरदायी बनाउँछ।

मानव जीवनको यात्रा चेतना, मूल्य र आचरणको निरन्तर निर्माण यात्रा हो। यस यात्रामा बाह्य उपलब्धिहरू क्षणिक हुन सक्छन्, तर आन्तरिक निर्माण जसलाई हामी सुसंस्कार भन्छौँ त्यो स्थायी हुन्छ। सुसंस्कारले निर्माण गर्ने जीवन नै वास्तविक अर्थमा सफल जीवन हो। यस्तो सफलता मनको शान्ति, सम्बन्धको गहिराइ र जीवनको अर्थपूर्णतामा प्रकट हुन्छ।सुसंस्कार भनेको मानव चेतनामा अंकुरित भएका नैतिक मूल्यहरू हुन्। सत्य, अहिंसा, करुणा, विनम्रता, अनुशासन र कर्तव्यपरायणता यसको मूल आधार हुन्। जब यी गुणहरू व्यक्तिको सोच र व्यवहारमा स्थायी रूपमा बस्छन्, तब उसको जीवन स्वाभाविक रूपमा सन्तुलित र सफल बन्छ। संस्कार केवल सिकाइने कुरा होइन; यो अभ्यास र अनुभवबाट निर्माण हुने चरित्र हो।

मानव जीवनमा सफलता प्रायः बाह्य उपलब्धिहरूसँग जोडेर हेरिन्छ। राम्रो जागिर, आर्थिक समृद्धि, सामाजिक प्रतिष्ठा यी सबैलाई सफलताको मापदण्ड बनाइन्छ। तर यी सबै अस्थायी हुन्। समयसँगै यी उपलब्धिहरू हराउन सक्छन्, तर सुसंस्कारले निर्माण गरेको चरित्र कहिल्यै हराउँदैन। यही चरित्र नै स्थायी सफलताको आधार हो।पूर्वीय दर्शनले संस्कारलाई मानव जीवनको मेरुदण्ड मानेको छ। उपनिषद् र गीता दुवैले आन्तरिक शुद्धतालाई सर्वोच्च मूल्य दिएका छन्। गीता भन्छ कर्म शुद्ध हुनु आवश्यक छ, किनकि कर्म नै जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। जब कर्म सुसंस्कारबाट निर्देशित हुन्छ, तब त्यसको परिणाम दीगो हुन्छ।

सुसंस्कारको पहिलो आधार सत्य हो। सत्य जीवन जिउने शैली हो। सत्यवादी व्यक्ति परिस्थितिमा डगमगाउँदैन। ऊ कठिनाइमा पनि आफ्नो मूल्यलाई छोड्दैन। यस्तो स्थिरता नै सफलताको आधार हो। असत्यले क्षणिक लाभ दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन विनाश ल्याउँछ।दोस्रो आधार अनुशासन हो। अनुशासन बिना कुनै पनि सफलता स्थायी हुन सक्दैन। समयको सम्मान, कर्तव्यको पालन र आत्मनियन्त्रण अनुशासनका अंग हुन्। अनुशासित जीवनले लक्ष्य स्पष्ट बनाउँछ र प्रयासलाई केन्द्रित गर्छ। यही केन्द्रितता सफलता प्राप्तिको मूल सूत्र हो।तेस्रो आधार करुणा हो। करुणा भनेको अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता हो। करुणामय व्यक्ति स्वार्थी हुँदैन। ऊ समाजसँग जोडिएको हुन्छ। यस्तो व्यक्ति केवल आफू सफल हुँदैन; अरूलाई पनि सफल बनाउन योगदान दिन्छ। यही योगदानले उसको सफलता दीगो बनाउँछ।चौथो आधार विनम्रता हो। विनम्रता भनेको अहंकाररहित व्यवहार हो। अहंकारले सम्बन्ध बिगार्छ र सफलतालाई अस्थिर बनाउँछ। तर विनम्रता सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। बलियो सम्बन्ध नै दीगो सफलताको सामाजिक आधार हो।

सुसंस्कारको विकास एक दिनमा हुँदैन। यो निरन्तर अभ्यासको परिणाम हो। परिवार, शिक्षा, समाज र अनुभव यी सबैले संस्कार निर्माणमा भूमिका खेल्छन्। यदि बाल्यकालदेखि नै नैतिक मूल्यहरू सिकाइन्छन् भने, व्यक्तिको जीवन स्वतः सन्तुलित हुन्छ।आधुनिक समाजमा सुसंस्कारको आवश्यकता अझ बढेको छ। प्रविधिको विकाससँगै जीवन तीव्र भएको छ, तर आन्तरिक शान्ति कमजोर हुँदै गएको छ। मानिससँग धेरै सूचना छन्, तर समझदारी कम छ। धेरै सम्पर्क छन्, तर सम्बन्धको गहिराइ कम छ। यस्तो अवस्थामा सुसंस्कारले जीवनलाई पुनः सन्तुलनमा ल्याउन सक्छ।सुसंस्कारले व्यक्तिलाई जिम्मेवार पनि बनाउँछ। जिम्मेवार व्यक्ति समाजप्रति संवेदनशील हुन्छ। ऊ आफ्नो निर्णयको प्रभाव अरूमा कस्तो पर्छ भन्ने बुझ्छ। यस्तो चेतनाले समाजलाई स्थिर बनाउँछ।

जीवनमा आउने असफलताहरूलाई पनि सुसंस्कारले सही दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ। असफलता अन्त्य होइन; यो सिकाइको अवसर हो। सुसंस्कारित व्यक्ति असफलताबाट विचलित हुँदैन, बरु त्यसलाई सुधारको माध्यम बनाउँछ। यही दृष्टिकोणले उसको जीवनलाई दीगो सफलता तर्फ लैजान्छ।सुसंस्कार र शिक्षा बीच गहिरो सम्बन्ध छ। शिक्षा चरित्र निर्माणको प्रक्रिया हो। यदि शिक्षाले नैतिकता र मूल्यहरू सिकाउँछ भने, त्यो शिक्षा दीगो विकासको आधार बन्छ। तर यदि शिक्षा केवल प्रतिस्पर्धा र उपलब्धिमा केन्द्रित हुन्छ भने, त्यसले असन्तुलन सिर्जना गर्न सक्छ।परिवार सुसंस्कारको पहिलो पाठशाला हो। बाल्यकालमा देखिएको व्यवहार जीवनभर प्रभाव पार्छ। यदि परिवारमा प्रेम, सम्मान र अनुशासनको वातावरण छ भने, बच्चामा सकारात्मक संस्कार विकास हुन्छ। त्यसैले सुसंस्कारको आधार घरबाटै सुरु हुन्छ।समाज पनि संस्कार निर्माणको महत्वपूर्ण माध्यम हो। समाजको मूल्य प्रणालीले व्यक्तिको व्यवहारलाई प्रभावित गर्छ। यदि समाज नैतिक छ भने व्यक्तिहरू पनि नैतिक बन्छन्। तर यदि समाज स्वार्थप्रधान छ भने, व्यक्तिहरू पनि त्यही दिशामा जान सक्छन्।

सुसंस्कारले नेतृत्वलाई पनि प्रभाव पार्छ। नैतिक नेतृत्वले समाजलाई सही दिशामा लैजान्छ। यस्तो नेतृत्वले शक्ति होइन, सेवा गर्छ। सेवा भावले नेतृत्वलाई दीगो बनाउँछ र समाजमा विश्वास बढाउँछ।आध्यात्मिक दृष्टिले सुसंस्कार आत्मशुद्धिको प्रक्रिया हो। जब मन शुद्ध हुन्छ, तब विचारहरू स्पष्ट हुन्छन्। स्पष्ट विचारले सही निर्णय जन्माउँछ। सही निर्णयले सही कर्म उत्पन्न गर्छ। यही क्रमले जीवनलाई सफल बनाउँछ।ध्यान, आत्मचिन्तन र सत्संग सुसंस्कार विकासका साधन हुन्। ध्यानले मनलाई स्थिर बनाउँछ, आत्मचिन्तनले आत्मविश्लेषण गराउँछ र सत्संगले सकारात्मक प्रभाव दिन्छ। यी तीन अभ्यासले व्यक्तिलाई आन्तरिक रूपमा बलियो बनाउँछन्।

सुसंस्कारले निर्माण गर्ने स्थायी जीवन सफलता आन्तरिक शान्ति र संतुलन हो। यस्तो सफलता समयसँग हराउँदैन; बरु समयसँग अझ गहिरो बन्छ। जब जीवन सुसंस्कारमा आधारित हुन्छ, तब सफलता स्वतः फलको रूपमा आउँछ, लक्ष्य होइन।सत्य, इमान्दारी,करुणा र न्यायका मार्गमा जीवन यापन गर्दा दीर्घकालीन खुशी, सम्मान र सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त हुन्छ। सुसंस्कार र नैतिक मूल्यहरूले मानसिक शान्ति, आत्मसम्मान र सकारात्मक सोचमा निरन्तर प्रेरणा दिन्छ।त्यसैले सुसंस्कार र नैतिक जीवन दीर्घकालीन सफलता र स्थायी शान्तिको सूत्र हुन्। यिनको अभ्यासले मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक सन्तुलनको आधार तयार गर्छ। जीवनको वास्तविक अर्थ, उद्देश्य र मूल्य यिनै गुणहरूमा आधारित हुन्छ।