नैतिक शून्यतामा उभिएको दम्भी राजनीति

नैतिक शून्यतामा उभिएको दम्भी राजनीति

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनमा देखिने व्यक्तिगत दम्भ जब राजनीति र सार्वजनिक नेतृत्वमा प्रवेश गर्छ, तब यसको प्रभाव अझ गम्भीर रूपले प्रकट हुन्छ। लोकतान्त्रिक प्रणालीको आधार नै संवाद, सहकार्य र जनउत्तरदायित्व हो। तर जब राजनीतिक नेतृत्व दम्भ र अहंकारले निर्देशित हुन्छ, तब निर्णय प्रक्रियामा विवेकभन्दा प्रतिष्ठा र शक्ति प्रदर्शन हावी हुन थाल्छ। यस्तो अवस्थामा नीति निर्माण जनहितभन्दा व्यक्तिगत छवि, दलीय स्वार्थ वा क्षणिक राजनीतिक लाभतर्फ केन्द्रित हुन सक्छ।

दम्भी राजनीतिक संस्कृतिले आलोचनालाई शत्रुता ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। लोकतन्त्रमा आलोचना सुधारको अवसर मानिनुपर्छ, तर दम्भी नेतृत्वले त्यसलाई चुनौतीको रूपमा हेरेर संवादको साटो टकराव रोज्ने सम्भावना हुन्छ। परिणामस्वरूप सहमति, सहकार्य र संस्थागत सन्तुलन कमजोर हुन्छ। यसले शासन प्रणालीमा अविश्वास बढाउँछ र नागरिक र नेतृत्वबीच दूरी सिर्जना गर्छ।

सुदृढ लोकतन्त्रका लागि विनम्रता, उत्तरदायित्व र नैतिक आत्मसंयम अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। नेतृत्वले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्ने प्रवृत्तिभन्दा माथि उठेर जनमत, संस्थागत नियम र सार्वजनिक हितलाई सम्मान गर्नुपर्छ। जब राजनीति दम्भभन्दा विवेकले निर्देशित हुन्छ, तब मात्र शासन प्रणाली स्थिर, न्यायपूर्ण र दीर्घकालीन रूपमा विश्वासयोग्य बन्न सक्छ।

नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राले अनेक उतार–चढावहरू पार गर्दै यहाँसम्म आइपुगेको छ। जनआन्दोलन, राजनीतिक परिवर्तन र संविधान निर्माणजस्ता ऐतिहासिक प्रक्रियाहरूले नेपाली समाजलाई नयाँ आशा र अपेक्षाले भरिदिएका थिए। नागरिकले सोचेका थिए—अब राजनीति केवल शक्ति र पदको खेल मात्र होइन, मूल्य, उत्तरदायित्व र जनसेवामा आधारित प्रणाली बन्नेछ। तर समयको क्रमसँगै राजनीतिक व्यवहारमा देखा परेको दम्भ, अहंकार र नैतिक शून्यताले ती अपेक्षाहरूलाई गम्भीर प्रश्नको घेरामा ल्याएको देखिन्छ।

राजनीति मूलतः समाजलाई दिशा दिने कला हो। यसले जनताको आकांक्षा, आवश्यकता र अधिकारलाई संस्थागत रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ। तर जब राजनीति नैतिक आधारबाट टाढा जान थाल्छ, तब शक्ति र पदलाई नै लक्ष्य मान्ने प्रवृत्ति बढ्न थाल्छ। नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिदृश्यमा यस्तै प्रवृत्तिको झल्को विभिन्न रूपहरूमा देख्न सकिन्छ। सत्ता प्राप्ति र संरक्षणको प्रतिस्पर्धामा नीति, आदर्श र नैतिकता क्रमशः कमजोर बन्दै गएको अनुभूति धेरै नागरिकहरूले व्यक्त गर्दै आएका छन्।

दम्भी राजनीति व्यक्तिगत अहंकारको समस्या मात्र होइन; यो संस्थागत संस्कृतिको विकृति पनि हो। जब नेतृत्वले आलोचना सुन्ने धैर्य गुमाउँछ, जब जनताको सुझावलाई कमजोरीको रूपमा हेर्न थालिन्छ, तब लोकतान्त्रिक संस्कार कमजोर हुन थाल्छ। नेपालको राजनीतिक बहसमा कहिलेकाहीँ विचारभन्दा व्यक्तित्वको टकराव बढी देखिन्छ। नीति निर्माणको गम्भीर विमर्शभन्दा आरोप–प्रत्यारोप र शक्ति प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले राजनीतिक वातावरणलाई अस्थिर बनाइरहेको छ।

यसका साथै नैतिक शून्यता राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा पनि देखिन्छ। नीति निर्माण र सार्वजनिक प्रशासनमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनहितको मापदण्ड कमजोर हुँदा नागरिकको विश्वासमा असर पर्छ। लोकतन्त्रको बल नै जनविश्वास हो। तर जब नागरिकलाई लाग्न थाल्छ कि राजनीति व्यक्तिगत लाभ, गुटीय स्वार्थ वा अल्पकालीन शक्ति–समिकरणको वरिपरि घुमिरहेको छ, तब लोकतान्त्रिक संस्थाहरूप्रति भरोसा घट्दै जान्छ। यही अवस्थामा राजनीतिक दम्भले झन् ठूलो दूरी सिर्जना गर्छ—सत्ता र समाजबीच।

नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र विविधतायुक्त समाजमा राजनीति अझै बढी संवेदनशील हुनुपर्छ। यहाँ नेतृत्वको दम्भले सामाजिक सद्भाव र सहकार्यलाई समेत असर पार्न सक्छ। जब राजनीतिक नेतृत्वले सहमति, संवाद र सहकार्यभन्दा आफूलाई नै केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति देखाउँछ, तब लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा अनावश्यक तनाव पैदा हुन्छ। राजनीतिक स्थायित्वका लागि आवश्यक सहकार्य र समन्वय कमजोर हुन थाल्छ।

तर यो अवस्था अपरिवर्तनीय भने होइन। नेपालको राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ कि संकटका समयमा पनि समाजले आत्मसमीक्षा गर्ने क्षमता राखेको छ। आज आवश्यक कुरा भनेको नैतिकता र विनम्रताको पुनर्स्थापना हो। राजनीतिक नेतृत्वले शक्ति प्राप्तिलाई अन्तिम लक्ष्य मान्ने मानसिकताबाट माथि उठेर जनसेवा र उत्तरदायित्वलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा नेतृत्वको बल केवल अधिकारमा होइन, नैतिक विश्वसनीयतामा हुन्छ।साथै राजनीतिक दलहरूले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउनु आवश्यक छ। जब दलभित्र विचारको खुला बहस, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया र योग्यताको सम्मान हुन्छ, तब दम्भी संस्कृतिलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र शिक्षित युवा पुस्ताको सक्रियता पनि यस प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जनचेतना बलियो हुँदा राजनीति पनि स्वाभाविक रूपमा जिम्मेवार बन्न बाध्य हुन्छ।

नेपालको लोकतन्त्रलाई स्थायित्व र विश्वास दिलाउन राजनीति नैतिक मूल्यमान्यतामा आधारित हुनुपर्छ। विनम्रता, संवाद, सहकार्य र उत्तरदायित्व राजनीतिक संस्कृतिको आधार बन्न सके भने मात्र लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन्छ। दम्भले क्षणिक शक्ति दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन स्थायित्व भने नैतिक नेतृत्वले मात्र दिन सक्छ।

राजनीति समाजको नैतिक प्रतिबिम्ब पनि हो। यदि राजनीति नैतिक शून्यतामा उभियो भने समाजमा निराशा र अविश्वास फैलिन्छ। तर यदि राजनीति विवेक, विनम्रता र जनसेवाको भावनामा आधारित भयो भने त्यही राजनीति राष्ट्र निर्माणको शक्तिशाली साधन बन्न सक्छ। नेपालको भविष्य यही छनोटमा निर्भर छ—दम्भको बाटो कि नैतिक नेतृत्वको उज्यालो मार्ग।