भग्न घरको अन्तिम झ्याल (कथा)

भग्न घरको अन्तिम झ्याल (कथा)

तोमनाथ उप्रेती

रात फेरि विस्फोटको आवाजले चिरियो। दमास्कसको आकाशमा आगोका फूलहरू फुले। ती फूलहरू सुन्दर थिएनन्। तिनले अन्धकार जन्माइरहेका थिए। धुवाँले चन्द्रमालाई ढाकेको थियो। हावामा बारुदको गन्ध मिसिएको थियो। मानिसहरू ज्यान जोगाउन दौडिरहेका थिए। कसैले आफ्ना बालबालिका बोकेका थिए। कसैले आफ्नो घर छोड्दै थियो। कसैले आफ्नो विगत। युद्धमा मानिसहरू सामानभन्दा बढी आफ्ना स्मृतिहरू गुमाउँछन्।

त्यही शहरको एउटा भग्न गल्लीमा छयत्तर वर्षीया मरियम बस्थिन्। उनको कपाल पूरै सेतो भइसकेको थियो। अनुहार चाउरीले भरिएको थियो। शरीर वृद्ध थियो, तर आँखामा अझै एउटा घर बाँकी थियो। घर भनेको उनका लागि चारवटा पर्खाल मात्र थिएन। त्यो उनका दिवंगत पति युसुफको हाँसो थियो। छोराछोरीको बालापन थियो। आँगनमा फल्ने अनारको रूख थियो र बिहान झ्यालमा बसेर गुटुरगुँ गर्ने परेवाको आवाज थियो। आज ती सबै समयसँगै हराइसकेका थिए। अनारको रूख आधा जलेको थियो। झ्यालको सिसा फुटेको थियो। परेवा धेरै वर्षअघि उडिसकेको थियो।

मरियम हरेक बिहान ढलेको पर्खालको छेउमा रहेको पुरानो काठको कुर्सीमा बस्ने गर्थिन्। उनको हातमा एउटा ऊनी सल हुन्थ्यो। त्यो सल उनले आफ्नी छोरी लैलाका लागि आफ्नै हातले बुनेकी थिइन्। तर लैला अब संसारमा थिइनन्। दस वर्षअघि बजारमा भएको एउटा बम विस्फोटमा उनी हराएकी थिइन्। शव पनि भेटिएको थिएन। युद्धमा धेरै मानिस मर्दैनन्। धेरै मानिस हराउँछन्। र हराएकाहरूको मृत्यु कहिल्यै पूर्ण हुँदैन। उनीहरू आफ्ना प्रियजनका स्मृतिमा सधैँ जीवित रहन्छन्।

मरियमका छोरा करीम विद्यालयका शिक्षक थिए। उनी बालबालिकालाई कविता पढाउँथे र भन्थे, “बच्चाको हातमा बन्दुक होइन, किताब सुहाउँछ।” तर एउटा बिहान विद्यालयमाथि आक्रमण भयो। पुस्तकालय जलेर खरानी भयो। कालोपाटी चर्कियो। कक्षाकोठा भग्नावशेषमा परिणत भयो। त्यस दिनदेखि करीम कहिल्यै घर फर्केनन्। त्यसपछि मरियमको मनमा एउटै प्रश्न सधैँ जीवित रह्यो।यदि किताब हार्छ भने युद्ध जित्ने कसले?

घरको अर्को कोठामा नौ वर्षकी नूर सुतिरहेकी थिइन्। उनी मरियमकी नातिनी थिइन्। उनका बाबुआमा युद्धमै मारिएका थिए। नूरले जन्मेदेखि नै विस्फोटको आवाज सुन्दै हुर्किएकी थिइन्। उनलाई बमको गर्जन अस्वाभाविक लाग्दैनथ्यो। यही युद्धको सबैभन्दा ठूलो अपराध थियो।

एक दिन नूरले हजुरआमालाई सोधी, “हजुरआमा, शान्ति कस्तो हुन्छ?” मरियम धेरै बेर मौन बसिन्। उत्तर खोज्न होइन, स्मृति खोज्न। किनकि नूर जन्मिएको दिनदेखि युद्ध चलिरहेको थियो। मरियमसँग शान्तिको सम्झना बाँकी थियो, तर नूरसँग शान्तिको अनुभव थिएन। त्यस साँझ मरियमले उनलाई कथा सुनाइन् “एक समय यस्तो थियो, जब बिहान चराहरूको आवाजले खुल्थ्यो। बजारमा मसला र ताजा रोटीको सुगन्ध फैलिन्थ्यो। मानिसहरू एकअर्काको धर्म होइन, अनुहार हेरेर मुस्कुराउँथे।” नूर चुपचाप सुनिरही। उनलाई त्यो कथा परीकथाभन्दा पनि अविश्वसनीय लाग्यो।

त्यही रात फेरि बम खस्यो। घरको बाँकी रहेको एउटा भित्तो पनि चर्कियो। धुलोले कोठा भरियो। नूर डरले हजुरआमाको काखमा लुकिन्। मरियमले उनलाई अँगालो हालिन्। आफ्नै डर लुकाउँदै। संसारका आमा र हजुरआमाहरूको एउटा विशेषता हुन्छ।उनीहरू आफ्ना आँसुहरू आफ्नै मुटुभित्र लुकाएर सन्तानलाई मुस्कान दिन्छन्।

अर्को बिहान उनीहरू रोटी खोज्न निस्किए। सडकछेउको अस्पताल अब अस्पतालजस्तो देखिँदैनथ्यो। भित्ताहरू भत्किएका थिए। छाना उडेको थियो। त्यहाँ एउटा डाक्टर इँटाको थुप्रोमाथि बसेर एउटा घाइते बालकको घाउ बाँधिरहेका थिए। औषधि थिएन। उपकरण थिएन। तर दया अझै बाँकी थियो। मरियमले आफ्नो रोटीको आधा टुक्रा त्यही बालकलाई दिइन्। नूरले आश्चर्य मान्दै सोधी, “हामी आफैँ भोकै छौँ। किन दिनुभयो?” मरियम मुस्कुराइन्, “भोक बाँड्दा घट्दैन, नानी। आशा बाँड्दा बढ्छ।”

दिनहरू बित्दै गए। एक साँझ नूरले भग्न घरको आँगनमा एउटा सानो हरियो बिरुवा उम्रिएको देखी। उनी खुसी हुँदै हजुरआमालाई बोलाउन दौडिइन्। मरियम धेरै बेर त्यो बिरुवालाई हेरिरहिन्। चारैतिर इँटा, खरानी र फलामका टुक्राहरू थिए। तर तिनै भग्नावशेषको बीचमा एउटा हरियो जीवन मुस्कुराइरहेको थियो। मरियमले बिस्तारै भनिन्, “यही कारण प्रकृति मानिसभन्दा महान् छ। हामी विनाश सम्झन्छौँ। उनी पुनर्जन्म सम्झन्छिन्।”

जाडो आयो। इन्धन सकियो। खाना सकियो। तर मरियमले नूरलाई कहिल्यै आशा सकिएको भन्न दिइनन्। राति पुरानो कम्बलभित्र बसेर उनी कविता सुनाउँथिन्। ती कवितामा युद्ध थिएन। त्यहाँ नदी थियो, जैतुनका बोट थिए, फुलबारी थियो र शान्त भविष्यको सपना थियो।

एक बिहान छिमेकी हसन दौडिँदै आए। “मरियम! आज सहायता सामग्री आउने रे।” सबै मानिस लाममा उभिए। घण्टौँ प्रतीक्षा गरे। अन्ततः ट्रक आयो। थोरै खाद्यान्न बाँडियो। धेरै मानिस खाली हात फर्किए। मरियमको पालो आउँदा एउटा रोटी मात्र बाँकी थियो। उनले त्यो पनि आफूभन्दा पछाडि उभिएकी गर्भवती महिलालाई दिइन्। नूरले फेरि सोधी, “हामी के खाने?” मरियमले आकाशतिर हेर्दै उत्तर दिइन्, “आज हामी आशा खानेछौँ।” नूरले उत्तर बुझिनन्, तर त्यो वाक्य उनले जीवनभर बिर्सिनन्।

केही दिनपछि फेरि ठूलो आक्रमण भयो। यसपालि उनीहरूको घर पूर्ण रूपमा ढल्यो। धुलो थामिएपछि नूरले हजुरआमालाई खोजिन्। मरियम भग्न पर्खालमुनि च्यापिएकी थिइन्। उनी अझै सास फेरिरहेकी थिइन्। काँपिरहेको हातले नूरको अनुहार छोएर बिस्तारै भनिन्, “डराउनु पर्दैन।” नूरका आँखा रसाए। “हजुरआमा, हामी फेरि घर बनाउँला?” मरियम मुस्कुराइन्। त्यो उनको अन्तिम मुस्कान थियो। “घर इँटाले बन्दैन, नानी। एकअर्कालाई माया गर्ने मानिसहरूले बन्छ।”

उनको हात बिस्तारै चिसिँदै गयो। आँखा बन्द भए। तर अनुहारमा अनौठो शान्ति थियो। नूर धेरै बेर त्यहीँ बसिरही। उनले हजुरआमाको ऊनी सल आफ्नो काँधमा ओढिन्। त्यो सलमा ऊनको न्यानोपन मात्र थिएन; तीन पुस्ताको प्रेम, त्याग र करुणा गाँसिएको थियो।

वर्षौं बिते। युद्ध विस्तारै कम भयो। शहरले आफ्ना घाउहरू सिलाउन थाल्यो। भत्किएका विद्यालय फेरि बने। बजार खुले। बालबालिका फेरि खेल्न थाले। तर केही आवाजहरू कहिल्यै फर्केनन्।

नूर अब जवान भइसकेकी थिइन्। उनी शिक्षिका बनिन्। पहिलो दिन कक्षामा प्रवेश गर्दा उनले बालबालिकालाई एउटा प्रश्न सोधिन्, “तिमीहरूलाई सबैभन्दा ठूलो शक्ति के लाग्छ?” कसैले भन्यो, “सेना।” कसैले भन्यो, “हतियार।” नूर मुस्कुराइन्। उनले कालोपाटीमा एउटा शब्द लेखिन्—करुणा।

त्यसपछि उनले भनिन्, “युद्धले मेरा बाबुआमा खोस्यो। मेरो घर खोस्यो। मेरो शहर खोस्यो। तर मेरी हजुरआमाले एउटा कुरा जोगाइन्। मानिस हुनु।”

कक्षा मौन भयो। बाहिर विद्यालयको आँगनमा एउटा अनारको बिरुवा हुर्किरहेको थियो। त्यो बिरुवा नूरले आफ्नै हातले रोपेकी थिइन्। उनी हरेक बिहान त्यसलाई पानी हाल्थिन्। किनकि उनलाई थाहा थियो रूख रोप्ने मानिसहरूले युद्ध होइन, भविष्यमा विश्वास गर्छन्।

साँझको अन्तिम घाम भग्न शहरका भित्ताहरूमा बिस्तारै हराउँदै गयो। अनारका पातहरू हावामा हल्का काँपिरहेका थिए। टाढाबाट बालबालिकाको हाँसो सुनिन्थ्यो। त्यो हाँसो यति कोमल थियो कि लाग्थ्यो, शहरले धेरै वर्षपछि आफ्नै हराएको मुटुको धड्कन फेला पारेको छ। धुवाँले ढाकिएको आकाश अहिले नीलो हुन थालेको थियो। तर केही धुवाँहरू अझै मानिसहरूको स्मृतिभित्र बाँकी थिए।

नूर विद्यालयबाट फर्केर अनारको रूखमुनि केहीबेर उभिइन्। उनले रूखको काण्ड छुँदा अचानक पुरानो ऊनी सलको स्पर्श सम्झिइन्। हावा एकाएक चल्यो। केही पातहरू बिस्तारै झरे। ती पातहरूमध्ये एउटा पात उनको काँधमा आएर अडियो। उनले त्यसलाई उठाइन्। पातको हरियालीमा उनलाई हजुरआमाको मुस्कान देखिएजस्तो लाग्यो। उनले वरिपरि हेरिन्। त्यहाँ कोही थिएन। तर उनलाई पहिलोपटक एक्लोपन पनि थिएन।

टाढाको भग्न घरमा एउटा पुरानो झ्याल अझै उभिएको थियो। त्यस झ्यालमा साँझको अन्तिम उज्यालो केही क्षणका लागि टक्क अडियो। त्यसपछि विस्तारै हरायो। तर अनौठो कुरा के थियो भने, उज्यालो हराएपछि पनि झ्याल अँध्यारो देखिएन। मानौँ कसैले भित्र एउटा अदृश्य बत्ती बालिदिएको थियो।

नूरले आँखा चिम्लिन्। उनलाई लाग्यो, केही घरहरू कहिल्यै पूर्ण रूपमा ढल्दैनन्। केही मानिसहरू कहिल्यै पूर्ण रूपमा मर्दैनन्। उनीहरू इँटामा होइन, सम्झनामा बस्छन्। उनीहरू आवाजमा होइन, मौनतामा बोल्छन्।

त्यस रात दमास्कसको आकाश असाधारण रूपमा शान्त थियो। तारा धेरै थिए। तर एउटा तारा अरूभन्दा अलि बढी उज्यालो देखिन्थ्यो। त्यो तारा साँच्चै आकाशमै थियो कि मरियमको अधुरो प्रार्थनाले उज्यालो बनेर फर्किएको थियो कसैले कहिल्यै जान्न सकेन।