कृति समीक्षा आगोको बीउ: प्रतीक, दर्शन र मानवीय चेतनाको पुनर्खोज

कृति समीक्षा

आगोको बीउ: प्रतीक, दर्शन र मानवीय चेतनाको पुनर्खोज

तोमनाथ उप्रेती

युवराज नयाँघरे समकालीन नेपाली साहित्यका अग्रणी निबन्धकार तथा नियात्राकार हुन्। नेपाली समाज, माटो, प्रकृति, संस्कृति र मानवीय संवेदनालाई मौलिक भाषाशैली र गहन दार्शनिक दृष्टिले अभिव्यक्त गर्ने स्रष्टाका रूपमा उनले विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेका छन्। उनका १९ कृतिमध्ये ९ नियात्रासङ्ग्रह र १० निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशित छन्। २०६५ सालमा प्रकाशित आत्मपरक निबन्धसङ्ग्रह ‘एक हातको ताली’ का लागि उनले प्रतिष्ठित मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। नवीन बिम्ब, छोटा तर अर्थगर्भित वाक्य, आत्मपरक शैली र वैचारिक गहिराइ उनका लेखनका मुख्य विशेषता हुन्। ‘आगोको बीउ’ उनका परिपक्व साहित्यिक चिन्तन, सामाजिक विवेक र पूर्वीय जीवनदर्शनको सशक्त अभिव्यक्ति मानिन्छ, जसले नेपाली निबन्ध साहित्यलाई नयाँ उचाइ प्रदान गरेको छ।

केही पुस्तकले पाठकलाई पढ्छन्। केही पुस्तकले समयलाई सोध्छन्। केही पुस्तकले सभ्यताको नाडी छाम्छन्। ‘आगोको बीउ’ त्यस्तै कृति हो। यसले हाम्रो समयको आध्यात्मिक तापक्रम नाप्छ। यसले समाजको अनुहारभन्दा बढी आत्माको ऐना देखाउँछ। यहाँ आगो केवल ताप होइन। आगो चेतना हो। विद्रोह हो। तपस्या हो। आत्मपरिष्कार हो। अनि बीउ केवल सुरुआत होइन। सम्भावनाको गर्भ हो। परिवर्तनको सूक्ष्म केन्द्र हो।

नयाँघरे नेपाली निबन्ध परम्परामा प्रकृति, गाउँ, स्मृति र दर्शनलाई एकै सूत्रमा गाँस्ने लेखक हुन्। उनका निबन्धहरू पढ्दा लाग्छ उनी घटना लेख्दैनन्। घटनाभित्र निदाएको अर्थ उठाउँछन्। दृश्य लेख्दैनन्। दृश्यभित्र लुकेको अदृश्यको व्याख्या गर्छन्। उनी वस्तुलाई वस्तुका रूपमा स्वीकार गर्दैनन्। प्रत्येक वस्तुलाई प्रतीकमा रूपान्तरण गर्छन्। खरानी, असिना, थुक, गोजी, बत्ती, पाल, ढुङ्गा, बियाँ सबै दार्शनिक भाषामा बोल्न थाल्छन्।कुनै पनि महान् कृतिको पहिलो दार्शनिक उद्घोष उसका शीर्षकमै निहित हुन्छ। ‘आगोको बीउ’ त्यस्तो शीर्षक हो, जसले पुस्तक पढ्नुअघि जिज्ञासा जगाउँछ र पुस्तक समाप्त भएपछि मात्र आफ्नो पूर्ण अर्थ उद्घाटित गर्छ। ‘आगो’ यहाँ चेतना, ज्ञान, विद्रोह, ऊर्जा, तपस्या र रूपान्तरणको शाश्वत प्रतीक हो। ‘बीउ’ भने सम्भावना, निरन्तरता, पुनर्जन्म र भविष्यको आधार हो। यी दुई शब्दको संयोजनले एउटा गहन दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ के मानव सभ्यताको वास्तविक आगो बाहिर बलिरहेको छ, कि मानिसको अन्तःकरणभित्र निभ्न लागेको छ?नेपाली गाउँघरमा खरानीभित्र आगो जोगाएर राख्ने परम्परा केवल व्यवहारिक आवश्यकता थिएन; त्यो जीवन, श्रम र निरन्तरताको सांस्कृतिक चेतना पनि थियो। खरानीभित्र लुकेको आगो जस्तै मानिसभित्र पनि विवेक, करुणा र नैतिकता सधैँ पूर्ण रूपमा नष्ट हुँदैनन्। तिनलाई जोगाइराख्नुपर्छ। यही कारण यस शीर्षकले परम्परा र आधुनिकता, स्मृति र भविष्य, माटो र सभ्यता, व्यक्तित्व र समाजबीच सेतु निर्माण गर्छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मज्ञानलाई अन्तर्मनको अग्नि मानेको छ। उपनिषद्को ज्ञानाग्नि, बुद्धको प्रज्ञा, गीताको कर्मयोग र वैदिक यज्ञको पवित्र अग्नि यी सबै अन्ततः चेतनाको रूपान्तरणका प्रतीक हुन्। नयाँघरेले यही सांस्कृतिक परम्परालाई समकालीन सामाजिक यथार्थसँग जोड्दै आगोको बीउलाई विवेकको बीजारोपणका रूपमा रूपान्तरण गरेका छन्। त्यसैले यो शीर्षक नैतिक पतन, सामाजिक अराजकता र आध्यात्मिक रिक्तताबीच चेतनाको आगो जोगाइराख्ने साहित्यिक घोषणापत्र हो। महान् शीर्षकले कृतिको सारलाई एक शब्दमा बोल्छ; ‘आगोको बीउ’ त्यही दुर्लभ उपलब्धि भएको शीर्षक हो।

यस कृतिका २६ निबन्धहरू अलग अलग विषयमा केन्द्रित देखिए पनि अन्ततः  मानिस किन आफ्नो आत्माबाट टाढिँदैछ भन्ने एउटै मूल प्रश्नमा फर्किन्छन्? यही प्रश्नले पुस्तकलाई दार्शनिक एकता दिएको छ। यही कारण यी निबन्धहरूलाई छुट्टाछुट्टै लेख होइन, एउटै चेतनाको क्रमिक विस्तार भन्न सकिन्छ।

नयाँघरेको लेखनमा प्रकृति प्रकृति उनका लागि गुरु हो, ग्रन्थ हो र आत्मबोधको जीवित पाठशाला हो। यही कारण उनका निबन्धहरू पढ्दा पूर्वीय दर्शनको  प्रतिध्वनि सुनिन्छ। उपनिषद्का ऋषिहरूले वनलाई ज्ञानको विश्वविद्यालय बनाएझैँ, गौतम बुद्धले बोधिवृक्षमुनि जीवनको परम सत्य अनुभूत गरेझैँ र लाओत्सेले नदीको निरन्तर प्रवाहबाट जीवनको स्वाभाविकता र विनम्रताको पाठ सिकेझैँ, नयाँघरेले आफ्नै गाउँ, खरानी, असिना, बारी, बाटो, यात्रा र माटोभित्र मानव अस्तित्वका गहन अर्थहरू खोज्छन्। उनका लागि प्रकृति अन्तर्मनको दर्पण हो। माटो स्मृति बन्छ, असिना परिवर्तनको रूपक बन्छ, खरानी जोगिएको चेतनाको प्रतीक बन्छ र यात्रा आत्मअन्वेषणको साधना बन्छ।

यद्यपि उनको दार्शनिक दृष्टि पूर्वीय चेतनाबाट अनुप्राणित छ। उनका प्रश्नहरू पूर्णतः समकालीन छन्। उनी गाउँको परिवेशमा उभिएर विश्वव्यापी नैतिक संकट, राजनीतिक अव्यवस्था, सांस्कृतिक विचलन र मानवीय संवेदनाको क्षयलाई सूक्ष्म दृष्टिले नियाल्छन्। स्थानीय अनुभवलाई सार्वभौमिक चिन्तनमा रूपान्तरण गर्ने यही क्षमता उनको लेखनको विशिष्ट शक्ति हो। त्यसैले ‘आगोको बीउ’ विश्वसभ्यताले आत्मविवेक गुमाउँदै गएको युगमा चेतनाको आगो जोगाइराख्न गरिएको गम्भीर साहित्यिक र दार्शनिक प्रयत्न हो।

नयाँघरेको निबन्धयात्रा पढ्दै जाँदा विश्वसाहित्यका केही महान् निबन्धकार र चिन्तकहरूको स्मृति स्वाभाविक रूपमा जागृत हुन्छ। कतिपय स्थानमा उनको प्रकृतिप्रतिको आत्मीय दृष्टिले रवीन्द्रनाथ ठाकुरको प्रकृतिदर्शनसँग संवाद गरेको अनुभूति गराउँछ। ठाकुरका लागि प्रकृति सौन्दर्यको विषय मात्र नभई ब्रह्मसँगको साक्षात्कारको माध्यम थियो। नयाँघरेका लागि पनि गाउँ, माटो, असिना, खरानी, बारी र बाटो आत्मचेतना, स्मृति र जीवनबोधका जीवित प्रतीक हुन्। तर नयाँघरे प्रकृतिलाई आध्यात्मिक आनन्दको शरणस्थल मात्र बनाउँदैनन् उनी त्यही प्रकृतिको ऐनामा समाजको नैतिक क्षय पनि देख्छन्।

उनको लेखनमा हेन्री डेभिड थोरोको प्रकृतिसँगको आत्मसंवादको प्रतिध्वनि पनि सुनिन्छ। थोरोले जंगलमा बसेर सभ्यतालाई प्रश्न गरे। नयाँघरे गाउँमा उभिएर आधुनिक राज्य, राजनीति, प्रशासन र मानवीय सम्बन्धको विघटनलाई प्रश्न गर्छन्। दुवैले प्रकृतिलाई सत्य परीक्षण गर्ने प्रयोगशालाका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। त्यस्तै, अल्बेर कामुको अस्तित्वगत बेचैनीजस्तै नयाँघरेका निबन्धहरूमा पनि मानिस आफ्नै विवेकबाट टाढिँदै गएको पीडा व्यक्त हुन्छ। यद्यपि कामु जीवनको निरर्थकताबीच विद्रोह खोज्छन् भने नयाँघरे नैतिक पुनर्जागरण र आत्मपरिष्कारको सम्भावनामा विश्वास राख्छन्। यही बिन्दुमा उनी पूर्वीय दर्शनसँग निकट देखिन्छन्।मेक्सिकन चिन्तक तथा नोबेल पुरस्कार विजेता ओक्ताभियो पासले संस्कृतिको गहिराइमा पुगेर राष्ट्रिय आत्माको खोजी गरेझैँ नयाँघरेले पनि नेपाली गाउँ, लोकस्मृति र जनजीवनभित्र सभ्यताको अन्तरात्मा खोज्छन्। तर यी समानताहरू बौद्धिक संवादका संकेत मात्र हुन्। नयाँघरेको मौलिकता यहीँ छ कि उनले कुनै विश्वप्रसिद्ध चिन्तकको छायामा उभिन खोजेका छैनन्। उनी आफ्नै माटोमा उभिएर विश्वमानवका प्रश्न उठाउँछन्। स्थानीय अनुभवलाई सार्वभौमिक चिन्तनमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता नै उनको साहित्यिक शक्ति हो। उनका निबन्धहरू नेपाली गाउँका कथा भएर पनि सम्पूर्ण मानव सभ्यताको नैतिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक भविष्यबारे गम्भीर प्रश्न गर्ने कृतिका रूपमा स्थापित हुन्छन्। यही कारण नयाँघरेको लेखन विश्वदृष्टि र स्थानीय चेतनाबीच सन्तुलित सेतु निर्माण गर्ने समकालीन नेपाली निबन्धको उल्लेखनीय उपलब्धि मानिन्छ।

नयाँघरेको निबन्धकलाको सबैभन्दा विशिष्ट शक्ति प्रतीक निर्माणको अद्भुत क्षमता हो। साहित्यमा वस्तु देख्नु सामान्य कुरा हो, तर वस्तुभित्र लुकेको दर्शन देख्नु असाधारण सिर्जनात्मकता हो। नयाँघरे यही दुर्लभ सामर्थ्यका निबन्धकार हुन्। उनी असिनालाई मौसमको घटना मात्र मान्दैनन् त्यसमा देशको विखण्डित नियति देख्छन्। गोजीलाई कपडाको एउटा भागका रूपमा होइन, समय, स्मृति र बदलिँदो पुस्ताको सांस्कृतिक इतिहासका रूपमा पढ्छन्। खरानी उनका लागि जोगिएको चेतना, परम्परा र सभ्यताको मौन अभिलेख हो। सडकमा छरिएको थुकलाई उनी व्यक्तिगत असभ्यता मात्र मान्दैनन् त्यसलाई प्रशासनिक संस्कार, सामाजिक अनुशासन र नागरिक चेतनाको क्षयको प्रतीकमा रूपान्तरण गर्छन्। यही क्षमताले उनका निबन्धलाई घटनाको विवरणबाट उठाएर दर्शनको तहमा पुर्याउँछ।

उनका प्रतीकहरू जीवनको स्वाभाविक अनुभवबाट जन्मिएका छन्। त्यसैले उनका बिम्बहरू पढ्दा आरोपित वा बनावटी लाग्दैनन्। ती आफ्नै गाउँको माटोबाट उम्रिएका बिरुवाजस्तै स्वाभाविक, जीवन्त र विश्वसनीय देखिन्छन्। यही कारण उनका निबन्धमा प्रतीकहरू सजावटका अलङ्कार बन्दैनन्; विचारका आधारस्तम्भ बन्छन्। प्रत्येक प्रतीकले पाठकलाई दृश्यभन्दा अदृश्य, घटनाभन्दा सत्य र वस्तुभन्दा अस्तित्वतर्फ डोर्याउँछ।साहित्यको सर्वोच्च उपलब्धि साधारणमा असाधारण र सीमितमा असीमित अर्थ देख्नु हो। नयाँघरे यही परम्पराका निबन्धकार हुन्। उनी सानो वस्तुभित्र विशाल सभ्यता, सामान्य अनुभवभित्र  जीवनदर्शन र स्थानीय परिवेशभित्र विश्वव्यापी मानवीय प्रश्नहरू उजागर गर्छन्। यही कारण उनका प्रतीकहरू  चेतनालाई जागृत गर्ने दार्शनिक माध्यम हुन्। नयाँघरेको प्रतीक सृष्टिले नेपाली निबन्धलाई  वैचारिक गहिराइ, सांस्कृतिक स्मृति र आध्यात्मिक उचाइ पनि प्रदान गरेको छ।उनको भाषाशैली पुस्तकको अर्को उपलब्धि हो। छोटा वाक्य। तीखा वाक्य। अर्थपूर्ण मौनता। अनावश्यक विशेषणको भीड छैन। भाषामा लय छ। तर त्यो चिन्तनको लय हो। प्रत्येक वाक्य आफैंमा एउटा विश्राम पनि हो र अर्को विचारतर्फको पुल पनि।

दार्शनिक दृष्टिले ‘आगोको बीउ’ को केन्द्रीय तत्त्व विवेक हो। यो पुस्तक चेतनाको घोषणापत्र हो। समाजको वास्तविक परिवर्तन शासन परिवर्तनबाट होइन, मन परिवर्तनबाट आरम्भ हुन्छ। सत्ता बदलिन सक्छ, संविधान संशोधन हुन सक्छ, प्रशासन पुनर्संरचित हुन सक्छ तर यदि मानिसको अन्तःकरण परिवर्तन भएन भने कुनै पनि संरचनाले न्याय, सुशासन र मानवीय मर्यादा स्थापित गर्न सक्दैन। यही विचार पूर्वीय दर्शनको मूल आधार पनि हो। उपनिषद्ले आत्मज्ञानलाई, बुद्धले सम्यक् दृष्टिलाई, भगवद्गीताले स्वधर्म र निष्काम कर्मलाई तथा कन्फ्युसियसले आत्मअनुशासनलाई सामाजिक व्यवस्थाको जग मानेका छन्। नयाँघरे पनि यही दार्शनिक परम्पराका उत्तराधिकारी देखिन्छन्।यसैले उनका निबन्धमा भ्रष्टाचार विवेकको मृत्यु हो। अराजकता  आत्मविस्मृति र नैतिक शून्यताको परिणाम हो। प्रशासनिक अव्यवस्था, सामाजिक विघटन र सांस्कृतिक विचलनलाई उनी अन्तःकरणको प्रदूषणका अभिव्यक्तिका रूपमा व्याख्या गर्छन्। यस अर्थमा उनका निबन्धहरूले समाजशास्त्रीय विमर्शलाई नैतिक र आध्यात्मिक विमर्शमा रूपान्तरण गर्छन्। यो पुस्तकको सबैभन्दा सशक्त वैचारिक उपलब्धि हो।

तर यही दार्शनिक आग्रहले पुस्तकको एउटा सीमारेखा पनि निर्माण गरेको छ। नयाँघरेले नैतिक चेतनालाई अत्यधिक महत्त्व दिने क्रममा कतिपय ठाउँमा सामाजिक र राजनीतिक समस्याका संरचनात्मक कारणहरूलाई अपेक्षित गहिराइमा विश्लेषण गर्न सकेका छैनन्। गरिबी, असमानता, संस्थागत कमजोरी, आर्थिक शक्ति, ऐतिहासिक विभेद र नीतिगत असफलताजस्ता पक्षहरू अपेक्षाकृत ओझेलमा पर्छन्। फलतः भ्रष्टाचार र अव्यवस्थाको मूल कारणलाई मुख्यतः व्यक्तिको नैतिक पतनमा सीमित गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। जबकि आधुनिक राजनीतिक दर्शनले व्यक्तिगत चरित्र र संस्थागत संरचना दुवैलाई समान रूपमा महत्त्व दिन्छ।यही कारण ‘आगोको बीउ’ आध्यात्मिक र नैतिक दृष्टिले अत्यन्त प्रभावशाली कृति भए पनि सामाजिक विश्लेषणका केही आयाममा एकाङ्गी देखिन सक्छ। तथापि, यही नैतिक आग्रहले पुस्तकलाई सामान्य सामाजिक टिप्पणीभन्दा माथि उठाएर आत्मचिन्तनको गहिरो दार्शनिक कृतिमा रूपान्तरण गरेको छ। नयाँघरेको आग्रह अन्ततः व्यवस्था बदल्नेभन्दा पहिले विवेकको आगो पुनः प्रज्वलित गर्नुपर्छ भन्ने हो, र यही विश्वास नै यस कृतिको मूल आत्मा हो।

पुस्तकमा नैतिक चेतना अत्यन्त प्रखर छ। तर संरचनात्मक विश्लेषण अपेक्षाकृत कमजोर छ। लेखकले समस्याको नैतिक पक्ष गहिरो देख्छन्, तर आर्थिक, ऐतिहासिक र संस्थागत कारणहरूमा त्यति प्रवेश गर्दैनन्। भ्रष्टाचारलाई मुख्यतः चरित्रको संकटका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। जबकि सत्ता, संस्थागत संरचना, आर्थिक असमानता र नीतिगत विफलताले पनि यस्ता समस्या निर्माण गर्छन्। यस कारण कतिपय निबन्धमा विश्लेषण एकपक्षीय देखिन्छ।अर्को कमजोरी प्रतीकहरूको अत्यधिक घनत्व हो।लगातार प्रतीकात्मक लेखनले कतिपय ठाउँमा अर्थलाई उज्यालो बनाउनुको सट्टा झन् धुमिल बनाएको छ। पाठकलाई धेरै अर्थ आफैं निर्माण गर्नुपर्छ। गम्भीर पाठकका लागि यो आनन्ददायी हुन सक्छ। सामान्य पाठकका लागि भने थकाइको कारण पनि बन्न सक्छ। राम्रो प्रतीकले अर्थ खोल्छ। अत्यधिक प्रतीकले कहिलेकाहीँ अर्थ लुकाउँछ।धेरै निबन्धमा देशप्रतिको पीडा एउटै तापक्रममा दोहोरिन्छ। परिणामतः केही स्थानमा भावनाको आरोह अवरोह समतल भएको अनुभव हुन्छ। यदि केही निबन्धहरूमा आशा, हास्य, आत्मालोचना वा आत्मानुभूतिको भिन्न स्वर थपिएको भए कृतिको भावगत विस्तार अझ समृद्ध हुने थियो।आमा, बालिका वा सम्बन्धका केही सन्दर्भ आए पनि स्त्रीको स्वतन्त्र अनुभव पुस्तकको मुख्य दार्शनिक केन्द्र बन्न सकेको छैन। समाजको आलोचना व्यापक छ; तर लैङ्गिक दृष्टिकोण अपेक्षाकृत न्यून छ। आधुनिक समालोचनाको दृष्टिले यो एउटा महत्त्वपूर्ण रिक्तता मान्न सकिन्छ।

लेखक धेरै ठाउँमा निष्कर्ष सुनाउँछन्। प्रश्न कम गर्छन्। जबकि महान् दार्शनिक निबन्धले उत्तरभन्दा प्रश्न धेरै जन्माउँछ। पाठकलाई निष्कर्षमा पुर्याउनु र निष्कर्ष थोपर्नुबीच सूक्ष्म अन्तर हुन्छ। कतिपय निबन्ध यही सीमारेखामा उभिएको देखिन्छ।आध्यात्मिक दृष्टिले पनि पुस्तक अत्यन्त रोचक छ। तर यसको आध्यात्मिकता धार्मिक होइन। यो आत्मजागरणको आध्यात्मिकता हो। यहाँ मन्दिरभन्दा अन्तःकरण ठूलो छ। कर्मकाण्डभन्दा विवेक ठूलो छ। यही कारण पुस्तक आधुनिक पाठकसँग पनि संवाद गर्न सक्षम हुन्छ।

पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको समयबोध हो। लेखक वर्तमानलाई केवल वर्तमानका रूपमा पढ्दैनन्। उनी वर्तमानलाई इतिहास र भविष्यको सन्धिस्थलका रूपमा हेर्छन्। यही कारण उनका निबन्धहरू समयदर्शन हुन्।साहित्यिक दृष्टिले नयाँघरेको शक्ति भाषा, बिम्ब, लघुवाक्य, प्रतीक र नैतिक चेतनामा छ। तर भविष्यमा उनी यदि बहुस्वर, आत्मसंशय, वैकल्पिक दृष्टिकोण र संरचनात्मक विश्लेषणलाई अझ सन्तुलित रूपमा समेट्न सके भने उनका निबन्धहरू अझ व्यापक बौद्धिक क्षितिजमा उभिन सक्छन्।

‘आगोको बीउ’ नेपाली समाजको अन्तःकरणमा राखिएको सानो अंगार हो। यसले चर्को नारा दिँदैन। तर मौन रूपमा पोल्छ। यसले विद्रोह सिकाउँछ, तर घृणा होइन। यसले परिवर्तन माग्छ, तर हिंसा होइन। यसले पाठकलाई अरूलाई दोष दिनुभन्दा पहिले आफ्नै खरानीभित्र बाँकी रहेको आगो खोज्न आग्रह गर्छ।महान् पुस्तकहरू पढिसकेपछि सकिँदैनन्। ती पाठकभित्र बस्न थाल्छन्। ‘आगोको बीउ’ पनि त्यस्तै कृति हो। यसको सबै विचारसँग सहमत हुन आवश्यक छैन। तर यसको प्रश्नहरूबाट उम्किन सजिलो छैन। यही प्रश्नमूलक शक्ति नै यसको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक उपलब्धि हो। नेपाली निबन्ध साहित्यमा यस कृतिले माटो, दर्शन, आत्मचिन्तन र समकालीन सामाजिक विवेकलाई एउटै आगोमा गलाएर नयाँ अर्थ दिएको छ। यही अर्थमा, ‘आगोको बीउ’ समयको खरानीभित्र सुरक्षित राखिएको चेतनाको एउटा जीवित अंगार हो।