आत्मबोध र मेलमिलाप : अहंकारमुक्त सम्बन्धको दर्शन

आत्मबोध र मेलमिलाप : अहंकारमुक्त सम्बन्धको दर्शन

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

जीवन दर्शन

मानव जीवनको  आधार नै सम्बन्ध हो। सम्बन्धविहीन जीवन शुष्क नदीजस्तै हुन्छ, जसले आफ्नो मूल स्वरूप गुमाउँछ। तर सम्बन्धलाई दीर्घकालीन, आत्मीय र स्थायी बनाउन सबैभन्दा ठूलो चुनौती अहंकार हो। अहंकारले मानिसलाई भौतिक रूपमा ठूलो देखाए पनि, भित्री रूपमा टुटाउँछ। आत्मबोध र मेलमिलाप नै यस्तो औषधि हो जसले अहंकारलाई परास्त गरी सम्बन्धलाई पुनः जीवन्त बनाउँछ।

आत्मबोध आफ्नो अस्तित्वलाई सार्वभौम सत्यसँग जोडेर बुझ्नु हो। उपनिषद्हरूले भनेका छन्—“तत्त्वमसि”—तँ नै त्यो ब्रह्म हो। यसको अर्थ व्यक्ति र विश्व चेतनाको  एकत्व हो। जब मानिसले आत्मबोध गर्छ, तब ऊ बुझ्छ—“म” भन्ने सीमित अहंकार केवल भ्रम हो, वास्तविक सत्य भने सबै प्राणीहरूमा एउटै चेतनाको प्रवाह हो। यस अनुभूतिले सम्बन्धमा नम्रता ल्याउँछ, किनभने हामी सबै एउटै ज्योतिको अंश हौं भन्ने बोध भएपछि अभिमानको स्थान नै रहँदैन।

अहंकारमुक्त सम्बन्धको दर्शन मूलतः मेलमिलापमा टेकेको हुन्छ। मेलमिलाप आत्माको पुनर्मिलन हो। जब दुई व्यक्तिहरू बीचको कटुता, द्वेष वा दूरी पग्लन्छ, त्यहाँ विश्वास र सम्मानको नयाँ बीज उम्रन्छ। मेलमिलापको क्षणमा आँसु, मौनता र क्षमाशीलता शब्दभन्दा शक्तिशाली हुन्छन्। यही क्षण अहंकार ढल्छ र आत्मीयताको पुनर्जन्म हुन्छ।

दार्शनिक रूपमा अहंकारलाई “अज्ञानको पर्दा” भनिन्छ। गीता भन्छ—अहंकारमा अड्किएको प्राणी संसारमा दुःख भोग्छ। तर आत्मबोधले त्यो पर्दा हटाउँछ, र मानिसले वास्तविक स्वरूपलाई देख्छ। यही आत्मबोधले सम्बन्धमा सहिष्णुता र करुणा ल्याउँछ। किनभने आत्मबोधले सिकाउँछ—“अरूलाई क्षति पुर्‍याउँदा म आफैंलाई क्षति पुर्‍याउँछु।” यस्तो चेतनाले मेलमिलापलाई अनिवार्य बनाउँछ।

आध्यात्मिक रूपमा हेर्दा, मेलमिलाप प्रेमको उच्चतम रूप हो। जब हामी अहंकारको जगमा सम्बन्ध बनाउँछौं, त्यहाँ अपेक्षा, नियन्त्रण र स्वार्थ हुन्छ। तर जब आत्मबोधले सम्बन्धलाई निर्देशित गर्छ, त्यहाँ निःस्वार्थता, सेवा र विश्वास हुन्छ। यस्तो सम्बन्धमा सम्मान स्वाभाविक रूपमा फुल्छ। प्रेम तब मात्र शुद्ध हुन्छ जब त्यो अहंकारमुक्त हुन्छ।

साहित्यिक दृष्टिले अहंकारमुक्त सम्बन्ध फूलको सुगन्धजस्तै हो—जसलाई देख्न सकिँदैन तर अनुभव गर्न सकिन्छ। यो मौनतामा पनि बोल्छ, दूरीमा पनि नजिक बनाउँछ। एक आमाले सन्तानलाई निःशर्त माया गर्छिन्, किनभने त्यो सम्बन्धमा अहंकारको स्थान छैन। त्यस्तै, जब मानिसहरूले आत्मबोधमार्फत नम्रता आत्मसात् गर्छन्, सम्बन्धहरू आमाको मायाजस्तै निःस्वार्थ र सदा जीवित हुन्छन्।

समाजशास्त्रीय रूपमा पनि अहंकारमुक्त सम्बन्ध समाजको स्थायित्वको आधार हो। परिवार वा समुदायको संरचना तब मात्र बलियो हुन्छ जब सदस्यहरूले एक–अर्कालाई विश्वास र सम्मानले हेर्छन्। अहंकारले सम्बन्ध तोड्छ, तर मेलमिलापले समाजलाई पुनः जोडी राख्छ। त्यसैले आत्मबोध र मेलमिलापले केवल व्यक्तिगत जीवन होइन, समग्र सामाजिक जीवनलाई पनि उज्यालो पार्छ।

मानव जीवनमा सम्बन्धको महत्व अवर्णनीय छ। परिवार, मित्रता, प्रेम र सामाजिक सम्बन्धहरूले मात्र मानिसको जीवनमा स्थायित्व, सुरक्षा र आनन्द ल्याउँछन्। तर यी सम्बन्धहरूको गुणस्तर केवल बाहिरी व्यवहारमा होइन, व्यक्तिको आन्तरिक चेतनामा निर्भर हुन्छ। विशेषतः, अहंकारको उपस्थिति वा अनुपस्थितिले सम्बन्धको स्वरूप निर्धारण गर्छ।

अहंकार भनेको आत्मा र जगत्को बीचमा खडा भएको पर्दा हो। यो पर्दाले मानिसलाई अरूको पीडा बुझ्न दिँदैन, अरूको दृष्टिकोणलाई कदर गर्न सक्दैन। स्वार्थ, अभिमान र आत्मकेन्द्रित सोच नै यसको स्वरूप हो। अहंकारी मानिसले आफूलाई केन्द्रमा राख्छ र अरूलाई गौण मान्छ। यस्तो प्रवृत्तिले सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ, अस्थिरता ल्याउँछ र अन्ततः विखण्डनतर्फ धकेल्छ।

हिन्दू ग्रन्थहरूमा अहंकारका असंख्य उदाहरण पाइन्छन्। महाभारतमा दुर्योधन अहंकारको मूर्त प्रतीक थिए। उनले पाण्डवलाई आफ्नो भाइ मात्र होइन, प्रतिद्वन्द्वीको रूपमा हेरे। दुर्योधनको अहंकारले पाण्डवसँगको सम्बन्ध बिगार्‍यो, मेलमिलापका सबै प्रयास अस्वीकार गर्‍यो र अन्ततः विनाशकारी युद्ध निम्त्यायो। यहाँ देखिन्छ—अहंकारले सम्बन्धलाई मात्र होइन, जीवन र सभ्यतालाई पनि ध्वस्त पार्छ।

त्यसको विपरीत, श्रीराम र लक्ष्मणको सम्बन्ध अहंकारविहीन विश्वास र सम्मानको शाश्वत उदाहरण हो। लक्ष्मण केवल भाइ मात्र होइन, रामप्रति निःस्वार्थ समर्पित सेवकजस्तै बने। उनले आफ्ना इच्छा, सुख–सुविधा र अहंकारलाई पूर्ण रूपमा त्यागेर राम र सीताको सेवामा जीवन समर्पण गरे। लक्ष्मणको विनम्रता र रामको सम्मानले सम्बन्धलाई असाधारण बनायो। यसले सिकाउँछ—नम्रता र सम्मानले मात्र सम्बन्ध दिगो हुन्छ।

रामायणकै अर्को कथा—भरत र रामबीचको सम्बन्ध अहंकारमुक्त प्रेमको उच्च उदाहरण हो। भरतलाई राज्य शासन गर्ने अधिकार थियो, तर उनले रामलाई सम्मान गर्दै, अहंकार त्यागेर वनवासमा रहेका रामकै खड्ग र चरणपादुकालाई सिंहासनमा राखे। भरतको विनम्रता र आत्मसमर्पणले सम्पूर्ण अयोध्यालाई एकतामा बाँध्यो। यदि भरतले अहंकार बोकेका हुन्थे भने, अयोध्या भाइबीचको युद्धले तहसनहस हुने थियो।

भगवद्गीतामा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई अहंकारमुक्त कर्ममार्ग सिकाउँछन्। अर्जुन शुरूमै “म” र “मेरो” को द्वन्द्वमा फस्छन्—आफ्ना आफन्तलाई मार्न नसक्ने भावनामा। तर कृष्णले भन्छन्—“अहंकारले बाधा पुर्‍याउँछ, साँचो धर्म आत्मबोध र कर्तव्यमा छ।” जब अर्जुनले अहंकार त्यागेर कृष्णको वचनलाई सम्मान गर्छन्, तब मात्र युद्धमा विजय सम्भव हुन्छ।

यी कथाहरूले स्पष्ट देखाउँछन्—जहाँ अहंकार हुन्छ, त्यहाँ सम्बन्ध विग्रन्छ; जहाँ आत्मबोध र नम्रता हुन्छ, त्यहाँ विश्वास र सम्मान जन्मन्छ।

साँचो प्रेम आत्मदर्पण हो। जसमा आफूभन्दा अरूको पीडा, आकांक्षा र आत्मसम्मानलाई बुझ्ने संवेदनशीलता हुन्छ। अहंकार भने त्यस दर्पणमा धूलो हो, जसले वास्तविकता धुमिल बनाउँछ। रावणको कथा यसैको उदाहरण हो। उसको अहंकारले सीतालाई अपहरण गर्न प्रेरित गर्‍यो। तर त्यो अहंकारकै कारण परिवार विखण्डन भयो, सन्तान र भाईहरू नष्ट भए, र अन्ततः उसको राजसत्ता समाप्त भयो। अहंकारको विषले सम्बन्धलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण जीवनलाई जलाउँछ।

तर अहंकारमुक्त सम्बन्धको आधारमा प्रेम, विश्वास र सम्मान स्वतः उत्पन्न हुन्छ। उदाहरणका लागि, श्रीकृष्ण र सुदामाको मित्रता हेर्न सकिन्छ। सुदामा गरीब थिए, तर कृष्णले कहिल्यै उनको गरिबीलाई होइन, मित्रताको आत्मीयतालाई मूल्य दिए। अहंकारविहीन यो सम्बन्धले देखाउँछ—सम्पत्ति वा पदले होइन, आत्मीयता र सम्मानले मात्र सम्बन्ध टिक्छ।

सम्बन्धलाई दीर्घकालीन बनाउन आत्मनिरीक्षण, क्षमा र संवाद अपरिहार्य छन्। महाभारतकै युधिष्ठिर क्षमाशीलताको प्रतिमूर्ति थिए। उनले शत्रुसँग पनि मेलमिलाप गर्न चाहन्थे। यही गुणले उनको चरित्रलाई बलियो बनायो र सम्बन्धहरूलाई पुनःजोड्ने आधार बनायो।

त्यसैले, अहंकारमुक्त जीवन भनेको “म” को मोहबाट मुक्त भई “हामी” को चेतनामा प्रवेश गर्नु हो। जब मानिसले स्वार्थ, क्रोध र अहंकारलाई पन्छाउँछ, तब ऊ अरूको अस्तित्वलाई बुझ्न सक्छ। यो आत्मबोध नै विश्वास र सम्मानको जग हो।

ध्यान, साधना र आत्मनिरीक्षणले यस प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। जब मानिस आफ्नो मनोस्थिति र भावनात्मक प्रतिक्रियामा सजग हुन्छ, तब ऊ बाह्य आवेग र अहंकारको प्रभावबाट मुक्त हुन्छ। विनम्रता र आत्म–समर्पण विकास हुन्छ। पौराणिक कथाहरूले देखाउँछन् कि महान व्यक्तित्वहरूले केवल बाह्य शक्ति र सम्मानमा विश्वास नगरी आन्तरिक चेतनामा केन्द्रित रहे। उदाहरणका लागि, श्रीकृष्णले अर्जुनलाई केवल युद्धमा विजय प्राप्त गर्न होइन, धर्म, ज्ञान र भक्ति मार्फत आत्मज्ञानको मार्ग देखाए। यही शिक्षा हामीलाई अहंकारविहीन सम्बन्ध र समष्टिगत सद्भावको महत्त्व सम्झाउँछ।

सामाजिक स्तरमा पनि अहंकार कम हुनु आवश्यक छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र अभिमानलाई पछाडि राख्छन्, तब समाजमा विश्वास र सम्मानको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यो वातावरण शिक्षा, नीति, प्रशासन र सांस्कृतिक मूल्यहरूको स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ। युवा पुस्ता पनि आत्म–अन्वेषण र विनम्रता सिक्छन्, जसले दीर्घकालीन सामाजिक उन्नति र शान्ति सुनिश्चित गर्छ।

जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहाँ ‘हामी’ फुल्छ। अहंकार त्याग्नु भनेको केवल व्यक्तिगत विनम्रता मात्र होइन, सामाजिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक चेतनाको विकास हो। यसले प्रेम, मित्रता, समझदारी, सम्मान र सहिष्णुतालाई बल प्रदान गर्दछ। यही मार्गले व्यक्तिगत, सामाजिक र आध्यात्मिक स्तरमा स्थायित्व, शान्ति र समृद्धि सुनिश्चित गर्छ। जीवनको वास्तविक मूल्य र अर्थ यही चेतना, यही अहंकारमुक्त सम्बन्धमा निहित छ।

अहंकारको संरचना , सूक्ष्म र बहुपरतात्मक हुन्छ—जसले व्यक्ति मात्र होइन, संस्था, संस्कृति र शासन पद्धतिलाई समेत दूषित बनाउने क्षमता राख्छ। जब कुनै व्यक्तिले आफ्नो निर्णय, बोली वा व्यवहारमा निरन्तर स्व–महत्त्वको पर्खाल उठाउँछ, त्यतिबेला ऊ सत्यको होइन, आफ्नो बनावटी श्रेष्ठताको अनुयायी बन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूको सोच ‘म नै सही’, ‘म नै श्रेष्ठ’ को भ्रमात्मक वृत्तमा घुमिरहन्छ, जहाँ न आलोचना प्रवेश गर्न सक्छ, न सुधार सम्भव रहन्छ। जब सत्ताको उच्चतम तहमा बसेका व्यक्तिहरू यसै मानसिक संरचनामा बन्दिन्छन्, तब नीति, न्याय र नैतिकता सबै अहंकारको छायामा हराउँछन्।

यो अवस्था अन्तर्मनको सूक्ष्म शोषण हो—जहाँ विवेक मृतप्रायः हुन्छ र निर्णय स्वार्थ, लोभ वा बदला प्रेरित बनिन्छ। यसैले संस्था र राष्ट्रको समृद्धिका लागि नेतृत्वको विनम्रता, आत्म–जाँच र आलोचना–सहनशीलता अत्यावश्यक छ। जब व्यक्तिले आत्मनिरीक्षण गरेर आफ्नो सीमालाई स्वीकार्छ, तब मात्रै उन्नतिको ढोका खुल्छ—नत्र ऊ उपलब्धिका पर्खालमा कैद भएर आत्मसन्तोषको भ्रममा बाँचिरहन्छ।

वास्तविक उन्नति भनेको ‘म’ केन्द्रित सोचबाट ‘हामी’ केन्द्रित चेतनामा रूपान्तरण हो, जहाँ अरूको अस्तित्वलाई समान मूल्यमा सम्मान गरिन्छ। अहंकारको जरा उखेल्न जीवनका प्रत्येक आयाममा विनम्रता, आत्म–स्वीकृति र संवेदना जस्ता सद्गुणहरूको अभ्यास आवश्यक छ। अन्यथा, ज्ञान, पद, वा शक्ति जति नै प्राप्त गरे पनि त्यो व्यक्तिको मूल्य र चेतनाको परिष्कार नहुन सक्छ। यथार्थमा, जहाँ आत्म–समर्पण हुन्छ, त्यहीँबाट आत्म–बोध सुरु हुन्छ—र यहीँबाट सभ्यता र समरसताको प्रकाश उदाउँछ।

अग्रगमनका लागि समाजमा आत्म–अनुशासन, संयम र विवेक–केन्द्रित शिक्षाको प्रवर्धन आवश्यक छ, जसले विद्यार्थीलाई केवल प्रतिस्पर्धी होइन, सहृदय, सहिष्णु र समर्पित नागरिक बनाओस्। नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरूले नम्रता र आत्मचिन्तनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। जब आत्मबोध, लोककल्याण र सत्यप्रेम राष्ट्रव्यापी चेतनाको हिस्सा बन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, सामाजिक समरसता र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।

अहंकारमुक्त सम्बन्धमा द्वन्द्व कम हुन्छ। व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थ र अभिमानभन्दा बढी सामूहिक भलाइ, समझदारी र करुणामा केन्द्रित हुन्छन्। यस्तो सम्बन्धमा विवाद आउँदा पनि समाधान सहज हुन्छ, किनकि दुबै पक्ष आफ्ना अहंकारलाई पछाडि राखेर संवाद गर्छन्। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र विवेकले व्यक्तिलाई आफ्नो अहंकार चिन्न र नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

अहंकारविहीन सम्बन्ध मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकता हुन्। जब अहंकार हट्छ, तब मात्र प्रेम, मित्रता, समझदारी, विश्वास र सम्मानको प्रकाश सम्बन्धमा फैलिन्छ। यस्तो सम्बन्धले व्यक्तिगत उन्नति मात्र होइन, सामाजिक मेलमिलाप र सामूहिक शान्ति पनि सुनिश्चित गर्छ। जीवनका सबै सम्बन्धहरू स्थायित्व, खुशी र अर्थपूर्ण बन्न अहंकारको परित्याग अपरिहार्य छ।

अहंकारको विघटन नै आत्म–विस्तार हो। जहाँ अहंकार झुक्छ, त्यहींबाट प्रेमको अंकुर फुट्छ। र यही प्रेम, सेवा र सहकार्यमा आधारित चेतना नै हामीलाई समुन्नत, समर्पित र सुशोभित राष्ट्र निर्माणतर्फ अग्रसर गराउँछ। आत्मबोध र मेलमिलापको दर्शन हामीलाई सिकाउँछ—जीवनको वास्तविक अर्थ अहंकारको जीतमा होइन, आत्मीयताको विजयमा छ। विश्वास र सम्मान बिना सम्बन्ध केवल नाम मात्रको हुन्छ, तर अहंकारमुक्त सम्बन्ध आत्माको साक्षात्कार हुन्छ। जसले आत्मबोध गर्छ र मेलमिलापको बाटो अपनाउँछ, उसले जीवनलाई प्रेम, नम्रता र करुणाको प्रकाशमा देख्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)