बक्राहाको बाँध, तटबन्ध र विस्मयको बाढी

भाग १४:

बक्राहाको बाँध, तटबन्ध र विस्मयको बाढी

तोमनाथ उप्रेती

बक्राहा खोलाको किनारमा ठडिएका ती बाँध र तटबन्धहरू सिमेन्ट र ढुङ्गाको मात्र संरचना थिएनन्; ती मानव अहंकारका स्तम्भहरू थिए, जसले प्रकृतिको स्वाभाविक प्रवाहलाई नियन्त्रण गर्ने दुस्साहस देखाए। जब नेताहरूले फुलमाला र क्यामराको झिल्काबीच उद्घाटन गरेका थिए, तब बक्राहा मौन हासिरहेको थियो—जसरी अनुभवी ऋषिले एक नवशिष्यको आत्ममुग्ध भाषणमा मुस्कुराउँछ। किनकि बक्राहालाई थाहा थियो, तटबन्धको उचाइले उसको गर्जनलाई कहिल्यै बन्द गर्न सक्दैन, न त उसका छालाहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ।

बाँधको छायामा उभिएका बालबालिकाहरूले हेरिरहेका हुन्थे—कसरी मानिसहरूले खोलालाई समात्ने प्रयास गरिरहेका छन्। तिनका आँखाहरूमा विस्मय मिसिएको डर थियो। ती बालकलाहरुको चेतनामा एउटा मौन प्रश्न उड्थ्यो, “के साँच्चै खोला रोकिन्छ?” र खोलाको छालले जवाफ दिदै भनिरहेको हुन्थ्यो—“मलाई बाँध्न खोज, तर म बगिरहन्छु।”

तटबन्धका पर्खालहरू देख्दा लाग्थ्यो, मानिसहरूले बाढीको विस्मयलाई इँटामा कैद गर्ने कोशिस गरिरहेका छन्। तर जब श्रावण र भदौका बादलहरू आकाशमा तन्किन्छन् र बक्राहामा जीवनका अव्यक्त वेदनाहरू गर्जन्छन्, तब ती तटबन्धहरूले छालहरूको विस्फोटक वेगलाई रोकेर राख्न सक्दैनन्। पानी उर्लिन्छ, तटबन्ध चिरेर गाउँमा पस्छ, पुराना गल्लीहरूलाई धोइदिन्छ, र मानिसका सानातिना स्वार्थहरूलाई बहाएर लगिदिन्छ।

तर यो बाढी केवल विनाशको बाढी होइन। यो विस्मयको बाढी हो—जहाँ मानिसका आँखाहरूमा त्रास र विस्मय एकसाथ खेल्छन्। घरको ओछ्यानमै पानी पसेर चिसो बनाउँदा, ती चिसा पानीका छालहरूमा हरेक पुस्ताले आफ्नो लडाई लड्छन्। उनीहरूले देख्छन्—पानीले पुराना घरहरू भत्काउँछ, तर त्यस माटोमा नयाँ बिउ रोपिन्छ। खेतका डुबेका भागहरूमा जब पानी घट्छ, त्यसपछि बचिएको कालो माटोमा हरियालीले मुस्कान फिर्ता ल्याउँछ।

बक्राहाको बाँध र तटबन्धहरूले मानिसको स्वार्थ र विकासको विरोधाभास देखाउँछन्। एकातिर विकासको नाममा गरिएका उद्घोषणा, अर्कोतिर तिनै तटबन्धको छायामा लुकेको भ्रष्टाचार। फाइलका पानामा मात्रै बनेका योजना, उद्घाटनका भाषणपछि हराएका जिम्मेवारी र कागजी विकासको बुलबुलाहरू खोलाको धारमा बगेर हराउँछन्। बक्राहाले ती कागजी विकासलाई धोइदिन्छ, अनि बाढी गएपछि ती खोलाका किनारमा धूलो र खरानीमा परिणत हुन्छन्।

तर यही विनाशमा पनि पुनर्जन्मको बीज छ। खोलाले मानिसलाई सिकाउँछ—“मलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयासभन्दा मेरो लयसँग बाँच्न सिक।” खोला बगिरहन्छ, मानिस पनि बाँच्न सिकिरहन्छ। बाढीको विस्मयले मानिसको आत्मालाई पुनः निर्माण गर्छ।

जब बाढीको पानी सुक्छ, बाँधको फाटेको भागबाट उषाको किरण पस्छ, र त्यस उज्यालोमा बालबालिकाहरूले फेरि किताबका अक्षरहरू पढ्न थाल्छन्। उनीहरूले फेरि खेल्छन्, हाँस्छन्, र तिनका आँखामा फेरि सपनाको इन्द्रेणी देखिन्छ। खोला उनीहरूलाई सिकाउँछ—डुबेर उठ्नु पनि जीवन हो। तटबन्ध फाट्न सक्छ, तर साहस कहिल्यै फाट्दैन। बक्राहाको बाढीले उनीहरूको आँटको परीक्षा लिन्छ, तर अन्ततः उनीहरूलाई थप साहसी बनाउँछ।

बक्राहा खोला किनारका ती पुराना वृक्षहरू  जीवनका मौन प्रहरी मात्र थिएनन्, ती स्मृतिका स्थायी स्तम्भहरू थिए—जसले समयका पानाहरूमा अंकित कथा, पीडा र प्रेमका अमूर्त अक्षरहरू सुरक्षित राखेका थिए। ती जराहरू, जसले माटोलाई मात्र होइन, गाउँको आत्मालाई गहिरोसँग समातेका थिए, इतिहासका हरेक शिराबाट ओर्लिएका आँखाका आँसु र हर्षका सुकुमार मुस्कानलाई आत्मसात गर्थे।

हावाको हराभरा सिस्सिने स्वर ती जराहरूमा सुमधुर संगीतझैं गुन्जन्थ्यो—कहिले प्रेमका गुनगुनाहटमा लहराउँदो, जसले दुई हात भेला भएर गढेको सपनालाई मधुरो बनाउँथ्यो; त कहिले आँगनमा खेलिरहेका नानीहरूको निर्दोष हाँसोलाई झरीको नमीबाट बचाउँदै जीवनको संरक्षण गर्ने अभिव्यक्ति। ती पातहरू, जसले आकाशको उदात्त घामलाई निस्वार्थ रूपमा चुसेर आफ्नो हरियालीमा बदलिदिन्थे, गाउँका प्यासिला मुटुहरूमा एक अमृतको बूँद झैँ ओस दिन्थे।

त्यसरी ती पातका टपकाहरू माटोमा झरिरहेको थिए—जीवनको रस, समयको सुकुमारता र प्रकृतिको दयालुता मिसिएको एक अमूल्य अमृत, जसले गाउँलाई निरन्तर पुनर्जन्मको शृङ्खला सिकाउँथ्यो। वृक्षहरू जीवन र मृत्युका बीचको पुल थिए, जहाँ हरेक पातले मृत्युलाई चुनौती दिंदै नयाँ आशा बोकेको हावामा जीवनको गीत गुञ्जाउँथ्यो।

ती वृक्षहरू केवल प्रकृतिका अंगहरू नभई, मानव अस्तित्व र समयको दार्शनिक संवादका गहिरा प्रतिनिधि थिए—जसले धैर्य, सहिष्णुता, र अनन्त पुनःजागरणको अमर पाठ गाउँलेहरूको मनमस्तिष्कमा सदैव अंकित गराइरहेका थिए।

तर ‘विकास’को नाउँमा गर्जिँदै आएका ती ट्र्याक्टरहरू  माटोको परत मात्र खोतलिरहेका थिएनन्—तिनीहरूले वृक्षका गहिरा जराहरूमा गाडिएका स्मृतिका सुनसान कथाहरू झनझन् उखेलेर धुलोको लहर बनाउँदै थिए। ट्र्याक्टरका टायरहरूले सिर्जनाको सुकुमार सिस्कारलाई बेरि बेरि कुल्च्दै, संवेदनाका सपनाहरूलाई हावामा च्यातेर धुलोको कुहिरोमा परिणत गराउँदै थिए।

त्यो धूलोमा गाउँका सासहरू दमित हुँदै गएका थिए—जसरी प्रकृतिको मृदु मर्मलाई गम्भीर घाउले छेड्छ, त्यसैगरी मानवीय मनका कोमल भावनाहरू र मौन पीडाहरू दब्दै थिए। बालुवाको अनवरत खन्नाले खोला र गाउँको आत्मा गहिरोसँग खिइँदै गइरहेको थियो—त्यो आत्मा जसले समयसँगै बाँच्न र पुनःउत्थानको कथा बुन्ने साहस राख्थ्यो।

यो ‘विकास’को कथाले एउटा कठोर दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ—के विकास केवल भौतिक वृद्धि र स्वरूप परिवर्तन मात्र हो, या त्यो मानवता र संवेदनाको नाजुक जरा माथि चलिरहेको एक अमानवीय मचक्कलो हो? यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि यथार्थ विकास भनेको माटोको उत्खनन मात्र होइन, मनको उत्थान र प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको सुन्दर समन्वय हो।

त्यसैले ट्र्याक्टरका टायरहरूले चाहे जतिसम्म माटोलाई फुटोस्, तर माटोभित्र दबी आत्माका जरा अझ गहिरो भएर फैलिरहन्छन्—जसले विनाशको धूलोमा पनि पुनर्जन्मको हरियाली फुलाउनेछ। यही संघर्ष हो विकासको साँच्चिकै दर्शन—जहाँ विध्वंस र सिर्जना सँगै उभिएका हुन्छन्, र संवेदनाको सपनाले कहिल्यै मर्ने दिन आउँदैन।

माछाहरू—खोलाको शीतल जलमा, माटोको गहिराईसँग एकाकार भएर बाँचिरहेका साना जीवनका सन्देशवाहक—तर त्यो सुमधुर समरसता अब ट्र्याक्टरको गर्जन र बालुवाको घुनमा हराउँदै गइरहेको थियो। ती माछाहरूका हराउँदै गरेको स्वरमा भविष्यका सूक्ष्म गीतहरू लुकेका थिए, जसले पानीको सतहमा झिलिमिली छालहरू बनाउँदै जीवनको नृत्य गर्दै थिए।

तर जब ट्र्याक्टरका फलामे दाँतहरूले ती कोमल छालहरू छेड्न थाल्यो, ती गीतहरू एक-एक गर्दै मौनतामा विलीन भए—जसरी अस्तित्वको संगीत नाचबाट अचानक मौनतामा परिणत हुन्छ। खोलाको बगिरहेको पानीमा, एउटा पातमा बसेको माछाले बनाएको नाना-कुटुम्बीय घर पनि बालुवासँगै बग्यो, त्यो घर मात्र होइन, गाउँको आत्मीयता र सजीवता पनि मरेर बहिरहे।

यो विनाश केवल भौतिक क्षति थिएन, यो थियो एक गहिरो दार्शनिक यथार्थ—जहाँ प्रकृतिको संवेदनशीलता र जीवनका सूक्ष्म सन्तुलनहरूलाई मानवीय लालच र अन्धकारले चिरफार गरिरहेको थियो। माछाहरूको मौनता, खोला र माटोको विरह, र बालुवाको घनघोर स्रावले मानव जीवन र प्रकृतिको संवेदनशील सम्बन्धमा चिन्ताको डोर तान्दै थियो।

यो एउटा चेतावनी हो—यदि हामीले प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको संवाद गुमायौं भने, जीवनका सूक्ष्म तर अमूल्य गीतहरू सदाका लागि मौन भएर जानेछन्। माछाहरू जस्तै हाम्रो अस्तित्व पनि क्षणिक छालहरूको नाच हो, जसलाई हामीले ट्र्याक्टरको गर्जनभन्दा माथि उठाएर, संवेदनाको संगीत बनाएर जोगाउनुपर्छ। यही दार्शनिक चिन्तन हो—सृष्टि र संहारबीचको नाजुक सिमाना, जहाँ विनाशले मौनता ल्याउँछ, तर संवेदनाले पुनर्जन्मको स्वर पनि सुनाउँछ।

बक्राहा खोला किनारमा काटिएका ती वृक्षहरू केवल काठका टुक्रा थिएनन्, ती हरियो इतिहासका हरफ थिए—जहाँ हरेक पातले गाउँका आत्माहरूको सुस्केरा समेटेको थियो। ती जराहरूमा गुन्थिएका कथाहरू, जस्तासुकिला पत्रहरू झैँ मनका पानामा टाँसिएका थिए, र ती वृक्षहरूले गाउँका हरेक आवाजलाई आफ्ना छालमा आत्मसात गरिरहेका थिए—बालबालिकाको मुक्त हाँसो, महिलाको मौन सान्त्वना, र बृद्धहरूको गहिरो आशीर्वाद।

तर ‘विकास’को नाममा ल्याइएको त्यो गर्जनमय ट्र्याक्टरहरू, जसले माटोलाई खोतले, ती जराहरूमा गाडिएका कथाहरूलाई धूलोको पर्खालमा पुरेर जीवन्त संवादलाई मूक बनाउँदै गएका थिए। ट्र्याक्टरका गर्जनमा हराउँदै गएको थियो खोला र गाउँको अन्तरंग संवाद, मानौं संवेदनाको सिम्फनीलाई ध्वंस गर्दै, जीवन्ततालाई माटोमा दफन गर्दै।

बालुवाको हिलोमा डुबिरहेको त्यो धर्ती, केवल भौतिक अस्तित्व मात्र होइन, गाउँको आत्मा थियो—सांस्कृतिक स्वरहरूको अन्त्य, आत्माको मृत्यु। त्यो मृत्यु हो जुन केवल रुखहरूको पात झर्ने मात्र होइन, गाउँका स्मृतिका पानाहरू फुट्ने र मानवीय सम्बन्धहरूको ध्वंस हुने गम्भीर दार्शनिक यथार्थ हो।

यो एउटा जटिल द्वन्द्व हो—विकास र विनाशको बीचको अमूर्त सीमा, जहाँ प्रगतिको नाममा गरिने हिंसा प्रकृतिको संवेदनशीलतालाई चिरफार गर्छ। खोला, जसले कहिले जीवन्त संगीत सुनाउँथ्यो, अहिले त्यो संगीत ट्र्याक्टरको गर्जनमा दब्दैछ। बक्राहा र गाउँबीचको जीवन्त सम्बन्ध अब विस्मृतिको घेरामा परिरहेको छ, जहाँ प्रकृतिको मौनता र मानव अस्तित्वको आवाज हराउँदै छ।

तर शून्यताको गर्भले नयाँ जीवनको बीउ लुकाउँछ। खोला बगिरहन्छ—जसरी समयले कहिल्यै रोकिँदैन, गाउँका महिलाहरू, बृद्धहरू र बालबालिकाहरू पनि आफ्नो साहस र सहिष्णुताबाट पुनर्जागरणको गीत गाउँछन्। उनीहरूको आँखामा बाँकी आशाका झिलिमिली चम्कहरूले सुसज्जित त्यो भविष्य छ, जहाँ खोला फेरि सृष्टिको संगीत बनेर बग्नेछ।

कटान गरिएका रुखका मुडाहरू, बालुवाको हिलोमुनि हराएका माछाहरू, मौन महिलाहरू र नबसेका बालबालिकाहरू यी विस्मृत कथाहरू बक्राहा ब्लुजको अमर लय हुन्—जीवन र विनाशको चिरस्थायी संवाद, जहाँ मृत्युका मध्यबाट पुनर्जागरणको प्राणफुल्छ उर्लिरहेको छ। यो कथा केवल प्रकृतिको होईन, यो मानव संघर्ष र सृष्टिको अपरिहार्य सन्धि हो—अनि जहाँ जीवनको संगीत फेरि बज्न तयार हुन्छ, त्यहाँ आशाको अधिराज्य अनन्त छ।