अन्तर्मनको शुद्धिकरण

                           अन्तर्मनको शुद्धिकरण

                           तोमनाथ उप्रेती

                           उपसचिव, नेपाल सरकार

अध्यात्मले मानिसको भित्री जीवनलाई बुझ्न र अनुभव गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ, जसले अन्तर्मनको शुद्धिकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। हाम्रो संस्कृतिमा अध्यात्म ऋषि–मनीषीहरूको चिन्तनको निचोड हो जसले आत्मा, परमात्मा र जीवन–मृत्यु जस्ता गूढ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्छ। जब अन्तर्मन शुद्ध हुन्छ, तब मानिसमा विवेक, करुणा र सहिष्णुता विकास हुन्छन्, जसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सामाजिक स्तरमा पनि सद्भाव र शान्ति ल्याउँछ।

अध्यात्मिक अभ्यासहरूले हाम्रो मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा सन्तुलन ल्याउँछन् र मनलाई शक्ति प्रदान गरेर आन्तरिक शान्ति दिलाउँछन्। स्वस्थ अन्तर्मनले मात्र सकारात्मक सोच र व्यवहार सम्भव हुन्छ, जसले समाजमा प्रेम, समानता र भाईचारेको भावना प्रवर्द्धन गर्छ। यसरी, अध्यात्म र अन्तर्मनको शुद्धिकरण आपसमा घनिष्ठ रूपमा जोडिएका छन्, जसले मात्र सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता सुनिश्चित गर्न सक्छ। त्यसैले, दिगो समाज निर्माणका लागि अध्यात्ममार्गबाट अन्तर्मनको शुद्धिकरण आवश्यक छ।

अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भाव एक अर्कासँग सम्बन्धित विषय हुन् जसले मानव जीवनलाई सार्थक र समाजलाई स्थिर बनाउने आधार तयार गर्छ। अन्तर्मन भनेको मानिसको भित्री मन, चेतना र आत्मा हो जसले उसको विचार, भावना र क्रियाकलापलाई निर्देश गर्छ। शुद्ध अन्तर्मन भनेको नकारात्मकता, लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या जस्ता विकृत मनोभावनाहरूबाट मुक्त, शान्त, प्रेमपूर्ण र विवेकी स्थिति हो। जब मानिसको अन्तर्मन शुद्ध हुन्छ, तब उसको व्यवहारमा नैतिकता, करुणा र सहिष्णुता प्रकट हुन्छ, जसले व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक स्तरमा पनि सद्भाव र समृद्धि ल्याउँछ।

दर्शनशास्त्र र विभिन्न धार्मिक शिक्षाहरूले अन्तर्मनको शुद्धिकरणलाई जीवनको उच्चतम लक्ष्य मान्छन्। उदाहरणका लागि, हिन्दू धर्ममा योग, ध्यान र कर्मयोगमार्फत अन्तर्मनलाई शुद्ध र स्थिर बनाउन प्रेरणा दिइन्छ। बौद्ध दर्शनमा मनको शुद्धिकरण र माया करुणाको विकासलाई नै मुक्तिको मार्ग मानिन्छ। यी सबै मार्गहरूले व्यक्तिलाई आफ्नो आन्तरिक स्वभावको अध्यान र नियन्त्रणमार्फत नकारात्मक प्रवृत्तिहरू हटाउन र सकारात्मक गुणहरू विकास गर्न उत्प्रेरित गर्छन्।

अन्तर्मनको शुद्धिकरणले सामाजिक सद्भावमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। शुद्ध मन भएका व्यक्ति सहिष्णु, नम्र र मर्मस्पर्शी हुन्छन्, जसले समाजमा द्वेष, कलह र विभाजनको स्थानमा प्रेम, समझदारी र एकता स्थापना गर्छ। यस्तो व्यक्तिले आफू र अरूबीचको भेदभावलाई कम गर्दै समानता र मानवता केन्द्रित सोच विकास गर्छ। यसले जात, धर्म, भाषा, आर्थिक अवस्था वा सामाजिक पदमाथि आधारित भेदभावलाई कम गरी सबैको सामूहिक उन्नतिमा योगदान पुर्याउँछ।

सामाजिक सद्भाव तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्तिका मनहरू शान्त र शुद्ध हुन्छन्। अशान्त मनहरूले द्वन्द्व र संघर्ष उत्पन्न गर्छन्, जसले समाजमा अस्थिरता र अविश्वास फैलाउँछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरणबाट उत्पन्न सकारात्मक भावनाहरू समाजमा मेलमिलाप र सहयोगको वातावरण बनाउँछन्। सामाजिक सद्भावले मात्र राष्ट्रिय एकता, आर्थिक विकास र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

अध्यात्मले मनुष्यको व्यवहार एवं आचरणलाई सुधार गर्छ र उसको गलत संस्कारहरूमा परिवर्तन ल्याइ उसलाई असल मानवीयताको बोध गराउँछ । आध्यात्मिकताकै कुरा गर्दा योग र ध्यानको प्रसङ्ग पनि जोडिएर आउने गर्छ । योग र ध्यानले मनुष्यको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित तुल्याउँछ । साथै यसले हाम्रो मनको एकाग्र शक्ति बढाउँछ । जसले गर्दा ईष्र्या, द्वेष, घृणा, क्रोध अथवा प्रतिशोधको भावनाले हाम्रोे मनमा जरा गाड्न पाउँदैन । वास्तवमा मनुष्य जीवनमा आइपर्ने सबै किसिमका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान मानिसको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट नै हुन सक्तछ र मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तन ल्याउनु नै आध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो । किनकि आध्यात्मिक ज्ञानमा नै मानिसको विचार, भावना अनि मनोकाङ्क्षालाई सही दिशा दिने शक्ति अथवा क्षमता अन्तरनिहीत हुन्छ ।

आध्यात्मिक चिन्तनले संपूर्ण मानवजगतलाई जोड्ने काम गर्दछ । आध्यात्मिक बाटोमा कुनै निश्चित नियम कानुनको बन्देज हुंदैन। तपाईंहाम्रो अन्तरआत्माले सत्य मानेको, चिन्तन गरेको सत्य नै आध्यात्मिक सत्य हो। कतिपय धार्मिक स्थानमा अर्को धर्मका अनुयायीहरूलाई प्रवेश दिईंदैन ( आध्यात्मिक चिन्तनमा कुनै तगारो, नियम कानुन हुँदैन ।धर्मले सत्य बताउँछ । यसो गर्नुहुन्छ र यसो गर्नु हुककदैन। आध्यात्मले अन्वेशण गर्दछ कि यी संपूर्ण भनाईहरूनै अन्तिम सत्य हुन् त रु अर्थात प्राणी र पृथ्वीको कसरि ऊत्पति भयो भन्ने कुरा हरेक धर्मले अलग अलग ब्याख्या गरेपनि आध्यात्मिक चिन्तनले एऊटा सत्यको नजिक पुग्ने प्रयाश गर्छ ।

आध्यात्म स्वतन्त्र छ । पुराना कहावत वा भगवानहरूको अर्ति ऊपदेशमा मात्र आफूलाई समाहित बनाऊनुपर्छ भन्ने छैन। आफैंले स्वतन्त्र चिन्तन द्वारा आफ्नैलागि आध्यात्मिक बाटो निर्माण गर्नसकिन्छ । यध्यपि त्यस्ता अर्ति र ऊपदेशलाई ऊत्प्रेरणा स्वरूप ग्रहण गर्न सकिन्छ (सदैव त्यहि नै अन्तिम सत्य हो भन्ने होईन । समय सापेक्ष आत्म समिक्षा सहितको निर्णय नै आदर्श जीवनशैली हो । अशल कर्म र सजायको ब्याख्याले पनि धार्मिक र आध्यात्मिक चिन्तनलाई निर्धारण गर्छ । यस्तो यस्तो कर्म गर्यो भने सजाय मिल्छ भनेर धर्ममा ऊल्लेख गरिएको हुन्छ । आध्यात्मिक चिन्तनमा अशल कर्मप्रति आकर्शणको ब्याख्या गरिएको हुन्छ। सदैव अशल कर्म गर्यो भने नर्कको डर मान्नु नै पर्दैन । धर्म त एऊटा कानुन जस्तो मात्र प्रतित हुन्छ धारण गरिएन भने ठूलो सजाय मिल्छ। आध्यात्म त शालीन र आदर्श जीवनशैलीको महत्वपूर्ण अंग हो ।यो पनि सही कुरा हो कि नैतिकता, पवित्र जीवनमूल्य, नकारात्मक कार्य र विचारबाट बच्नको लागि सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनलाई आघात पु¥याउनुलाई पाप सम्झिनु, परोपकार, सत्य, न्याय, कर्तव्यनिष्ठा जस्ता शाश्वत मूल्य सदैव हाम्रो जीवनले प्रकाशित गर्ने गर्छ । यसमा कहिलै पनि विश्वास कम हुन दिनुहुँदैन । यही सच्चा अध्यात्म हो ।

अधिकार र जिम्मेवारीहरू मिलाएर व्यावहारिक जीवनमा निरन्तर सुधार ल्याउन अध्यात्मको मार्गदर्शन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ । संस्कार, आचरण र व्यवहार सँगसँगै एक स्वस्थ समाजको निर्माणका लागि अध्यात्मले अवश्यक मार्गदर्शन र प्रेरणा प्रदान गर्दछ । संस्कार र व्यवहारलाई सुधार्ने क्रममा अध्यात्मिक अभ्यासहरूले मानिसलाई आफूलाई जान्ने, आत्मिक बल र उच्च नैतिक मूल्यका साथ जीवन यापन गर्न प्रोत्साहित गर्छ। यसले समाजमा व्यक्तिगत र सामूहिक स्थायित्वको संवर्धन गर्न मद्दत गर्दछ ।

संस्कार भन्नाले मानिसको व्यवहारमा समाहित हुने केही उचाइका मानवीय मूल्य र आस्थाहरूलाई जनाउँछ। यी संस्कार मानिसको बचपनदेखि नै विकसित हुन्छन् र तिनीहरूले व्यक्तिको व्यक्तित्वको निर्माण गर्छन्। अध्यात्ममा आधारित संस्कारहरूले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य र दायित्वहरूको सही मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्दछ । अध्यात्मिक शिक्षाले व्यक्तिलाई सत्य, अहिंसा, प्रेम, करुणा, सहनशीलता, आस्था र आत्मसंयमजस्ता उच्च गुणहरूको अभ्यासमा लाग्न प्रेरित गर्दछ। जब एक व्यक्ति यी आदर्शहरू आफ्नो जीवनमा आत्मसात गर्छ, तब उसले समाजमा आचरणका दृष्टिकोणबाट सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।अध्यात्मिक संस्कारहरूले मानिसको अन्तरात्मालाई शुद्ध बनाउँछ। शुद्ध मन र विचारले मात्र व्यक्ति आफ्नो व्यवहार र आचरण सुधार्न सक्दछ। संस्कारका यी मूलतत्त्वहरूले व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन मद्दत पुर्याउँछन्, जसका कारण नैतिक समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ। अध्यात्मिक अभ्यासहरूले मानिसलाई जीवनका सही उद्देश्यहरूको खोजीमा मद्दत गर्दछ र उनले आफ्ना कार्य र आचरणलाई साँचो मार्गमा स्थापित गर्न सक्छन्।

आचरण व्यवस्थापनमा अध्यात्मको योगदान अनिवार्य हुन्छ। आचरण भनेको व्यक्तिको बाह्य व्यवहार, व्यक्तित्व र शैली हो, जुन उसको भित्री अवस्था र संस्कारलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। सकारात्मक परिवर्तनका लागि अध्यात्मिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। अध्यात्मले मानिसलाई आत्मनियन्त्रण र आन्तरिक शक्तिको महत्त्व बुझाउँछ, जसले चित्त र भावनाहरूलाई नियन्त्रण गरी आचरणलाई अनुशासित बनाउँछ। ध्यान र साधना यसमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, जसले मानसिक शान्ति प्रदान गरी भित्री स्थितिलाई पवित्र राख्न मद्दत गर्छ।

जब मानिस विचारशील र सकारात्मक आचरण अपनाउँछ, समाजमा शान्ति र सुव्यवस्था स्थापना हुन्छ। आध्यात्मिक आचरणले समानता र भाईचारेको भावना प्रवर्द्धन गर्छ, जसले विभाजन र दुश्मनी कम गरी एकता र समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। व्यवहार सुधारमा पनि अध्यात्म महत्त्वपूर्ण छ, किनकि व्यवहारले व्यक्तिको समाजमा छवि र प्रतिष्ठा बनाउँछ। अन्तर्मनबाट प्राप्त मार्गदर्शनले मानिसलाई शान्त र सन्तुलित राख्न, रचनात्मक र विवेकपूर्ण व्यवहार गर्न उत्प्रेरित गर्छ।

अध्यात्मिक अभ्यासहरू जस्तै ध्यान, प्रार्थना र आत्मचिन्तनले तनाव र आक्रोश कम गरी सकारात्मक मानसिकता विकास गर्छन्। सकारात्मक सोचले व्यक्तिलाई आफ्नो लक्ष्यप्रति केन्द्रित र आत्मविश्वासी बनाउँछ, जसले कठिन परिस्थितिमा पनि सही निर्णय लिन मद्दत गर्छ। यसरी, अध्यात्मले आचरण र व्यवहारमा दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव पार्दै व्यक्तिलाई र समाज दुवैलाई उन्नत बनाउँछ।

समाजमा नैतिक र व्यावहारिक सुधारका लागि अध्यात्मको मार्गदर्शन आवश्यक छ। अध्यात्मले प्रत्येक व्यक्ति र समुदायलाई आफ्ना कर्तव्य र जिम्मेवारीका प्रति सचेत बनाउँछ। यसले समाजमा असल मूल्य र सिद्धान्तहरूको पालन गर्न प्रेरित गर्दछ, जसले दुराचार र भ्रष्टाचारको अन्त्य गर्न मद्दत पुर्याउँछ। अध्यात्मिक शिक्षाले मानिसलाई केवल आफ्नो लागि होइन, अपितु समाजका लागि पनि कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ। यसले दान, सहयोग, सहनशीलता र आत्मबलको महत्त्व बुझाउँछ, जसले समाजमा सामूहिक सुधार ल्याउँछ। जब प्रत्येक व्यक्तिले अध्यात्मिक मूल्य र सिद्धान्तहरू अपनाउँछ, तब समाजको सम्पूर्ण आचरण नै सुधारिन्छ र त्यो समाज अझै अधिक समृद्ध र सुखी बन्न सक्छ।

अन्तर्मन शुद्ध गर्ने प्रक्रिया व्यक्तिगत मात्र होइन, सामूहिक रूपमा पनि अपनाउन आवश्यक छ। परिवार, शिक्षा, धर्म, कला र संस्कृतिले यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। घरपरिवारमा नैतिक शिक्षा र सद्भाव सिकाउने संस्कार विकसित गर्दा बालबालिकामा राम्रो संस्कार र सकारात्मक सोच विकास हुन्छ। विद्यालय तथा समुदायमा चरित्र निर्माण र आध्यात्मिक शिक्षालाई जोड दिइँदा नयाँ पुस्तामा अन्तर्मन शुद्धि र सामाजिक जिम्मेवारीको भावना जागृत हुन्छ।

अन्ततः, अन्तर्मनको शुद्धिकरणले मात्र व्यक्ति स्वयम् शान्त, सन्तुष्ट र सफल हुँदैन, वरन् समाज पनि सुन्दर, समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। अध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो भित्री स्वभावलाई चिनेर सुधार्न र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ। यसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई नै उज्यालो बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भावलाई मानव जीवन र विकासको अभिन्न अङ्गको रूपमा लिन आवश्यक छ।

अन्त्यमा, प्रकृति, ईश्वर र मानव जीवनको अनसुल्झिएको रहस्यलाई समाधान गर्ने तत्व नै अध्यात्म ज्ञान हो। अध्यात्म मार्गले मानव जीवनलाई प्रयोग गरी भित्री चेतनालाई परम चेतनामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। ईर्ष्या, द्वेष, घृणा र प्रतिशोधले समाजलाई पथभ्रष्ट बनाउँछन् भने अध्यात्म मार्गले संस्कार, आचरण र व्यवहार सुधार्न महत्वपूर्ण मार्गदर्शन दिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आत्मिक शान्ति र उच्च नैतिक मूल्यहरूको अभ्यासमा जोड दिन्छ। जब समाजका सबै सदस्यले अध्यात्मिक मूल्य र आचरणलाई अंगाल्छन्, तब समाजमा एकता, शान्ति र समृद्धि वृद्धि हुन्छ। त्यसैले अध्यात्ममा आधारित जीवन यापनले नैतिक प्रशासन, सामाजिक सुधार र मानवता सुधारमा सकारात्मक योगदान पुर्‍याउँछ। ।(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)