निर्वाचन आचारसंहिता र लोकतान्त्रिक चेतना

निर्वाचन आचारसंहिता र लोकतान्त्रिक चेतना

तोमनाथ उप्रेती

राजनीति मूलतः सेवा, नीति निर्माण र दूरदर्शी नेतृत्वको माध्यम हुनुपर्ने पवित्र क्षेत्र हो। जनताको आवश्यकता बुझेर समयसापेक्ष समाधान प्रस्तुत गर्नु यसको प्रमुख धर्म हो। राजनीतिक नेतृत्वले समाजको आवाज सुन्नु, जनजीवनका पीडालाई बुझ्नु र त्यसका लागि नीतिगत पहल गर्नु नै लोकतन्त्रको सार हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली राजनीति आफ्नो मौलिक उद्देश्यबाट विचलित भएको देखिन्छ। व्यक्तिगत स्वार्थ, पदप्राप्ति र गुटगत स्वार्थले प्राथमिकता पाएको छ। राजनीतिक ईर्ष्या केवल व्यक्तिगत भावना होइन; सत्ता, पहुँच, लोकप्रियता र प्रभुत्वप्रतिको असन्तुलित चाहनाबाट उत्पन्न मनोवैज्ञानिक प्रवृत्ति हो। यो तीन तहमा प्रकट हुन्छ: व्यक्तिगत तहमा नेताबीच पद, प्रतिष्ठा, स्रोत–साधन र पहुँचको प्रतिस्पर्धा; दलभित्र गुटबन्दी, असहयोग र नेतृत्वविरोध; र दलबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, झुटा प्रचार र द्वेषपूर्ण अभियान। यसले लोकतान्त्रिक वातावरणलाई प्रदूषित र जनविश्वासलाई कमजोर बनाउँछ।

नेपालमा टिकट वितरण दलभित्रको लोकतान्त्रिक संस्कार, पारदर्शिता र मूल्य–प्रणालीको संवेदनशील परीक्षण हो। जब टिकट योग्यता, प्रतिबद्धता, अनुभव र जनसमर्थनको आधारमा निष्पक्ष रूपमा वितरण हुन्छ, तब दलभित्र विश्वास, उत्साह र संगठनप्रतिको निष्ठा बढ्छ। तर नातावाद, कृपावाद वा गुटगत समीकरणमा आधारित वितरणले असन्तोष, द्वेष र ईर्ष्याको बीउ रोप्छ। यसले पार्टीभित्र विद्रोह, स्वतन्त्र उम्मेदवारी र गोप्य गठबन्धनजस्ता गतिविधि जन्माउँछ। परिणामस्वरूप दलको दीर्घकालीन स्थायित्व कमजोर हुन्छ र लोकतान्त्रिक मूल्यहरू क्षतिग्रस्त हुन्छन्। निष्पक्ष, पारदर्शी र क्षमता–आधारित टिकट वितरणले मात्र संगठन, नेतृत्व र लोकतन्त्रको दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित हुन्छ।

सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म र सञ्चार माध्यमको असावधानीपूर्ण प्रयोगले झुटा समाचार, अफवाह, द्वेषपूर्ण टिप्पणी र भय फैलाउने काम तीव्र रूपमा बढाउँछ। मतदाताको स्वतन्त्र विचार र निर्णय क्षमता कमजोर पार्ने यी प्रवृत्तिहरू लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई जोखिममा पार्छ। फेसबुक, टिकटक, युट्युब, ह्वाट्सएप जस्ता प्लेटफर्महरूमा झुटो प्रचार, गाली–बेइज्जत र घृणात्मक टिप्पणीले मतदातालाई भ्रमित पार्छ। यसले विचार, नीति र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धालाई कमजोर बनाउँछ र दलबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा उत्पन्न गर्दछ। राजनीतिक स्थायित्वका लागि डिजिटल जिम्मेवारी र सहकार्य अपरिहार्य छन्।

आजका राजनीतिक गठबन्धनहरू प्रायः साझा वैचारिक लक्ष्यभन्दा बढी सत्ता–केन्द्रित भएर गठन भएका छन्। यसले दलभित्र असहिष्णुता, गुटबन्दी र ईर्ष्याको सम्भावना बढाउँछ। गठबन्धनभित्र सिट बाँडफाँट, नेतृत्वको भूमिका निर्धारण र स्रोत–साधनको वितरण विवादको केन्द्रबिन्दु बन्छ। युरोप, अमेरिका र पूर्व एशियाका विकसित लोकतान्त्रिक देशहरूले आन्तरिक विवाद भए पनि नीति–आधारित सहकार्य र द्विपक्षीय संवादलाई प्राथमिकता दिएका छन्। नेपालमा पनि गठबन्धनभित्र पारदर्शिता, खुला बहस र साझा समझदारी आवश्यक छ, ताकि नीति निर्माण, विकास परियोजना र प्रशासनिक कार्यक्षमता नियमित रहोस् र लोकतन्त्र दीर्घकालीन बनेको महसुस होस्।

निर्वाचन आचारसंहिता लोकतन्त्रको आधार र नैतिक मार्गदर्शनको साधन हो। यसले उम्मेदवार, दल, मतदाता र सुरक्षा निकाय सबैलाई अनुशासित बनाउँछ। झुटो प्रचार, भय, प्रलोभन, जातीय वा क्षेत्रीय भेदभाव रोक्न आचारसंहिता आवश्यक छ। जब उम्मेदवारले नियम पालन गर्छन्, दलले सहकार्य देखाउँछ र मतदाता सचेत हुन्छन्, तब लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनताको हातमा रहन्छ। आचारसंहिताले मतदाता स्वतन्त्र निर्णय गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्छ, मत परिणाम स्वच्छ रहन्छ र लोकतान्त्रिक अभ्यास बलियो हुन्छ।

हालका अनुभवले देखाउँछन् कि केही दल, उम्मेदवार र मतदाता आचारसंहिता उल्लङ्घनमा संलग्न छन्। मतदाता धम्की, झुटो प्रचार, चरित्र हत्या, डर र दबाब सिर्जना गर्ने गतिविधि बढेको छ। मत किनबेच, भोजभतेर, उपहार वितरण, सरकारी साधनको दुरुपयोगले निर्वाचन प्रक्रिया प्रभावित भएको देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएका अफवाह र द्वेषपूर्ण सामग्रीले मतदाताको विवेक प्रभावित गर्दछ। यसकारण अनुगमन र कानुनी कारबाही अपरिहार्य छ।

राजनीतिक ईर्ष्या नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय आत्मबोध हो। सत्ता अस्थायी, पद सेवा हो, स्वामित्व होइन। विनम्रता, सहिष्णुता, निष्ठा र विवेकपूर्ण निर्णयले लोकतन्त्र बलियो बनाउँछ। दलभित्र पारदर्शिता, योग्यता आधारित निर्णय, आन्तरिक लोकतन्त्र र खुला बहसले गुटबन्दी र असहिष्णुतालाई घटाउँछ। सचेत मतदाता र जिम्मेवार नागरिकले राजनीतिक गतिविधि अनुगमन गर्दा लोकतान्त्रिक मूल्य र नैतिकता पुनःस्थापित हुन्छ।

प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ नेपालको लोकतन्त्रको आत्मा, नेतृत्वको नैतिकता, नागरिक चेतना र राष्ट्रिय हितको परीक्षा हो। राजनीतिक ईर्ष्या, द्वेष र स्वार्थ नियन्त्रणमा राखेर नैतिकता, सेवा भाव र सहिष्णुता अपनाएमा मात्र राजनीति सुधार सम्भव छ। निर्वाचन आचारसंहिता, पारदर्शिता, योग्यता आधारित निर्णय, आत्मबोध र सक्रिय नागरिक सहभागिताले लोकतन्त्र सुदृढ, स्थायी र जनमुखी बनाउँछ। यही साँचो लोकतान्त्रिक रूपान्तरण हो—जहाँ शक्ति सेवा, प्रतिस्पर्धा प्रेरणा र चुनौती अवसर बन्नेछ र जनता फेरि राजनीति प्रति विश्वास राख्नेछ।