बोरा: मातृत्व, विस्थापन र मानवताको अन्तःस्वर

बोरा: मातृत्व, विस्थापन र मानवताको अन्तःस्वर

तोमनाथ उप्रेती

१. बिषय प्रवेश

अखण्ड भण्डारी नेपाली साहित्य र पत्रकारिताका एक प्रतिष्ठित व्यक्तित्व हुन्। उनी अन्नपूर्ण पोस्ट् दैनिकका प्रधान सम्पादकका रूपमा सक्रिय छन् र समसामयिक मुद्दाहरूलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमताका लागि चिनिन्छन्। भण्डारीले साहित्यमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। उनका उपन्यासहरूमा सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना र नैतिक द्वन्द्वको गहन चित्रण पाइन्छ। ‘मलाया एक्सप्रेस’ र ‘बोरा’ उनका चर्चित कृतिहरू हुन्। विशेषगरी बोराले आधुनिक समाजमा पारिवारिक विघटन र मातृत्वको पीडालाई उजागर गर्दै पाठकलाई आत्ममन्थन गर्न प्रेरित गर्छ।

नेपाली समकालीन साहित्यको परिदृश्यमा केही कृतिहरू यस्ता हुन्छन्, जसले  समाजको  संरचनामा लुकेको मौन पीडालाई उजागर गर्ने साहस पनि गर्छन्। ‘बोरा’ त्यस्तै एक कृति हो, जसले पाठकलाई असहज बनाउँछ, प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँछ र अन्ततः आत्मपरीक्षणतर्फ धकेल्छ।

यो उपन्यास एउटा अत्यन्त साधारण देखिने, तर  नैतिक संकट बोकेको आफ्नै छोराले आमालाई बोझ सम्झेर त्याग्ने घटनाबाट सुरु हुन्छ। यही घटनाबाट लेखकले एउटा व्यापक सामाजिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक विमर्श खडा गरेका छन्। आधुनिकताको नाममा मूल्यहरूको विघटन, व्यक्तिवादको तीव्रता र पारिवारिक सम्बन्धहरूको क्षय यी सबै पक्षहरू यस कृतिमा एकीकृत रूपमा प्रस्तुत भएका छन्।

बोरालाई  एउटा सामाजिक यथार्थवादी उपन्यासको रूपमा मात्र बुझ्नु यसको सीमित व्याख्या हुनेछ। वास्तवमा यो कृति मानव अस्तित्व, सम्बन्ध, कर्तव्य र करुणाको दार्शनिक खोज पनि हो।

२. कथावस्तु:

उपन्यासको कथावस्तु बाह्य रूपमा हेर्दा अत्यन्त सरल देखिन्छ, तर यसको प्रभाव गहन र दीर्घकालीन छ। एक वृद्ध आमा जसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन सन्तानको पालनपोषण, संरक्षण र उन्नतिमा समर्पित गरिन् अन्ततः आफ्नै छोराबाट अस्वीकृत हुन्छिन्। उनलाई योजनाबद्ध रूपमा बेहोस पारिन्छ, बोरामा हालिन्छ र नदी किनारमा फ्याँकिन्छ। यो दृश्य कथाको एक घटना मात्र होइन यो मानवताको आत्मामा परेको गहन चोट हो।

यस घटनाले पाठकलाई तत्काल झस्काउँछ, भावनात्मक रूपमा विचलित बनाउँछ। तर लेखकको विशेषता उनले यसलाई सस्तो सनसनी वा भावनात्मक अतिरेकमा डुबाएर प्रस्तुत गरेका छैनन्। बरु अत्यन्त संयमित, सन्तुलित र यथार्थपरक शैली अपनाएका छन्। यही संयमता नै कृतिको सौन्दर्य र शक्ति दुवै हो, किनकि यसले पाठकलाई आँसु निकाल्न बाध्य पार्नु भन्दा सोच्न बाध्य बनाउँछ।

कथाको सतहमा देखिने क्रूर घटना वास्तवमा  सामाजिक यथार्थको संकेत हो। यहाँ घटना मात्र कथा होइन त्यो घटनाभित्र लुकेको मानवीय विडम्बना नै उपन्यासको वास्तविक केन्द्र हो। प्रश्न उठ्छ के यो  एउटा निर्दयी छोराको व्यक्तिगत असफलता मात्र हो वा यसले हाम्रो समाजको सामूहिक नैतिक पतनलाई उजागर गर्छ?

३. पात्रचित्रण:

उपन्यासको केन्द्रमा रहेको आमा पात्र कुनै व्यक्तिगत सीमामा बाँधिएको चरित्र होइन उनी समग्र मातृत्वको सार्वभौमिक रूप हुन्, जसले समाज, संस्कृति र मानव चेतनाको गहन तहसम्म प्रतिनिधित्व गर्छिन्। उनको पहिचान कुनै नाम, ठाउँ वा परिवेशमा सीमित छैन बरु उनी प्रत्येक आमाको सामूहिक अनुभूति, त्याग र समर्पणको जीवित प्रतीक हुन्।

उनको चरित्रमा देखिने निस्वार्थता, असाधारण सहनशीलता र असीम क्षमाशीलता केवल व्यक्तिगत नैतिक गुणहरू मात्र होइनन् यी त शताब्दीयौँदेखि संस्कृतिमा स्थापित आध्यात्मिक मूल्यहरू हुन्। पूर्वीय चिन्तनमा आमा  अभिभावक मात्र होइन, सृष्टिको आधार मानिन्छिन्। यही दृष्टिले हेर्दा, उपन्यासकी आमा एउटा व्यक्तिभन्दा माथि उठेर एक दार्शनिक त्यागको, करुणाको, र अनन्त प्रेमको अवधारणा बन्छिन्।

सबैभन्दा गहन र मार्मिक क्षण भनेको उपन्यासको अन्त्य हो। जब आमा हाँस्छिन् त्यो हाँसो साधारण भावनात्मक प्रतिक्रिया होइन त्यो एक प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति हो। त्यो हाँसो पीडाको मौन स्वीकार हुन सक्छ, जहाँ दुःखलाई विरोध नगरी आत्मसात् गरिन्छ। त्यो मातृत्वको चरम अभिव्यक्ति पनि हुन सक्छ, जहाँ सन्तानले जस्तोसुकै व्यवहार गरे पनि आमाको माया परिवर्तन हुँदैन। अथवा त्यो अस्तित्वको गहन विडम्बनाको संकेत पनि हुन सक्छ जहाँ जीवनको क्रूर सत्यलाई बुझेर पनि त्यसलाई स्वीकार गर्न बाध्य हुनुपर्छ।

लेखकले यस हाँसोको कुनै निश्चित व्याख्या दिएका छैनन्। बरु, उनले यसलाई खुला राखेका छन्, जसले पाठकलाई आफ्नै दृष्टिकोणबाट अर्थ खोज्न प्रेरित गर्छ। यही खुलापन नै कृतिको साहित्यिक सौन्दर्य हो, जहाँ उत्तरभन्दा प्रश्नहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

यस सन्दर्भमा छोरा र बुहारीको पात्र आधुनिक समाजको प्रतिनिधि रूपमै प्रस्तुत हुन्छन्। उनीहरूको व्यवहारले देखाउँछ कि आजको समाजमा सम्बन्धहरू भावनात्मक आधारमा होइन, उपयोगितावादी दृष्टिकोणबाट मूल्यांकन गरिन्छ। जब सम्बन्ध उपयोगितामा सीमित हुन्छ, तब संवेदना हराउँछ र मानवता कमजोर बन्छ। मातृत्वको निस्वार्थता र आधुनिकताको स्वार्थबीचको यही द्वन्द्व उपन्यासको मूल संवेदनात्मक केन्द्र बनेको छ।

४. संरचना र शैली:

भण्डारीको सरल, प्रत्यक्ष र तथ्यपरक लेखनशैली स्पष्ट रूपमा पत्रकारिताको पृष्ठभूमिबाट प्रभावित देखिन्छ। तर यही सरलता उनको लेखनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि हो, किनकि यसले पाठकलाई बिना जटिलता कथा भित्र प्रवेश गराउँछ। उनको भाषा अनावश्यक अलंकार, बोझिलो वाक्यरचना वा कृत्रिम भावुकताबाट मुक्त छ, जसले कृतिलाई स्वाभाविक र विश्वसनीय बनाउँछ।

उपन्यासमा संवादहरूको प्रयोग अत्यन्त सशक्त रूपमा गरिएको छ। संवादहरू पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व, मानसिक अवस्थाको उतार–चढाव र सामाजिक यथार्थको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हुन्। पात्रहरूबीच हुने सामान्य देखिने कुराकानीहरूमा पनि गहन अर्थ लुकेको हुन्छ, जसले पाठकलाई पात्रको मनोविज्ञान बुझ्न मद्दत गर्छ।

भाषाको सादगीले यस कृतिलाई व्यापक पाठकवर्गसम्म सहज रूपमा पुर्याएको छ। तर यो सादगी कहिल्यै सतही छैन। यसको भित्री तहमा गहन संवेदनशीलता, अनुभूतिको तीव्रता र सूक्ष्म चिन्तनशीलता समेटिएको छ। लेखकले जटिल भावनालाई पनि सरल शब्दहरूमा व्यक्त गर्ने क्षमता देखाएका छन्, जसले कृतिलाई एकैपटक सहज र गहन बनाउँछ। यही  सरलता र गहिराइको सन्तुलन उनको लेखनशैलीको विशिष्ट पहिचान हो।

५. प्रतीकवाद:

‘बोरा’ उपन्यासको केन्द्रिय प्रतीक मात्र होइन, सम्पूर्ण कृतिको भाव दर्शन बोकेको एक गहन संरचनात्मक आधार हो। यसको अर्थ एक तहमा सीमित छैन  बरु समय, अनुभव र दृष्टिकोणसँगै बदलिँदै जाने बहुआयामिक अर्थक्षेत्र निर्माण गर्छ।

बाल्यकालको सन्दर्भमा बोरा खेल, रमाइलो र निर्दोष कल्पनाको माध्यम हो। साना बालबालिकाले बोरालाई खेलौनाजस्तै प्रयोग गर्छन् त्यहाँ कुनै भय, कुनै नकारात्मकता हुँदैन। यस चरणमा बोरा जीवनको सहजता र निश्चिन्तताको प्रतीक बन्छ।

तर उपन्यासको अन्त्यतिर पुग्दा यही बोरा भयावह अर्थ ग्रहण गर्छ। यो विस्थापन, उपेक्षा र अमानवीयताको प्रतीक बन्छ जहाँ एक जीवित मान्छेलाई, त्यो पनि आफ्नै आमालाई, बोझसरह व्यवहार गर्दै त्यसैभित्र हालेर फ्याँकिन्छ। यही रूपान्तरण नै उपन्यासको सबैभन्दा गहन प्रतीकात्मक शक्ति हो।

बोरा जीवनका विभिन्न चरणहरूलाई जोड्ने मात्र होइन, मानव चेतनाको परिवर्तनलाई पनि उजागर गर्ने माध्यम बन्छ। वस्तु आफैंमा न त राम्रो हुन्छ, न त खराब यसको अर्थ त हाम्रो दृष्टिकोणले निर्धारण गर्छ। जब दृष्टिकोण मानवीय हुन्छ, बोरा खेल वा सहयोगको साधन हुन्छ तर जब दृष्टिकोण अमानवीय हुन्छ, त्यही बोरा क्रूरताको उपकरणमा परिणत हुन्छ।

यस अर्थमा, ‘बोरा’ समाजको नैतिक अवस्थाको दर्पण हो, जसले देखाउँछ कि वस्तुहरू बदलिँदैनन्। बदलिन्छ त मानिसको सोच र त्यही सोचले संसारलाई अर्थ दिन्छ।

६. सामाजिक सन्दर्भ:

उपन्यासले नेपाली समाजको एक अत्यन्त संवेदनशील र गम्भीर समस्यालाई केन्द्रमा ल्याउँछ। परम्परागत रूपमा परिवारलाई नै सुरक्षा, स्नेह र सहाराको प्रमुख आधार मान्ने समाजमा आज यस्तो अवस्था देखिनु आफैंमा गहन चिन्ताको विषय हो।

संयुक्त परिवारको विघटन यस परिवर्तनको मुख्य कारणमध्ये एक हो। पहिले एउटै छानामुनि धेरै पुस्ता बस्ने चलन थियो, जहाँ वृद्धहरू परिवारको केन्द्रमा रहन्थे। तर शहरीकरणको तीव्र गति, रोजगारीका लागि बसाइँसराइ र बदलिँदो जीवनशैलीले यो संरचना क्रमशः कमजोर बनाउँदै लग्यो। यससँगै आर्थिक दबाब पनि थपिँदै गयो, जसले पारिवारिक सम्बन्धलाई भावनात्मकभन्दा व्यवहारिक बनायो। व्यक्तिवादको वृद्धि भएपछि “म” केन्द्रित सोच हावी हुन थाल्यो र त्यसको प्रत्यक्ष असर अभिभावक सन्तान सम्बन्धमा देखिन थाल्यो।

यही सन्दर्भलाई लेखकले अत्यन्त संवेदनशील ढंगले उपन्यासमा प्रस्तुत गरेका छन्। विभिन्न वृद्धाश्रमहरूको अनुभवलाई कथामा समेटेर उनले यो समस्या  यथार्थ जीवनमा विद्यमान रहेको स्पष्ट पारेका छन्। वृद्धाश्रममा बस्न बाध्य भएका आमाबुबाहरूको पीडा, एक्लोपन र भावनात्मक अभावलाई कथामा समावेश गर्दा कृति अझ प्रामाणिक र प्रभावकारी बनेको छ।

७. दार्शनिक विमर्श:

बोरालाई दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा यो गहन अस्तित्ववादी प्रश्नहरू उठाउने कृति हो। यसले मानव जीवनको अर्थ, सम्बन्धको मूल्य र पीडाको स्वीकारबारे निरन्तर प्रश्न गर्छ। यहाँ जीवनलाई कुनै निश्चित अर्थले बाँधिएको संरचना होइन, बरु अस्थिर, जटिल र कहिलेकाहीँ तर्कहीन अनुभवको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

कामुको दर्शन अनुसार जीवन मूलतः निरर्थक हुन्छ, तर मानव चेतनाले त्यस निरर्थकताभित्र पनि अर्थ खोज्ने निरन्तर प्रयास गर्छ। यही विचारलाई उनले आफ्नो प्रसिद्ध कृति द मिथ अफ सिसिफसमा सिसिफसको प्रतीकमार्फत व्याख्या गरेका छन्, जहाँ मानिस निरन्तर संघर्षमा पनि बाँच्नको अर्थ खोज्छ।

बोरामा पनि त्यस्तै एउटा अस्तित्ववादी क्षण देखिन्छ जहाँ आमा, जसले सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरिन्, अन्ततः आफ्नै सन्तानबाट त्यागिन्छिन्। यो घटना व्यक्तिगत त्रासदी होइन; यो मानव अस्तित्वको गहन विडम्बना हो। यहाँ जीवनको निरर्थकता स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छ, जहाँ सम्बन्धहरू पनि तर्कभन्दा बाहिर गएर भंग हुन्छन्।

तर कामुको दर्शनमा देखिने विद्रोह यहाँ अनुपस्थित छ। बोरामा विद्रोह होइन, बरु मौनता र क्षमाशीलता छ। आमा पात्रले पीडालाई प्रतिरोध गरेर होइन, स्वीकार गरेर पार गर्छिन्। यही बिन्दुमा उपन्यास पश्चिमी अस्तित्ववादभन्दा फरक दिशामा जान्छ।

पश्चिमी अस्तित्ववादले प्रायः निरर्थकताको विरुद्ध मानवको विद्रोहलाई केन्द्रीय बनाउँछ भने बोराले पूर्वीय संवेदनशीलता अनुरूप करुणा, सहनशीलता र क्षमालाई उच्च स्थान दिन्छ। यसले पीडालाई अस्वीकार गर्दैन, बरु त्यसलाई आध्यात्मिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्छ।

८. आध्यात्मिक आयाम:

पूर्वीय दर्शनमा करुणा, क्षमा र त्यागलाई जीवनको उच्चतम आध्यात्मिक साधनाका रूपमा हेर्ने परम्परा छ। यस दृष्टिकोणमा मानव अस्तित्वको लक्ष्य स्वार्थको विस्तार होइन, बरु अहंकारको क्षय र समर्पणको विस्तार हो। यही दर्शनको गहन आधारमा भागवत गीताले निस्वार्थ कर्म (निष्काम कर्म) को शिक्षा दिन्छ, जहाँ कर्मको फलमा आसक्ति नराखी कर्तव्यलाई धर्मका रूपमा पालन गर्नुपर्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ।

बोरा उपन्यासकी आमा यही निष्काम कर्मको जीवित प्रतिरूप जस्तै देखिन्छिन्। उनले जीवनभर आफ्ना सन्तानका लागि समर्पण गरिन्, बिना कुनै प्रतिफलको अपेक्षा। अन्त्यमा आएको पीडाजनक परिस्थितिमा पनि उनी क्रोध, प्रतिशोध वा विद्रोहमा जाँदिनन् बरु मौन स्वीकार र करुणामा स्थिर रहन्छिन्।

उनको हाँसो यस सन्दर्भमा अत्यन्त प्रतीकात्मक र बहुआयामिक छ। यो हाँसो  भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन, बरु एक आध्यात्मिक अवस्थाको संकेत हो। यसमा तीन तहका अर्थ भेटिन्छन् पहिलो, अहंकारको पूर्ण अभाव, जहाँ ‘म’ भन्ने चेतना कमजोर भइसकेको छ दोस्रो, जीवनप्रतिको पूर्ण समर्पण, जहाँ व्यक्तिगत पीडा पनि ठूलो अर्थमा विलीन हुन्छ  र तेस्रो, चेतनाको यस्तो उचाइ, जहाँ दुःख र सुख दुवै एउटै अनुभूतिको रूपमा स्वीकार गरिन्छ।

यस अर्थमा, ‘बोरा’  सामाजिक विडम्बना उजागर गर्ने उपन्यास मात्र होइन यो मानव चेतनाको आध्यात्मिक यात्राको संकेत पनि हो। यसले देखाउँछ कि चरम पीडाको क्षणमा पनि यदि चेतना करुणा र स्वीकारमा स्थिर रहन सक्छ भने, त्यो अवस्था स्वयंमा एक प्रकारको आध्यात्मिक उत्कर्ष बन्न सक्छ।

९. मनोवैज्ञानिक विश्लेषण

छोराको व्यवहारलाई सतही नैतिक विफलताको रूपमा मात्र व्याख्या गर्नु उपन्यासको गहिराइलाई संकुचित गर्नु हुनेछ। बोराले प्रस्तुत गर्ने छोराको निर्णय आमालाई त्याग्ने क्रूर कदमदएकैपटक व्यक्तिगत, सामाजिक र संरचनात्मक दबाबहरूको जटिल परिणाम हो। यहाँ दोषलाई  व्यक्तिमा सीमित गरेर हेर्दा वास्तविक कारणहरू ओझेलमा पर्छन्।

सबैभन्दा पहिले सामाजिक दबाबको कुरा आउँछ। आधुनिक समाजमा सफलताको परिभाषा बदलिएको छ। आर्थिक सम्पन्नता, सुविधा र व्यक्तिगत उन्नति केन्द्रमा छन्। यस्तो प्रतिस्पर्धात्मक संरचनामा पारिवारिक जिम्मेवारीहरू कहिलेकाहीँ बोझ जस्तो देखिन थाल्छन्।

त्यसैगरी आर्थिक असुरक्षाले पनि मानिसको निर्णय क्षमता प्रभावित गर्छ। सीमित स्रोत, बढ्दो आवश्यकताहरू र भविष्यप्रतिको डरले व्यक्तिलाई कठोर र आत्मकेन्द्रित बनाइदिन्छ। यस्तो अवस्थामा संवेदनशीलता क्रमशः कमजोर हुँदै जान्छ।

तेस्रो पक्ष व्यक्तिगत स्वार्थ हो, जुन सामाजिक संरचनाभित्रै विकसित हुन्छ। जब व्यक्ति लगातार आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्ष गर्छ, तब ऊ अरूको पीडाप्रति संवेदनशील रहन नसक्ने अवस्थामा पुग्न सक्छ।

यिनै कारणहरूको संयोजनले छोराको व्यवहारलाई एउटा मनोवैज्ञानिक परिणामको रूपमा देखाउँछ, न कि केवल नैतिक पतनको रूपमा। यस दृष्टिले बोरा  मानव मनोविज्ञानको गहन अध्ययन पनि हो, जहाँ दबाब, डर र स्वार्थले कसरी सम्बन्ध र संवेदनालाई पुनः परिभाषित गर्छ भन्ने कुरा उजागर हुन्छ।

११. आलोचनात्मक मूल्यांकन

उपन्यास अत्यन्त प्रभावशाली र भावनात्मक रूपमा गहन भए पनि यसको संरचनागत विश्लेषण गर्दा केही सीमाहरू पनि देखिन्छन्। यी सीमाहरूलाई आलोचनात्मक दृष्टिले उल्लेख गर्नु कृतिको मूल्य घटाउने उद्देश्यले होइन, बरु यसको साहित्यिक स्वरूपलाई अझ सन्तुलित रूपमा बुझ्न सहयोग गर्ने अभ्यास हो।

सबैभन्दा पहिले कथानकको पूर्वानुमेयता केही स्थानमा देखिन्छ। कथाको मूल घटना अत्यन्त शक्तिशाली र झस्काउने भए पनि त्यसतर्फ पुग्ने केही चरणहरू पाठकका लागि अपेक्षाकृत अनुमानयोग्य लाग्न सक्छन्। यसले कहिलेकाहीँ कथानकको रहस्यात्मकता र अनपेक्षित मोडहरूको सम्भावनालाई सीमित गर्छ।

त्यसैगरी सहायक पात्रहरूको विकास अपेक्षाकृत कम भएको महसुस हुन्छ। मुख्य आमा पात्र र उनको पीडाले सम्पूर्ण कथालाई केन्द्रमा राखे पनि वरिपरिका पात्रहरू जस्तै छोरा, बुहारी वा सामाजिक परिवेशका प्रतिनिधि चरित्रहरू गहन मनोवैज्ञानिक तहसम्म विस्तार भएको पाइँदैन। यदि यी पात्रहरूलाई अझ बहुआयामिक रूपमा विकास गरिएको भए उपन्यासको सामाजिक परिप्रेक्ष्य अझ सशक्त बन्न सक्थ्यो।

तर यी सीमाहरूको उपस्थिति भए पनि उपन्यासको मूल शक्ति कमजोर हुँदैन। यसको भावनात्मक प्रभाव अत्यन्त तीव्र छ र दार्शनिक तहमा उठाउने प्रश्नहरू अझै गहिरा छन्। मातृत्व, त्याग, विस्थापन र मानव संवेदनाको विघटनजस्ता विषयहरूले पाठकको मनमा दीर्घकालीन प्रभाव छोड्छन्। त्यसैले यी संरचनात्मक सीमाहरूले कृतिको समग्र साहित्यिक मूल्य वा यसको वैचारिक गहिराइलाई खासै घटाउँदैनन्।

१२. निष्कर्ष:

बोरा  सामाजिक चेतनालाई झकझक्याउने एक शक्तिशाली दस्तावेज हो। यसको कथा संरचना र प्रतीकात्मक तहहरूले पाठकलाई मनोरञ्जनभन्दा धेरै पर आत्मपरीक्षणको अवस्थातर्फ डोर्याउँछन्। उपन्यासले हामीलाई आफ्नै जीवनशैली, सम्बन्धहरूको स्वरूप र मूल्य–मान्यताहरूको गहन पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ।

यस कृतिमा देखिने घटनाहरू हाम्रो वरिपरिको यथार्थको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हुन्। जब पाठकले आमाप्रतिको व्यवहार, पारिवारिक दूरी र आधुनिकताको दबाबलाई कथाभित्र देख्छ, तब त्यो आफ्नै जीवनको प्रश्न बन्छ। यही कारणले बोराले पाठकलाई निष्क्रिय दर्शक होइन, सक्रिय विचारक बनाउँछ।यो कृतिले एउटा अत्यन्त शक्तिशाली सत्य प्रस्तुत गर्छ आमा कहिल्यै बोझ हुँदैनन् उनी अस्तित्वको आधार हुन्। यही सत्य उपन्यासको सम्पूर्ण भावनात्मक, सामाजिक र दार्शनिक संरचनाको केन्द्रमा रहेको छ। यसले पाठकलाई सम्झाउँछ कि मानव सभ्यताको वास्तविक आधार प्रेम, त्याग र मातृत्वको सम्मानमा निहित छ।