बाटोभित्रको अर्को बाटो(नियात्रा)

 बाटोभित्रको अर्को बाटो(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

रात अझै पूर्णतः सकिएको थिएन। पूर्व क्षितिजमा उज्यालोको एउटा सूक्ष्म रेखा जन्मिँदै थियो। आकाश मौन थियो। तारा एक एक गर्दै आफ्नो पहरा सकाउँदै थिए। चिसो हावाले पहाडका पाखाहरूलाई बिस्तारै छुन थालिसकेको थियो। त्यो बिहानमा कुनै हतार थिएन। प्रकृतिले कहिल्यै हतार गर्दैन। हतार मानिसको आविष्कार हो।

बसको इन्जिन बिस्तारै गर्जियो। निदाएको सहरले त्यस आवाजलाई सुनेर पनि नसुनेझैँ गर्यो। यात्रुहरू आफ्नो आफ्नो सिटमा बसे। कसैले झ्याल खोल्यो। कसैले झोला मिलायो। कसैले मौन प्रार्थना गर्यो। कसैले मोबाइलमा अन्तिम सन्देश पठायो “म निस्किएँ।”

जीवन पनि यस्तै हो।

हामी सबै जन्मको बसमा चढ्छौँ। कसैले धेरै सामान बोकेको हुन्छ। कसैले केही पनि बोकेको हुँदैन। तर अन्तिम बिसौनीमा सबैले खाली हात झर्नुपर्छ।

बस अघि बढ्यो।

सडक पहाडको काख समातेर बिस्तारै उकालो लाग्न थाल्यो। एकातिर विशाल चट्टान। अर्कोतिर अथाह गहिराइ। तल कर्णाली नदी आफ्नै सनातन गीत गाउँदै बगिरहेकी थिई। उसको आवाजमा कुनै आक्रोश थिएन। कुनै हतार थिएन। केवल प्रवाह थियो। निरन्तर प्रवाह।

म नदीतिर हेर्दै सोचिरहेँ।

मानिस किन दुःखी हुन्छ?

सायद ऊ बग्न बिर्सन्छ।

जहाँ रोकावट हुन्छ, त्यहाँ दुर्गन्ध जन्मिन्छ। जहाँ प्रवाह हुन्छ, त्यहाँ जीवन जन्मिन्छ। नदीले कहिल्यै आफ्नो पानीलाई बाँधेर राख्न खोज्दिन। त्यसैले ऊ सधैँ ताजा रहन्छ। मानिसले भने स्मृति, अहङ्कार, रिस, मोह र लोभलाई छातीमा थुपारेर राख्छ। त्यसैले ऊ थाक्छ।

मेरो छेउमा बसेका वृद्ध यात्रुले झ्यालबाहिर हेर्दै बिस्तारै भने, “नदी संसारको सबैभन्दा ठूलो साधु हो।”

मैले प्रश्न गरेँ, “किन?”

उहाँ मुस्कुराउनुभयो।

“किनकि उसले सबैलाई पानी दिन्छ। कसैसँग परिचय सोध्दैन।”

म मौन भएँ।

करुणा पनि यस्तै हुन्छ। त्यसले पात्र खोज्दैन। त्यसले बग्न मात्र जान्दछ।

बस अर्को मोडतिर लाग्यो।

चालकको अनुहारमा अनौठो शान्ति थियो। उसका आँखा सडकमा थिए। तर चेतना सडकभन्दा धेरै पर पुगेको अनुभव हुन्थ्यो। हातले स्टेयरिङ समातेका थिए। मनले सयौँ जीवनको जिम्मेवारी।

मैले सोधेँ, “दाइ, यस्तो जोखिमपूर्ण सडकमा डर लाग्दैन?”

उनले हल्का मुस्कान दिए।

“डर त हरेक दिन लाग्छ।”

“त्यसो भए चलाउनुहुन्छ कसरी?”

“डरलाई साथी बनाएर।”

उत्तर छोटो थियो।

तर त्यसको गहिराइ समुद्रभन्दा ठूलो थियो।

मानिसले डर जित्नुपर्दैन।

उसलाई बुझ्नुपर्छ।

जो डरलाई अस्वीकार गर्छ, ऊ लापरवाह बन्छ। जो डरलाई स्वीकार गर्छ, ऊ सचेत बन्छ। सचेतना नै सुरक्षाको पहिलो नाम हो।

बसको गति अझै मन्द भयो।

अगाडि पहिरो गएको ठाउँ थियो। सडक साँघुरो बनेको थियो। सबै यात्रु अनायासै मौन भए। कसैले केही बोलेन। मृत्युको सम्भावना मानिसलाई तुरुन्तै दार्शनिक बनाइदिन्छ।

हामी दैनिक जीवनमा आफूलाई शक्तिशाली ठान्छौँ। योजना बनाउँछौँ। भविष्य लेख्छौँ। सपना बुन्छौँ।

तर एउटा ढुङ्गा खस्यो भने? एउटा ब्रेक असफल भयो भने? एउटा क्षणले सम्पूर्ण जीवनको कथा फेरिदिन्छ। त्यसैले समयभन्दा ठूलो शिक्षक अर्को छैन। समयले सिकाउँछ तिमी अमर होइनौ। तिमी मालिक होइनौ। तिमी केवल यात्री हौ। यही बोधले मानिसलाई नम्र बनाउँछ। जीवनमाथिको अधिकार हाम्रो होइन केवल उत्तरदायित्व हाम्रो हो।

सडक फेरि उकालो लाग्यो। कुहिरो बाक्लियो। झ्यालबाहिरको दृश्य हरायो। मलाई लाग्यो, जीवनको अधिकांश यात्रा पनि यस्तै कुहिरोभित्र हुन्छ। मानिसलाई सम्पूर्ण बाटो कहिल्यै देखिँदैन। उसले केवल अर्को पाइला मात्र देख्छ। तर त्यही अर्को पाइला टेक्ने साहस नै सम्पूर्ण यात्राको आधार बन्छ। विश्वास भनेको सम्पूर्ण भविष्य देखिनु होइन। विश्वास भनेको नदेखिएको दिशातिर पनि शान्त मनले अघि बढ्न सक्नु हो। अन्धकारले बाटो लुकाउन सक्छ, तर साहसले दिशा हराउन दिँदैन।

पहाडहरू एकपछि अर्को उभिएका थिए। शताब्दीहरूदेखि। उनीहरूले साम्राज्यहरूको उदय देखे। साम्राज्यहरूको पतन पनि देखे। मानिसको अहङ्कार देखे। सभ्यताको परिवर्तन देखे। असंख्य युद्ध र असंख्य प्रार्थना देखे। तर उनीहरू स्वयं मौन रहे। त्यही मौनतामा एउटा दर्शन लुकेको थियो। मौनता पनि ज्ञानको भाषा हो। सबै सत्य शब्दले व्यक्त गर्न सकिँदैन। केही सत्य अनुभव गर्न सकिन्छ। जसरी सुगन्धलाई वर्णन गर्न सकिँदैन, त्यसलाई केवल महसुस गर्न सकिन्छ। त्यसरी नै आत्माको सत्य पनि अनुभूतिमै प्रकट हुन्छ।अचानक बस रोकियो। अगाडि भेडाको ठूलो बथानले सडक ढाकेको थियो। एउटा सानो गोठालो बालक लट्ठी बोकेर भेडाहरू हाँकिरहेको थियो। चालक मुस्कुराए। उनले बस रोके। कुनै हर्न बजाएनन्। कुनै अधैर्य देखाएनन्। उनका अनुहारमा रिस होइन, प्रतीक्षाको शान्ति थियो।

मैले सोधेँ, “हतार छैन?”उनले मन्द मुस्कानसहित भने, “जसलाई जीवनको मूल्य थाहा हुन्छ, उसले केही मिनेट गुमाउन डराउँदैन।”त्यो वाक्य मेरो मनमा धेरैबेर प्रतिध्वनित भइरह्यो। आजको संसारमा मानिस समय बचाउन जीवन गुमाउन तयार छ। सडकमा गति बढाउँछ। सम्बन्धमा धैर्य घटाउँछ। धन कमाउँछ। तर निद्रा हराउँछ। प्रतिष्ठा बढाउँछ। तर मनको शान्ति गुमाउँछ। बाहिरी सम्पन्नता बढ्दै जान्छ, भित्री रिक्तता पनि त्यत्तिकै गहिरिँदै जान्छ। हामी प्रगति गरिरहेका छौँ। तर के हामी परिपक्व पनि भइरहेका छौँ? यो प्रश्न पहाडले मौन रूपमा सोधिरहेको थियो। उत्तर भने प्रत्येक मानिसले आफ्नै अन्तरात्मामा खोज्नुपर्ने थियो।केहीबेरपछि भेडाहरू बिस्तारै बाटो छोडेर पाखातिर लागे। बस फेरि अघि बढ्यो। अब सूर्य बादलको घुम्टो चिरेर निस्कँदै थियो। पहाडका टाकुराहरूमा सुनौलो उज्यालो फैलिन थाल्यो। त्यो दृश्य केवल सुन्दर थिएन। त्यो आध्यात्मिक अनुभूति थियो। मलाई लाग्यो सूर्य बाहिरको आकाशमा मात्र उदाउँदैन। जब अज्ञान हट्छ, चेतनाभित्र पनि एउटा सूर्य उदाउँछ। त्यो ज्ञानको सूर्य हो। त्यसलाई कुनै बादलले छेक्न सक्दैन। कुनै रातले अस्त गराउन सक्दैन। बाहिरी प्रभात केही घण्टाको हुन्छ भित्री प्रभात जीवनभरको हुन्छ।

सडक अझै बाँकी थियो। यात्रा अझै बाँकी थियो। तर अब म केवल यात्रु थिएँ भन्ने अनुभूति बिस्तारै हराउँदै थियो। मलाई लाग्यो, म आफैँ सडक बन्दै थिएँ। म आफैँ नदीको प्रवाह बन्दै थिएँ। म आफैँ पहाडको मौनता सुन्दै थिएँ। बाहिरी दृश्यहरू अब भित्री अनुभूतिमा रूपान्तरित भइसकेका थिए।

त्यही क्षण मैले बुझेँ।यात्रा भनेको स्थान परिवर्तन मात्र होइन। यो त चेतनाको विस्तार हो। शरीर अघि बढ्नु यात्रा होइन। दृष्टि बदलिनु नै वास्तविक यात्रा हो। जब दृष्टि बदलिन्छ, संसार बदलिएको जस्तो लाग्छ। बाटो उही हुन्छ। पहाड उही हुन्छ। नदी उही हुन्छ। तर तिनलाई हेर्ने मन नयाँ हुन्छ।बस अर्को भीरको मोडतिर बिस्तारै उक्लिँदै गई। कसैले केही बोलेन। मौनताले सबैलाई एउटै संवादमा बाँधिसकेको थियो। मानिसहरू अपरिचित थिए। तर मृत्युको सम्भावनाले उनीहरूलाई अदृश्य आत्मीयतामा बाँधिदिएको थियो। सायद यही कारण हो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्बन्ध परिचयले होइन, साझा असुरक्षाले जन्माउँछ। हामी सबै नश्वर छौँ। यही नश्वरताले नै हामीलाई एक अर्काको बनाउँछ।

सडक अब कर्णालीको भीरालो काखसँग अझ निकट हुँदै गयो। एउटा मोड सकिन नपाउँदै अर्को मोड आइपुग्थ्यो। प्रत्येक घुम्ती मानौँ जीवनले राखेको नयाँ प्रश्न थियो। चालकले स्टेयरिङ घुमाउँदा मलाई लाग्यो, उसले केवल गाडी मोडिरहेको छैन। उसले नियतिको किनार छुँदै सयौँ जीवनलाई अर्को क्षणतर्फ डोर्याइरहेको छ। यही कारण सडक केवल ढुङ्गा र माटोले बनेको हुँदैन। सडक विश्वासले बनेको हुन्छ। विश्वास टुट्यो भने बाटो पनि भीर बन्छ।तल कर्णाली गर्जिरहेकी थिई। उसको आवाजमा भय थिएन। केवल सनातनता थियो। हजारौँ वर्षदेखि ऊ यस्तै बगिरहेकी छे। कति मानिस आए। कति गए। कति साम्राज्य जन्मिए। कति इतिहास बगे। नदी भने आफ्नै लयमा रहिरही। मलाई लाग्यो समय पनि नदीजस्तै हो। हामी त्यसलाई समात्न खोज्छौँ। तर समय समातिँदैन। त्यसमा केवल सचेत भएर बग्न सकिन्छ।

बसभित्र एक बालक झ्यालबाट बाहिर हेरिरहेको थियो। उसको आँखामा कुनै डर थिएन। केवल जिज्ञासा थियो। बाल्यकालको यही विशेषता हो। जहाँ वृद्धले जोखिम देख्छ, त्यहाँ बालकले सौन्दर्य देख्छ। जहाँ अनुभवले सावधानी सिकाउँछ, त्यहाँ निष्कपटताले आश्चर्य खोज्छ। जीवनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सायद अनुभवको विवेक र बालकको निर्मलता यी दुवै दृष्टि आवश्यक हुन्छन् ।अचानक चालकले बस रोके। अगाडि सडकको एउटा भाग पहिरोले च्यातिएको रहेछ। केही यात्रु झरे। सबैले चुपचाप सडक हेरे। तल अनन्त गहिराइ। माथि झुकेका चट्टान। बीचमा केवल केही फिटको बाटो। त्यही साँघुरो भागबाट बस लैजानुपर्ने थियो। त्यो क्षण समय नै रोकिएझैँ लाग्यो।कसैले बोल्न चाहेन। मौनताले प्रार्थनाको रूप लियो।

मलाई लाग्यो, मानिस सबैभन्दा साँचो तब हुन्छ, जब उसले आफ्नो सीमितता स्वीकार गर्छ। शक्ति सीमित छ। बुद्धि सीमित छ। योजना सीमित छ। तर विश्वासको क्षितिज सीमित हुँदैन। यही विश्वासले मानिसलाई असम्भवजस्ता देखिने बाटाहरू पनि पार गराउँछ।चालकले बिस्तारै इन्जिन अगाडि बढाए। बस इन्च इन्च गर्दै अघि सर्न थाल्यो। प्रत्येक घुमाइसँग यात्रुहरूको सास पनि घुमिरहेको थियो। कसैले आँखा चिम्लिए। कसैले माला समाते। कसैले मौन रूपमा आफ्ना सन्तान सम्झियो।त्यही बेला मेरो मनमा एउटा प्रश्न जन्मियो—यदि आज नै मेरो जीवनको अन्तिम दिन भयो भने? मैले वास्तवमै के बोकेर जानेछु? धन? पद? प्रतिष्ठा? प्रशंसा? नाम? यी सबै त समयका किनारामा लेखिएका अक्षर मात्र हुन्। एउटा वर्षाले मेटाइदिने। एउटा पुस्ताले बिर्सिदिने। अन्तिम यात्रामा मानिसले आफ्नो घर, सम्पत्ति, सम्बन्ध, उपलब्धि वा अहङ्कार केही पनि साथ लैजान सक्दैन। ऊसँग केवल उसका कर्म रहन्छन्। केवल करुणा रहन्छ। केवल चेतनाको उज्यालो रहन्छ। त्यही विचारले मेरो मनमा अनौठो शान्ति फैलियो। मृत्युको सम्भावनाले जीवनलाई सानो बनाएन; बरु प्रत्येक श्वासलाई पवित्र बनाइदियो।

बस बिस्तारै पहिरो पार गरेर सुरक्षित अगाडि बढ्यो। सबैले गहिरो सास फेरे। कसैले ताली बजाएन। कसैले विजयको घोषणा गरेन। किनकि जीवनका सबैभन्दा ठूला विजयहरू मौनतामै सम्पन्न हुन्छन्। सुरक्षित रहनु आफैँमा एउटा उत्सव हो। श्वास फेरि सहज रूपमा चल्नु पनि एउटा अनुग्रह हो। मानिस प्रायः असाधारण चमत्कार खोज्छ, तर सबैभन्दा ठूलो चमत्कार त प्रत्येक बिहान आँखाहरू खुल्नु र हृदयको धड्कन निरन्तर रहनु हो।केही पर पुगेपछि चालकले बिस्तारै भने, “यो सडकले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ।”सबै यात्रु मौन भए। उनले स्टेयरिङतिर हेर्दै भने, “स्टेयरिङभन्दा पहिले मन स्थिर हुनुपर्छ। मन डगमगायो भने हात पनि डगमगाउँछ।”त्यो केवल अनुभवी चालकको वाक्य थिएन। सम्पूर्ण जीवनको सूत्र थियो। परिवार चलाउन पनि यही सत्य चाहिन्छ। समाजलाई सही दिशामा लैजान पनि यही विवेक चाहिन्छ। राष्ट्र सञ्चालन गर्न पनि यही आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ। तर सबैभन्दा कठिन यात्रा आफ्नै मनलाई चलाउनु हो। जसले आफ्ना इच्छा, भय, क्रोध र अहङ्कारलाई दिशा दिन सक्छ, उसले संसार जित्न खोज्नुपर्दैन। किनकि बाहिरी विजय अस्थायी हुन्छ। भित्री विजय शाश्वत हुन्छ। आत्मविजयभन्दा ठूलो कुनै साम्राज्य छैन।

दिउँसोको घाम पहाडमाथि फैलिएको थियो। काला चट्टानहरू सुनौलो देखिन थाले। देवदारका अग्ला वृक्षहरू हावासँग बिस्तारै नाचिरहेका थिए। तिनको सरसराहट कुनै प्राचीन ऋषिले जपिरहेको मौन मन्त्रजस्तो सुनिन्थ्यो। त्यस क्षण मलाई अनुभूति भयो प्रकृतिले कहिल्यै शब्दको भाषा बोल्दिन। ऊ संकेतको भाषा बोल्छे। नदीको प्रवाहमा एउटा उपदेश लुकेको हुन्छ। हिमालको मौनतामा एउटा दर्शन लुकेको हुन्छ। वृक्षको छायामा एउटा करुणा लुकेको हुन्छ। जसको मन शान्त हुन्छ, उसले यी सबै अक्षरविहीन शास्त्रहरू पढ्न सक्छ।मेरो अन्तर्मनमा उपनिषद्को एउटा भाव जाग्यो। “तत्त्वमसि।” सत्य बाहिर होइन। सत्य त आफ्नै अन्तःकरणमा प्रतीक्षारत छ। मानिस संसारभरि ईश्वर खोज्दै भौंतारिन्छ। अन्ततः थाहा पाउँछ। ईश्वर कुनै दिशामा होइन, चेतनाको निर्मलतामा बस्छ। यात्रा भनेको बाहिरी भूगोल पार गर्नु मात्र होइन। आफ्नै अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, अशान्तिबाट शान्तितर्फ, अहङ्कारबाट आत्मबोधतर्फको तीर्थयात्रा हो। कठिन बाटाहरूले शरीरलाई थकाउँछन् तर त्यही कठिनाइले आत्मालाई जागृत पनि गराउँछ।

साँझ विस्तारै पहाडमाथि ओर्लन थाल्यो। बादलहरूले आकाशलाई आफ्नो मौन चादरले ढाके। अस्ताउँदो सूर्य कुहिरोभित्र विलीन हुँदै थियो। उज्यालो र अन्धकारको त्यो अद्भुत मिलनले जीवनको गहनतम रहस्य उद्घाटित गरिरहेको थियो। पूर्ण सुख भन्ने केही छैन। पूर्ण दुःख पनि छैन। अन्धकारले नै प्रकाशको मूल्य सिकाउँछ। विछोडले नै प्रेमलाई पवित्र बनाउँछ। पीडाले नै करुणालाई जन्म दिन्छ। मृत्युको सम्भावनाले नै जीवनलाई अर्थ दिन्छ। विरोधी जस्ता देखिने यिनै द्वन्द्वहरू वास्तवमा एउटै सत्यका दुई किनारा हुन्।

बस आफ्नो गतिमा अघि बढिरही। तर म भने अब झ्यालबाहिरको दृश्य हेर्दैनथेँ। मेरो दृष्टि आफ्नै अन्तरात्मातिर फर्किसकेको थियो। कर्णालीको त्यो घुमाउरो सडक अब केवल पहाडको सडक रहेन। त्यो मेरो चेतनाको मार्ग बनिसकेको थियो। प्रत्येक मोडले एउटा भ्रम तोडेको थियो। प्रत्येक भीरले एउटा अहङ्कार झारेको थियो। प्रत्येक जोखिमले जीवनप्रतिको कृतज्ञता गहिरो बनाएको थियो। बाहिरी यात्राले भित्री यात्राको ढोका खोलिदिएको थियो।मैले महसुस गरेँ।गन्तव्य कुनै गाउँ, कुनै शहर वा कुनै नक्सामा चिन्ह लगाइएको स्थान होइन। वास्तविक गन्तव्य त चेतनाको त्यो अवस्था हो, जहाँ पुगेर मानिससँग कुनै गुनासो बाँकी रहँदैन। जहाँ भय विश्वासमा रूपान्तरित हुन्छ। जहाँ लोभ सन्तोषमा विलीन हुन्छ। जहाँ अहङ्कार मौनतामा पग्लिन्छ। जहाँ ‘म’ र ‘मेरो’ को सीमाना हराउँछ। त्यहाँ न हार हुन्छ, न जित। न आगमन हुन्छ, न प्रस्थान। त्यहाँ केवल अस्तित्वको निर्मल अनुभूति रहन्छ।

बस अन्तिम बिसौनीमा पुग्यो। यात्रुहरू एकएक गरेर ओर्लिए। कसैले आफ्नो झोला उठायो। कसैले आफन्तलाई अँगालो हाल्यो। बजारको कोलाहल विस्तारै बढ्दै गयो। तर मेरो मनमा एउटा अद्भुत मौनता जन्मिसकेको थियो। मैले पछाडि फर्केर कर्णालीतिर अन्तिम पटक हेरेँ। नदी अझै बगिरहेकी थिई। पहाड अझै मौन थिए। सडक अझै त्यहीँ थियो। परिवर्तन त बाहिर केही भएको थिएन। परिवर्तन मेरो दृष्टिमा भएको थियो।त्यस क्षण मैले बुझें।यात्राको अन्त्य गन्तव्यमा पुगेर हुँदैन। यात्रा त त्यही बेला पूर्ण हुन्छ, जब यात्री आफैँ बाटो बन्छ। जब चेतना नदीजस्तै निरन्तर बग्न सिक्छ। जब हृदय हिमालजस्तै स्थिर हुन्छ। जब करुणा आकाशजस्तै विशाल हुन्छ। र जब आत्माले अन्ततः आफ्नै मौनतामा परम सत्यको स्पर्श अनुभव गर्छ।

म बसबाट ओर्लिएँ। तर वास्तवमा त्यो दिन बसबाट ओर्लिएको शरीर मात्र थियो। मेरो पुरानो अहङ्कार भने कर्णालीका भीरहरूमा कतै छुटिसकेको थियो। नयाँ यात्रु जन्मिएको थियो। जो अब गन्तव्य खोज्दैनथ्यो, किनकि उसले बुझिसकेको थियो, साँचो गन्तव्य कुनै ठाउँ होइन। जागृत चेतना नै मानव जीवनको अन्तिम तीर्थ हो।