चिकित्सा प्रविधिमा ब्रिक्स सहकार्यको नयाँ आयाम

चिकित्सा प्रविधिमा ब्रिक्स सहकार्यको नयाँ आयाम

तोमनाथ उप्रेती

आजको अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक बहसमा ब्रिक्सको चर्चा प्रायः भू–राजनीति, विश्व अर्थतन्त्र, व्यापारिक प्रतिस्पर्धा र पश्चिमी नेतृत्वको विश्व व्यवस्थासँग सम्बन्धित विषयमा सीमित हुने गरेको छ। ब्रिक्सलाई धेरैजसो अमेरिका र युरोपेली संघको प्रभावलाई चुनौती दिने उदीयमान शक्तिसमूहका रूपमा चित्रण गरिन्छ। तर ब्रिक्सको वास्तविक गतिविधि रणनीतिक प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। स्वास्थ्य, विज्ञान, प्रविधि र औषधि उत्पादनजस्ता क्षेत्रमा यसको सहकार्य तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ। यही आयाम भविष्यको विश्व स्वास्थ्य व्यवस्थाका लागि महत्वपूर्ण बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।

ब्रिक्स अहिले ११ पूर्ण सदस्य राष्ट्रहरूको समूह हो। यसमा ब्राजिल, रुस, भारत, चीन, दक्षिण अफ्रिका, साउदी अरेबिया, इजिप्ट, संयुक्त अरब इमिरेट्स, इथियोपिया, इरान र इन्डोनेसिया रहेका छन्। इन्डोनेसिया सन् २०२५ मा पूर्ण सदस्य बनेपछि समूहको जनसांख्यिक र आर्थिक आधार अझ विस्तार भएको हो। ब्रिक्स राष्ट्रहरूले संयुक्त रूपमा विश्वको करिब ४९ प्रतिशत जनसंख्या, ३९ प्रतिशत विश्वव्यापी कुल गार्हस्थ्य उत्पादन र करिब २३ प्रतिशत अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रतिनिधित्व गर्छन्। यस्तो विशाल जनसंख्या र आर्थिक क्षमताको समूहले स्वास्थ्य क्षेत्रमा सहकार्य विस्तार गर्नु विश्वव्यापी महत्वको विषय हो।

ब्रिक्सभित्र स्वास्थ्य सहकार्यको मूल उद्देश्य बहुआयामिक छ। यसमा अनुसन्धान क्षमता विस्तार, खोप विकास, औषधि उत्पादन, रोग निदान, डिजिटल स्वास्थ्य, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, चिकित्सा उपकरण र सार्वजनिक स्वास्थ्य पूर्वाधार समावेश छन्। समूहले स्वास्थ्यलाई सामाजिक विकासको आधार मात्र नभई रणनीतिक क्षमता र राष्ट्रिय सुरक्षासँग पनि जोडेर हेर्न थालेको छ। आधुनिक विश्वमा औषधि, खोप र निदान प्रविधिमा पहुँच राष्ट्रिय लचकता र संकट प्रतिरोध क्षमताको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ।

कोभिड–१९ महामारीले यस वास्तविकतालाई स्पष्ट रूपमा उजागर गर्यो। महामारीका समयमा विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखला अवरुद्ध भयो। औषधि उत्पादन प्रभावित भयो। व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्रीको अभाव देखियो। खोप वितरणमा गम्भीर असमानता उत्पन्न भयो। धनी राष्ट्रहरूले ठूलो मात्रामा खोप अग्रिम रूपमा सुरक्षित गर्दा धेरै विकासोन्मुख राष्ट्रहरू लामो समयसम्म पर्याप्त पहुँचबाट वञ्चित भए। महामारीले विश्व स्वास्थ्य प्रणालीभित्र विद्यमान संरचनात्मक असमानता उजागर गर्यो।

यस अनुभवले स्वास्थ्य उत्पादनमा अत्यधिक बाह्य निर्भरता कति जोखिमपूर्ण हुन सक्छ भन्ने प्रश्न उठायो। कुनै एक क्षेत्र, सीमित उत्पादक वा केही बहुराष्ट्रिय कम्पनीमाथि अत्यधिक निर्भर स्वास्थ्य प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय संकटमा कमजोर बन्न सक्छ। यही कारणले ब्रिक्स राष्ट्रहरूले स्वास्थ्य क्षेत्रमा वैज्ञानिक र औद्योगिक आत्मनिर्भरता बढाउने विषयलाई प्राथमिकतामा राख्न थालेका छन्। तर यसको अर्थ पूर्ण अलगाव वा आत्मकेन्द्रित उत्पादन प्रणाली होइन। यसको मूल लक्ष्य विविध आपूर्ति स्रोत, प्रविधि आदान–प्रदान र साझा उत्पादन क्षमता निर्माण गर्नु हो।

ब्रिक्स स्वास्थ्य सहकार्यको एउटा महत्वपूर्ण संस्थागत आधार ब्रिक्स खोप अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र हो। यस केन्द्रले खोप अनुसन्धान, विकास, उत्पादन र उपलब्धतासम्बन्धी सहकार्यलाई अघि बढाउने उद्देश्य राख्छ। सन् २०२५ को ब्रिक्स स्वास्थ्य मन्त्रीस्तरीय घोषणाले यस केन्द्रप्रति राजनीतिक समर्थन पुनः पुष्टि गरेको थियो। घोषणाले सुरक्षित, प्रभावकारी र समयमै उपलब्ध हुने खोप विकासमा सहकार्यको आवश्यकता औंल्याएको छ। यसले महामारीको सम्भावित जोखिमसँग जुध्न अनुसन्धान र उत्पादन क्षमतामा लगानीको महत्व पनि जोड दिएको छ।

खोप सहकार्यको महत्व केवल कोभिड–१९ जस्तो महामारीसँग सीमित छैन। क्षयरोग, नयाँ संक्रामक रोग र पुनःउदित भइरहेका स्वास्थ्य चुनौतीहरू पनि ब्रिक्सको प्राथमिकतामा परेका छन्। सन् २०२५ मा आयोजित ब्रिक्स क्षयरोग अनुसन्धान सञ्जालको बैठकले नयाँ खोप र छिटो उपचार विधि विकासलाई प्रमुख अनुसन्धान प्राथमिकताका रूपमा पहिचान गरेको थियो। क्षयरोग अझै पनि विश्व स्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती हो। त्यसैले संयुक्त अनुसन्धानले कम आय भएका तथा मध्यम आय भएका राष्ट्रका लागि विशेष महत्व राख्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि ब्रिक्सभित्र क्षयरोगसम्बन्धी राजनीतिक प्रतिबद्धतालाई महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिएको छ। सन् २०२५ को स्वास्थ्य मन्त्रीस्तरीय घोषणाले क्षयरोगसम्बन्धी नवीनता, अनुसन्धान, उपचार र समान पहुँच विस्तार गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको थियो। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, स्वास्थ्य सहकार्यको प्रभावकारिता अनुसन्धान मात्रबाट मापन हुँदैन। नयाँ प्रविधि वास्तविक बिरामीसम्म पुग्नुपर्छ। यसका लागि उत्पादन, नियमन, वित्तीय पहुँच र वितरण प्रणाली सबै आवश्यक हुन्छन्।

ब्रिक्सको शक्ति यसको विविधतामा पनि निहित छ। भारत विश्वव्यापी जेनेरिक औषधि उत्पादनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने राष्ट्रका रूपमा परिचित छ। भारतको औषधि उद्योगले धेरै विकासोन्मुख राष्ट्रलाई किफायती औषधिको पहुँच विस्तार गर्न योगदान दिएको छ। चीनसँग ठूलो औद्योगिक क्षमता छ। डिजिटल स्वास्थ्य, जैविक प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वास्थ्य प्रविधिमा चीनको लगानी तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यी दुई क्षमताको संयोजनले अनुसन्धानदेखि उत्पादनसम्मको सहकार्यलाई बलियो बनाउन सक्छ।

रुससँग आणविक औषधि, चिकित्सा अनुसन्धान र उन्नत निदानसम्बन्धी अनुभव छ। ब्राजिलसँग सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा विस्तारको उल्लेखनीय अनुभव छ। विशेष गरी व्यापक जनसंख्यालाई सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने संस्थागत क्षमता ब्राजिलको महत्वपूर्ण योगदान हो। दक्षिण अफ्रिकाले अफ्रिकी स्वास्थ्य अनुसन्धान र रोग नियन्त्रणसम्बन्धी अनुभव प्रदान गर्छ। यी विभिन्न राष्ट्रिय क्षमताले ब्रिक्सलाई केवल राजनीतिक समूह होइन, वैज्ञानिक र प्राविधिक साझेदारीको सम्भावित नेटवर्कका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छन्।

नयाँ सदस्य राष्ट्रहरूको प्रवेशले यस नेटवर्कलाई अझ विविध बनाएको छ। इजिप्ट, इथियोपिया, इरान, साउदी अरेबिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स र इन्डोनेसियासँग फरक फरक औद्योगिक, वित्तीय, वैज्ञानिक र बजार क्षमता छन्। इन्डोनेसियाको सदस्यताले दक्षिणपूर्वी एसियाको ठूलो जनसंख्या र अर्थतन्त्रलाई ब्रिक्स स्वास्थ्य सहकार्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडेको छ।

ब्रिक्सको स्वास्थ्य सहकार्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष चिकित्सा उत्पादनमा राष्ट्रिय र क्षेत्रीय क्षमता निर्माण हो। आधुनिक स्वास्थ्य प्रणाली केवल अस्पताल र चिकित्सकमा निर्भर हुँदैन। औषधि उत्पादन आवश्यक हुन्छ। खोप उत्पादन आवश्यक हुन्छ। निदान सामग्री चाहिन्छ। चिकित्सा उपकरण चाहिन्छ। अनुसन्धान प्रयोगशाला चाहिन्छ। गुणस्तर परीक्षण र नियामक प्रणाली पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। यी सबै संरचनालाई समन्वित रूपमा विकास नगरेसम्म स्वास्थ्य आत्मनिर्भरता सम्भव हुँदैन।

यही कारणले ब्रिक्सले चिकित्सा उत्पादनका नियामक निकायबीच पनि सहकार्यलाई महत्व दिएको छ। औषधि र खोप विकासमा वैज्ञानिक अनुसन्धान मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनको गुणस्तर प्रमाणित हुनुपर्छ। सुरक्षा परीक्षण आवश्यक हुन्छ। नियामक स्वीकृति चाहिन्छ। विभिन्न देशका नियामक प्रणालीबीच समन्वय हुँदा नयाँ औषधि र स्वास्थ्य प्रविधिको अनुसन्धानदेखि प्रयोगसम्मको समय घटाउन सकिन्छ। ब्रिक्सका आधिकारिक स्वास्थ्य सहकार्य संयन्त्रभित्र चिकित्सा उत्पादन नियामक निकायहरूको बैठकलाई पनि समावेश गरिएको छ।

क्यान्सर उपचार र अत्याधुनिक जैविक औषधि अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। आधुनिक जैविक औषधि अत्यन्त प्रभावकारी भए पनि यसको मूल्य धेरै महँगो हुन सक्छ। लक्षित उपचार, इम्युनोथेरापी र जटिल जैविक औषधिमा अनुसन्धान तथा उत्पादन लागत उच्च हुन्छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बिरामीको पहुँचमा पर्छ। धनी राष्ट्रका स्वास्थ्य प्रणालीमा उपलब्ध उपचार धेरै विकासोन्मुख राष्ट्रमा पहुँच बाहिर रहन सक्छ। यस अवस्थामा प्रविधि हस्तान्तरण, जैविक औषधिको उत्पादन क्षमता र अनुसन्धान सहकार्यले उपचारको लागत घटाउन भूमिका खेल्न सक्छ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा समान पहुँचको प्रश्न केवल मानवीय विषय होइन। यो आर्थिक विषय पनि हो। बिरामी जनसंख्या बढ्दा उत्पादकता घट्छ। परिवारको आय उपचारमा खर्च हुन्छ। सरकारको स्वास्थ्य खर्च बढ्छ। दीर्घकालीन रोगले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठूलो बोझ सिर्जना गर्छ। त्यसैले किफायती औषधि र प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु विकास रणनीतिको पनि महत्वपूर्ण भाग हो। ब्रिक्स राष्ट्रहरूले स्वास्थ्य उत्पादनलाई विज्ञान, उद्योग र विकास नीतिको साझा क्षेत्रमा राख्नुको कारण यही हो।

डिजिटल स्वास्थ्य र कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि ब्रिक्सको उदीयमान प्राथमिकता बनेको छ। सन् २०२५ को स्वास्थ्य सहकार्यसम्बन्धी दस्तावेजहरूले स्वास्थ्य क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता  र डेटा शासनको विषयलाई महत्व दिएका छन्। तर प्रविधिको विस्तारसँगै नयाँ प्रश्न पनि उठ्छन्। बिरामीको गोपनीयता कसरी सुरक्षित गर्ने? स्वास्थ्य डेटा कसको नियन्त्रणमा रहने? एल्गोरिद्मिक भेदभाव कसरी रोक्ने? विकासोन्मुख राष्ट्रले आफ्नै डिजिटल स्वास्थ्य प्रणाली कसरी निर्माण गर्ने? यी प्रश्नको उत्तर बिना डिजिटल स्वास्थ्य समान र सुरक्षित बन्न सक्दैन।

ब्रिक्सले स्वास्थ्य क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगलाई सुरक्षित, नैतिक र गैर–भेदभावपूर्ण बनाउनुपर्ने विषयमा जोड दिएको छ। यो महत्वपूर्ण दृष्टिकोण हो। प्रविधि आफैंमा समाधान होइन। यसको प्रयोगको सामाजिक र संस्थागत संरचना महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषज्ञहरूले पनि स्वास्थ्य क्षेत्रमा AI को सफलता विश्वसनीय डेटा, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र मानवीय निगरानीमा निर्भर रहने बताउँदै आएका छन्। त्यसैले ब्रिक्स सहकार्यको भविष्य केवल प्रविधि विकासमा होइन, प्रविधिको जिम्मेवार शासनमा पनि निर्भर हुनेछ।

ब्रिक्सभित्रको स्वास्थ्य सहकार्यमा चुनौती पनि छन्। सदस्य राष्ट्रबीच राजनीतिक मतभेद छन्। आर्थिक क्षमता असमान छ। स्वास्थ्य प्रणालीको स्तर फरक छ। नियामक संरचना समान छैन। बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको प्रश्न जटिल छ। प्रविधि हस्तान्तरण सजिलो छैन। वैज्ञानिक अनुसन्धानमा निरन्तर वित्तीय लगानी पनि आवश्यक हुन्छ। संस्थागत घोषणा र वास्तविक कार्यान्वयनबीच दूरी रहन सक्छ। त्यसैले स्वास्थ्य सहकार्यको सफलता केवल राजनीतिक घोषणाले सुनिश्चित गर्दैन।

तर सम्भावना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। सन् २०२५ को ब्रिक्स स्वास्थ्य मन्त्रीस्तरीय घोषणाले खोप अनुसन्धान तथा विकास केन्द्र, क्षयरोग अनुसन्धान नेटवर्क, डिजिटल स्वास्थ्य, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र स्वास्थ्य उत्पादन क्षमतालाई संस्थागत प्राथमिकताका रूपमा अगाडि बढाएको छ। ब्रिक्सको आधिकारिक सहकार्य एजेन्डाले उपचार, निदान, खोप र उदीयमान स्वास्थ्य प्रविधिमा समान पहुँचलाई स्पष्ट प्राथमिकताका रूपमा राखेको छ। यसले स्वास्थ्य सहकार्यलाई संगठनको स्थायी एजेन्डातर्फ लैजाने संकेत गर्छ।

ब्रिक्स स्वास्थ्य सहकार्यलाई आधुनिक विश्व व्यवस्थाको एउटा महत्वपूर्ण तर कम चर्चित परिवर्तनका रूपमा हेर्न सकिन्छ। ऊर्जा, रक्षा र सुरक्षा आज पनि अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिका प्रमुख विषय हुन्। तर औषधि, खोप, निदान र चिकित्सा प्रविधिमा पहुँच पनि राष्ट्रिय सुरक्षाकै प्रश्न हो। महामारी, व्यापारिक विवाद, प्रतिबन्ध र अन्तर्राष्ट्रिय संकटले स्वास्थ्य आपूर्ति प्रणालीलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्न सक्छन्। त्यसैले वैज्ञानिक अनुसन्धान र औद्योगिक उत्पादन क्षमता भविष्यको रणनीतिक शक्तिको आधार बन्दै गएको छ।