भग्न प्रेमशाला: भत्किएका सम्बन्ध र उत्तरआधुनिक समाजको ऐना(समीक्षा)

भग्न प्रेमशाला: भत्किएका सम्बन्ध र उत्तरआधुनिक समाजको ऐना(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

कथाकार खगेन्द्र गिरी समकालीन नेपाली कथाको आकाशमा जीवनका उज्याला र अँध्यारा दुवै रङ टिप्दै उदाएका संवेदनशील स्रष्टा हुन्। पत्रकारिताको लामो यात्राले उनका आँखालाई समाज पढ्ने दृष्टि दिएको छ भने साहित्यले ती दृश्यभित्र लुकेका मौन चीत्कार सुन्ने हृदय। उनी सडकका धुला, मानिसका आँसु, सम्बन्धका दरार र सपनाका भग्नावशेषमा कथा खोज्छन्। उनका कथामा किनारामा उभिएका मानिसहरू केन्द्रमा आउँछन्। मौन पीडाले आवाज पाउँछ। भत्किएका सम्बन्धले आफ्नै इतिहास बोल्छन्। मानवीय संवेदनाको मसिनो धागो समातेर सामाजिक विसङ्गतिका कठोर पर्खालमा प्रश्न उभ्याउने गिरीको कथाशिल्प सरल भाषाभित्र गहिरो अर्थको उज्यालो बोकेर आउँछ। ‘भग्न प्रेमशाला’मार्फत उनले नेपाली कथाको आकाशमा आफ्नै उज्यालो नक्षत्र कोरेका छन्।

‘भग्न प्रेमशाला’ कथाकार खगेन्द्र गिरीद्वारा लिखित कथाहरूको एउटा उल्लेखनीय सङ्ग्रह हो। यस सङ्ग्रहमा जम्मा नौवटा काल्पनिक कथाहरू सङ्गृहित छन्। नेपाली पत्रकारितामा एक दशकभन्दा बढी समयदेखि सक्रिय लेखकको यो पहिलो कथा सङ्ग्रह हो। कार्तिक २०८२ अर्थात् सन् २०२५ को अन्त्यतिर प्रकाशित यस कृतिले समकालीन नेपाली समाजका अनेक अँध्यारा तहलाई कथात्मक भाषामा उद्घाटित गरेको छ।

पत्रकारको आँखाले संसारलाई हेर्नु र कथाकारको आँखाले मानिसलाई हेर्नु फरक कुरा हुन्। तर खगेन्द्र गिरीका कथामा यी दुई दृष्टिकोण एकअर्कासँग भेटिन्छन्। पत्रकारिताले उनलाई घटनाको नजिक पुर्याएको छ। कथाले उनलाई मानिसको मनभित्र प्रवेश गराएको छ। त्यसैले उनका कथाहरूमा समाजको सतह मात्र छैन। सतहमुनि दबिएको पीडा पनि छ। मौनता छ। अपराध छ। भय छ। प्रेम छ। प्रतिशोध छ। मानिसको अस्तित्व बचाइराख्ने एउटा कमजोर तर जिद्दी आशा पनि छ।

उत्तरआधुनिक साहित्यले एउटै सत्यलाई अन्तिम सत्य मान्दैन। यसले केन्द्रलाई प्रश्न गर्छ। किनारालाई बोल्न दिन्छ। इतिहासका ठूला पात्रभन्दा सामान्य मानिसको जीवनलाई महत्त्व दिन्छ। निश्चित नैतिक निष्कर्षलाई भत्काउँछ। पीडक र पीडितको सीमालाई जटिल बनाउँछ। यथार्थ र कल्पनाबीचको दूरीलाई पनि सधैँ स्पष्ट राख्दैन। ‘भग्न प्रेमशाला’लाई यही दृष्टिबाट पढ्दा यो समकालीन नेपाली समाजको उत्तरआधुनिक साहित्यिक दस्ताबेज बनेर देखा पर्छ।

यस सङ्ग्रहका पात्रहरू कुनै महानायक होइनन्। उनीहरू सामान्य मानिस हुन्। जेलबाट निस्केको मखमल हो। सडकमा ठेलागाडा धकेल्ने गोविन्द हो। प्रेमको न्यानोपन खोज्दै चिसो जीवन बाँचिरहेको युवक हो। बाल्यकालको हिंसाले थिचिएकी कविता हो। मुस्कुराउन बिर्सिएकी युवती हो। उनीहरू समाजको मुख्य मञ्चमा छैनन्। उनीहरू किनारामा छन्। तर यही किनारा कथाको केन्द्र बनेको छ। यही उत्तरआधुनिक साहित्यको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता हो।

‘मखमल’ यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा प्रभावशाली कथामध्ये एक हो। कथाको आरम्भ नै कैद र स्वतन्त्रताको प्रश्नबाट हुन्छ। मखमलले १७ वर्ष जेलमा बिताएको छ। तर जेलबाट बाहिरिएपछि उसले स्वतन्त्रता अनुभव गर्दैन। बाहिरको संसार बदलिएको छ। सडक बदलिएका छन्। मूल्य बदलिएका छन्। मानिस बदलिएका छन्। पुरानो सम्बन्ध हराएको छ। पुरानो प्रेम कहाँ छ, उसलाई थाहा छैन। जेलभित्र सीमित संसार थियो। बाहिर अनन्त संसार छ। तर अनन्त संसारभित्र ऊ झन् बढी एक्लो छ।यहाँ लेखकले स्वतन्त्रताको परम्परागत अवधारणालाई भत्काएका छन्। फलामे डन्डीभित्र कैद हुनु मात्र बन्धन होइन। समाजबाट विच्छिन्न हुनु पनि कैद हो। समयसँग असम्बद्ध हुनु पनि कैद हो। सम्झनामा बाँच्नु पनि कैद हो। यही अर्थमा मखमल जेलबाट बाहिर निस्केपछि पनि एउटा अर्को जेलमा प्रवेश गर्छ। त्यो जेल हो।समाजको स्मृतिबाट हराइसकेको मानिसको जेल।

विश्वप्रसिद्ध लेखक अल्बेर कामूले मानिसको अस्तित्वलाई निरर्थकता र संघर्षबीचको यात्राका रूपमा हेरेका थिए। द स्ट्रेन्जरको नायक समाजभित्र भएर पनि समाजबाट अलग देखिन्छ। मखमलको अनुभव पनि केही हदसम्म त्यस्तै छ। ऊ अपराधी हो कि पीडित हो भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो प्रश्न ऊ अब को हो भन्ने हो। उसले आफ्नो जीवन गुमाएको छ। उसको समय अरू कसैले बाँचिसकेको छ। उसको युवावस्था जेलका भित्ताभित्र सकिएको छ।

कथाको अर्को महत्त्वपूर्ण पात्र दिलमान हो। वास्तविक अपराध उसैले गरेको हुन्छ। तर मखमल जेल जान्छ। दिलमान १७ वर्षसम्म मौन बस्छ। यही मौनता कथाको नैतिक केन्द्र बनेर उभिन्छ। उसले मखमललाई प्रत्यक्ष रूपमा फसाएको थिएन। तर उसले सत्य पनि बोलेन। प्रश्न उठ्छ—अपराध के केवल हत्या गर्नु हो? अन्याय देखेर मौन बस्नु अपराध होइन? निर्दोष मानिस सजाय भोगिरहँदा चुप लागेर बस्नु कस्तो नैतिकता हो?

जर्मन दार्शनिक तथा नोबेल पुरस्कार विजेता लेखक एलि विजेलले अन्यायको सन्दर्भमा मौनताको नैतिक संकटबारे बारम्बार प्रश्न उठाएका छन्। उत्पीडनको समयमा तटस्थता पनि शक्तिशालीको पक्षमा जान सक्छ। ‘मखमल’ले यही प्रश्नलाई नेपाली सामाजिक यथार्थमा कथात्मक रूप दिएको छ। दिलमानको अपराध केवल साहुको हत्या होइन। उसको ठूलो अपराध १७ वर्षसम्मको मौनता पनि हो। यस अर्थमा कथा अपराधको कानुनी परिभाषाभन्दा बाहिर गएर नैतिक अपराधको प्रश्न उठाउँछ।

‘अदृश्य, अतः निहत्था’ यस सङ्ग्रहको अर्को शक्तिशाली कथा हो। यसको केन्द्रमा गोविन्द छ। ऊ गरिब छ। ऊ एक्लो पिता हो। ऊ आफ्नो सानो छोराको भविष्यका लागि संघर्ष गरिरहेको छ। तर राज्य र समाजका संरचनाहरू उसका पक्षमा छैनन्। गरिबीले परिवार भत्काएको छ। पत्नीले अभाव सहन नसकेर घर छोडेकी छिन्। छोरा मानसिक रूपमा अस्थिर बन्दै गएको छ। विद्यालयले उसलाई अस्वीकार गर्छ। सडकमा सामान बेचेर परिवार धान्न खोज्दा प्रहरीले उसलाई रोक्छ।यो कथा गरिबीको मात्र कथा होइन। यो दृश्यता र अदृश्यताको कथा हो। शक्तिशाली मानिसहरू सधैँ देखिन्छन्। राजनीतिक अनुहारहरू देखिन्छन्। ठूला भवनहरू देखिन्छन्। विकासका भाषणहरू देखिन्छन्। तर गोविन्दजस्ता मानिस देखिँदैनन्। उनीहरू शहरको भीडमा छन्। तर सामाजिक दृष्टिमा अनुपस्थित छन्। उनीहरू नागरिक हुन्। तर पूर्ण नागरिकजस्तो व्यवहार पाउँदैनन्।

नोबेल पुरस्कार विजेता अमर्त्य सेनले विकासलाई मानिसको वास्तविक स्वतन्त्रता र क्षमतासँग जोडेर हेरेका छन्। आर्थिक वृद्धि मात्र विकास होइन। मानिसले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु पनि विकास हो। गोविन्दसँग बाँच्ने अधिकार छ। तर उसको बाँच्ने माध्यममाथि प्रतिबन्ध छ। उसलाई नियम मान्न भनिन्छ। तर नियम बनाउँदा उसको जीवनलाई कसैले सम्झिएको छैन। यहीँ कथाले आधुनिक राज्यको एउटा कठोर विरोधाभास देखाउँछ।

सडक सफा हुन सक्छ। व्यवस्था व्यवस्थित देखिन सक्छ। कानुन कठोर हुन सक्छ। तर व्यवस्था कसका लागि हो? यही प्रश्न कथाले उठाउँछ। ठेलागाडा हटाउनु व्यवस्थापन हुन सक्छ। तर त्यसबाट विस्थापित मानिसको भोक कसले व्यवस्थापन गर्छ? कानुनको अक्षर पालना गर्दा मानवीय जीवनको अर्थ हरायो भने त्यो व्यवस्था कति मानवीय रहन्छ? ‘अदृश्य, अतः निहत्था’ले यिनै प्रश्नलाई कुनै ठूलो राजनीतिक भाषणबिना उठाएको छ।

यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा विदारक र मनोवैज्ञानिक रूपमा प्रभावशाली कथा ‘चिसो’ हो। कथाको शीर्षक आफैँमा एउटा ठूलो प्रतीक हो। चिसो पानी छ। चिसा माछा छन्। चिसिएका हात छन्। तर वास्तविक चिसोपन मानिसको शरीरमा होइन, उसको मनमा छ। प्रेम नपाएको जीवन चिसो हुन्छ। हिंसाले भरिएको बाल्यकाल चिसो हुन्छ। विश्वासघातले सम्बन्ध चिसो बनाउँछ। र, न्याय नपाएको पीडाले आत्मालाई पनि कठोर बनाउँछ।

कथाको युवक गाउँबाट शहर आएको छ। उसले महिलाको न्यानोपन अनुभव गरेको छैन। उसकी आमाले शहरका केटीहरूलाई बोक्सीजस्तो भनेर चित्रित गरेकी थिइन्। यो कथाको आरम्भमै रहेको एउटा रोचक सांस्कृतिक व्यङ्ग्य पनि हो। मानिसले बाहिरको संसारलाई राक्षसी ठान्छ। तर वास्तविक राक्षस कहिलेकाहीँ आफ्नै घरभित्र हुन्छ। बाहिरको शहर होइन, भित्रको परिवार नै असुरक्षित हुन सक्छ।

कविता कथामा प्रवेश गरेपछि प्रेमको सम्भावना जन्मिन्छ। युवकले पहिलो पटक न्यानोपन अनुभव गर्छ। आवाजमा न्यानोपन छ। शब्दमा न्यानोपन छ। सम्बन्धमा न्यानोपन छ। तर कविताको विगतले त्यो न्यानोपनलाई बारम्बार चिस्याइदिन्छ। अन्ततः खुल्ने सत्य अत्यन्त भयावह छ। कवितामाथि बाल्यकालदेखि यौन हिंसा गर्ने व्यक्ति आफ्नै पिता हुन्छन्। संरक्षक नै भक्षक बनेको हुन्छ।

यहीँ ‘चिसो’ उत्तरआधुनिक सामाजिक दस्ताबेजका रूपमा सबैभन्दा शक्तिशाली देखिन्छ। कथा परिवारको परम्परागत महाख्यानलाई भत्काउँछ। हाम्रो समाजमा परिवारलाई सुरक्षाको स्थान मानिन्छ। बाबुलाई संरक्षक मानिन्छ। घरलाई सुरक्षित स्थान मानिन्छ। तर कथाले यी सबै निश्चित धारणामाथि प्रश्न उठाउँछ। घर सधैँ सुरक्षित हुन्छ भन्ने छैन। बाबु सधैँ रक्षक हुन्छ भन्ने छैन। परिवार सधैँ प्रेमको केन्द्र हुन्छ भन्ने छैन।

नोबेल पुरस्कार विजेता टोनी मोरिसनले आफ्ना कृतिहरूमा स्मृति, हिंसा र विगतको मानसिक प्रभावलाई गहिरो रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्। मानिसको शरीर वर्तमानमा भए पनि उसको मन विगतमा कैद हुन सक्छ। चिसोकी कविता पनि यही मानसिक कैदमा छिन्। बाल्यकालको हिंसा समाप्त भइसकेको जस्तो देखिन्छ। तर त्यो विगत समाप्त भएको छैन। त्यो उसको वर्तमान सम्बन्धमा जीवित छ। उसको स्पर्शमा छ। उसको डरमा छ। उसको आक्रोशमा छ।

कथामा कविताकी आमाको बोल्न नसक्ने अवस्था पनि अत्यन्त शक्तिशाली प्रतीक हो। त्यो केवल शारीरिक अवस्था मात्र होइन। त्यो सामाजिक मौनताको प्रतीक हो। समाजले अपराध देख्छ। तर बोल्दैन। परिवारले हिंसा देख्छ। तर लुकाउँछ। पीडित डराउँछ। साक्षी मौन बस्छ। अन्ततः अपराधी बलियो हुँदै जान्छ। नोबेल पुरस्कार विजेता नादिन गोर्डिमरले साहित्यको काम मौनताले ढाकेका सामाजिक सत्यलाई उजागर गर्नु पनि हो भन्ने धारणा आफ्ना कृतिहरूमार्फत स्थापित गरेकी छन्। ‘चिसो’ले पनि त्यही काम गर्छ। यसले घरभित्र लुकाइएको अपराधलाई कथाको उज्यालोमा ल्याउँछ।

कथाको अन्त्यले न्याय र प्रतिशोधबीचको जटिल सम्बन्धलाई पनि प्रश्न गर्छ। जब कानुन असफल हुन्छ, मानिस आफैँ न्याय खोज्न सक्छ। तर त्यो न्याय कति न्यायपूर्ण हुन्छ? हिंसाको जवाफ हिंसा हुँदा के हिंसाको चक्र समाप्त हुन्छ? यही दार्शनिक प्रश्न कथाले पाठकका सामु छोड्छ। उत्तर दिँदैन। उत्तर खोज्ने जिम्मा पाठकलाई दिन्छ। यही खुलापन उत्तरआधुनिक कथाशैलीको एउटा शक्ति हो।

‘स्माइल प्लिज’ यस सङ्ग्रहको तुलनात्मक रूपमा फरक भावभूमिको कथा हो। यसको केन्द्रमा मानसिक तनाव, आर्थिक असुरक्षा, बेरोजगारी, कार्यस्थलको शोषण र अस्तित्वगत थकान छ। पाँच महिनासम्म तलब नपाएकी युवती मुस्कुराउन बिर्सिसकेकी छिन्। उसको जीवनभित्र डर छ। रिस छ। निराशा छ। सम्बन्धमा तनाव छ। भविष्यप्रति अनिश्चितता छ। यसरी कथा आधुनिक शहरी जीवनको एउटा परिचित मानसिक दृश्य प्रस्तुत गर्छ।कथामा मुस्कानलाई उपचारभन्दा बढी प्रतीकका रूपमा बुझ्नुपर्छ। गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्या केवल मुस्कुराएर समाधान हुँदैन। यसलाई यथार्थ जीवनको चिकित्सकीय समाधानका रूपमा लिनु गलत हुनेछ। तर कथाको साहित्यिक अर्थ फरक छ। यहाँ मुस्कान प्रतिरोधको एउटा संकेत हो। यो निराशालाई पूर्ण रूपमा आत्मसमर्पण नगर्ने निर्णय हो। यो पीडा अस्वीकार गर्नु होइन। पीडासँगै बाँच्ने प्रयास हो।

नोबेल पुरस्कार विजेता भिक्टर ह्युगो होइनन्, तर विश्व साहित्यका महान् मानवतावादी स्रष्टाका रूपमा उनको एउटा विचार सम्झन लायक छ—सबैभन्दा अँध्यारो परिस्थितिमा पनि आशाको सम्भावना खोज्नु साहित्यको महत्त्वपूर्ण दायित्व हो। त्यस्तै, नोबेल पुरस्कार विजेता अल्बेर कामूको ‘द मिथ अफ सिसिफस’ले पनि निरर्थक संसारमा संघर्षलाई निरन्तरता दिने चेत प्रस्तुत गर्छ। ‘स्माइल प्लिज’को मुस्कान यही अर्थमा बुझ्न सकिन्छ। मुस्कान समस्याको अन्त्य होइन। संघर्ष जारी राख्ने एउटा सानो संकेत हो।

समग्रमा ‘भग्न प्रेमशाला’ भत्किएका प्रेमसम्बन्धहरूको मात्र सङ्ग्रह होइन। शीर्षक स्वयं बहुअर्थी छ। प्रेमशाला भत्किएको छ। परिवार भत्किएको छ। विश्वास भत्किएको छ। न्यायको संरचना भत्किएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्किएको छ। मानिसभित्रको मानसिक संसार भत्किएको छ। तर भत्किएका संरचनाहरूको बीचमा पनि मानिस बाँचेको छ। यही जीवनको विरोधाभास यस सङ्ग्रहको केन्द्रीय सौन्दर्य हो।

गिरीका कथाहरूमा प्रेम छ, तर प्रेम सधैँ सफल छैन। परिवार छ, तर परिवार सधैँ सुरक्षित छैन। कानुन छ, तर कानुन सधैँ न्यायपूर्ण छैन। शहर छ, तर शहर सबैका लागि समान छैन। मानिसहरू छन्, तर सबै मानिस समाजको आँखामा देखिँदैनन्। यही बहुविरोधाभासले ‘भग्न प्रेमशाला’लाई उत्तरआधुनिक साहित्यिक चेतसँग जोड्छ।यो कृति महाख्यानको संसारबाट साना मानिसका कथातिर फर्किएको छ। यहाँ राजाहरू छैनन्। यहाँ इतिहासका महानायकहरू छैनन्। यहाँ सडकमा जुत्ताको पैसा हराउने पिता छ। यहाँ अपराध नगरेर पनि सजाय भोग्ने मानिस छ। यहाँ आफ्नै घरभित्र असुरक्षित भएकी छोरी छ। यहाँ मुस्कुराउन बिर्सिएकी युवती छ। यी मानिसहरू नै आधुनिक समाजका वास्तविक इतिहासकार हुन्। उनीहरूको शरीरमा समय लेखिएको छ। उनीहरूको मौनतामा समाजको इतिहास छ।

उत्तरआधुनिक साहित्यले प्रायः एउटै निष्कर्षलाई अस्वीकार गर्छ। ‘भग्न प्रेमशाला’ले पनि पाठकलाई तयार उत्तर दिँदैन। यसले प्रश्न दिन्छ। निर्दोष हुनु कमजोरी हो कि शक्ति? मौन बस्नु अपराध हो कि होइन? गरिब नागरिक किन राज्यको आँखामा अदृश्य हुन्छ? परिवारभित्रको हिंसाबारे समाज किन चुप छ? न्याय र प्रतिशोधबीचको सीमा कहाँ छ? मुस्कान वास्तविक मुक्ति हो कि केवल प्रतिरोधको मुखौटा?यिनै प्रश्नहरूले यस कथा सङ्ग्रहलाई साधारण मनोरञ्जनात्मक कृतिभन्दा माथि उठाएका छन्। कथाहरू कहिलेकाहीँ अत्यन्त क्रूर छन्। कहिलेकाहीँ भावुक छन्। कहिलेकाहीँ मनोवैज्ञानिक रूपमा असहज छन्। तर साहित्य सधैँ सहज हुनुपर्छ भन्ने छैन। साहित्यले कहिलेकाहीँ पाठकलाई असहज बनाउनु पनि आवश्यक हुन्छ। किनकि असहजताबाट नै प्रश्न जन्मिन्छ। प्रश्नबाट चेतना जन्मिन्छ।

अन्ततः ‘भग्न प्रेमशाला’ समकालीन नेपाली समाजको एउटा महत्त्वपूर्ण साहित्यिक ऐना हो। तर यो ऐनाले अनुहारभित्रको घाउ पनि देखाउँछ। यो समाजको चमकदार सतहलाई च्यातेर भित्र लुकेको अँध्यारो देखाउने कृति हो। जीवन पूर्ण रूपमा अँध्यारो छैन। जीवन पूर्ण रूपमा उज्यालो पनि छैन। मानिस यही दुई अवस्थाबीच बाँचिरहेको छ। कहिलेकाहीँ ऊ मखमलझैँ निर्दोष भएर सजाय भोग्छ। कहिलेकाहीँ गोविन्दझैँ समाजको आँखामा अदृश्य हुन्छ। कहिलेकाहीँ कविताझैँ विगतको चिसोपन बोकेर वर्तमानसँग संघर्ष गर्छ। कहिलेकाहीँ ‘स्माइल प्लिज’की युवतीझैँ आँसु पुछेर फेरि मुस्कुराउने अभ्यास गर्छ।यही मानिसको निरन्तर संघर्ष नै ‘भग्न प्रेमशाला’को सबैभन्दा ठूलो दर्शन हो। भत्किनु जीवनको अन्त्य होइन। पीडा अन्तिम सत्य होइन। मौनता सधैँ रहँदैन। अदृश्य मानिस पनि एक दिन कथाको केन्द्र बन्न सक्छ। चिसिएको मनमा पनि न्यानोपनको सम्भावना बाँकी रहन सक्छ। यो भत्किँदै गरेको समाजभित्र मानिसले आफ्नो अस्तित्व खोजिरहेको उत्तरआधुनिक साहित्यिक दस्ताबेज हो। यसले मनोरञ्जनभन्दा बढी आत्मसमीक्षा माग्छ। संवेदनाभन्दा बढी चेतना माग्छ। र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यसले पाठकलाई एउटा असहज प्रश्नसँग छोड्छ—हामी वास्तवमै कति मानवीय समाजमा बाँचिरहेका छौँ?