‘खाम्योक’ : माटो, प्रवास र पहिचानको दार्शनिक आख्यान(समीक्षा)

‘खाम्योक’ : माटो, प्रवास र पहिचानको दार्शनिक आख्यान(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

नेपाली डायस्पोरिक साहित्यको समकालीन परिदृश्यमा जानु काम्बाङ लिम्बूको ‘खाम्योक’ एउटा उल्लेखनीय आख्यान हो। ‘खाम्योक’ लिम्बू भाषाको शब्द हो। यसको अर्थ माटोको अस्तित्वसँग जोडिन्छ। शीर्षक आफैंमा उपन्यासको केन्द्रीय दर्शन हो। मानिस जहाँ पुगे पनि आफ्नो माटोबाट पूर्णतः अलग हुन सक्दैन। शरीर परदेश पुग्छ। स्मृति भने स्वदेशमै रहन्छ। यही द्वन्द्व उपन्यासको मूल संवेदना हो। कृति वैदेशिक रोजगारीको कथा मात्र होइन। यो विस्थापन, पहिचान, आत्मसम्मान, प्रेम, इतिहास र सांस्कृतिक स्मृतिको बहुआयामिक जीवनग्रन्थ हो।

उपन्यासको आरम्भ अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। काठमाडौँको धरहरानजिकैको रेस्टुरेन्टबाट देखिएको घरका छानामा अल्झिएको चङ्गा र चुँडिएको धागो यसको प्रारम्भिक बिम्ब हो। यो सामान्य दृश्य होइन। यसमा सम्पूर्ण आख्यानको संकेत छ। चङ्गा स्वतन्त्रताको प्रतीक हो। धागो सम्बन्धको प्रतीक हो। चुँडिनु विस्थापन हो। यसरी आरम्भमै लेखकले सम्बन्ध र स्वतन्त्रताबीचको तनाव स्थापना गर्छिन्। मानिस उड्न चाहन्छ। तर उडानसँगै आफ्नो धागो गुमाउने जोखिम पनि हुन्छ। यही अस्तित्ववादी द्वन्द्व खाम्योकको जीवनमा निरन्तर दोहोरिन्छ।

खाम्योक उपन्यासको केन्द्रीय पात्र हो। ऊ पूर्वसैनिक हो। माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको एम्बुसमा परी सेनाको जागिर गुमाउँछ। त्यसपछि जीवनले उसलाई अर्को मोर्चामा धकेल्छ। काठमाडौँमा पिसिओ चलाउँछ। तर बेरोजगारी र परिस्थितिको दबाब बढ्दै जान्छ। अन्ततः ऊ विदेशिन्छ। यो विदेश यात्रा केवल भौगोलिक स्थानान्तरण होइन। यो अस्तित्वको विस्थापन हो। हिजो आदेश दिने सैनिक अचानक आफ्नो जीवनको आदेश आफैँसँग माग्नुपर्ने अवस्थामा पुग्छ। यही परिवर्तनले पात्रलाई मनोवैज्ञानिक गहिराइ दिन्छ।

फुङ्सा र खाम्योकको प्रेमकथा यस आख्यानको मानवीय केन्द्र हो। विदेश जानुअघिका संवादमा प्रेम छ। भय छ। अनिश्चितता छ। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको बिदाइले यस सम्बन्धलाई अझ कारुणिक बनाउँछ। फुङ्सा केवल प्रेमिका होइन। ऊ खाम्योकको माटोसँगको सम्बन्धको प्रतीक पनि हो। परदेशमा पुग्दा उसको सम्झना घरको सम्झना बन्छ। यस अर्थमा प्रेम व्यक्तिगत भावनाबाट माथि उठेर सांस्कृतिक स्मृतिको रूप लिन्छ। प्रेम यहाँ मिलनभन्दा बढी प्रतीक्षाको दर्शन हो।

उपन्यासले वैदेशिक रोजगारीको चम्किलो मिथकलाई निर्ममतापूर्वक भत्काउँछ। नोर्बुजस्ता दलालहरू गरिब युवाको सपना बेच्दछन्। सुट सिलाउन लगाउँछन्। कार्पेट प्रदर्शनीको बहाना बनाउँछन्। सांस्कृतिक कार्यक्रमको भ्रम दिन्छन्। युरोपको आकर्षक भविष्य देखाउँछन्। त्यसपछि ठूलो रकम असुल्छन्। कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी युवाहरूलाई जोखिमपूर्ण यात्रामा पठाउँछन्। यसरी उपन्यासले ‘विदेश’लाई अवसरको मात्र भूगोल मान्दैन। यो शोषणको भूगोल पनि हो। सपना र बजारबीचको सम्बन्ध यहाँ अत्यन्त आलोचनात्मक ढङ्गले उद्घाटित हुन्छ।

बेल्जियम पुगेपछि आख्यानको वास्तविक त्रासदी सुरु हुन्छ। एन्टवर्पको रेल स्टेसनमा खाम्योक एक्लिन्छ। हिजो पल्टन कमाण्ड गरेको मानिस अब बास खोज्दै भौँतारिन्छ। यो दृश्य उपन्यासको वर्गीय र अस्तित्ववादी चेतनाको महत्त्वपूर्ण क्षण हो। मानिसको सामाजिक प्रतिष्ठा भूगोलसँगै कसरी परिवर्तन हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ देखिन्छ। ऊ त्यही व्यक्ति हो। तर परिस्थिति बदलिएको छ। त्यसैले उसको सामाजिक परिचय पनि बदलिएको छ। ‘लडेको ढुङ्गा’सँग आफ्नो अवस्थाको तुलना गर्ने खाम्योकको मनोदशाले संघर्षशील अस्तित्वको परिचय दिन्छ।

शरणार्थी क्याम्पका प्रसङ्गहरू उपन्यासका सबैभन्दा मार्मिक खण्ड हुन्। कोचिएर बस्नुपर्ने अवस्था छ। मिति गुज्रिएका पाउरोटी छन्। सडेगलेका खाद्यवस्तु छन्। गार्डको दुर्व्यवहार छ। सामान्य मानवीय आवश्यकतासमेत कठिन छ। यहाँ युरोपको सभ्यताको अर्को अनुहार देखिन्छ। बाहिर भव्यता छ। भित्र विस्थापितको पीडा छ। ‘सुकिला तन्नाभित्र भङ्गा लुकाइएको हुन्छ’ भन्ने बिम्ब यही विरोधाभासको उत्कृष्ट अभिव्यक्ति हो। सभ्यताको बाह्य चमक र मानवीय पीडाबीचको दूरीलाई लेखकले एउटा सशक्त रूपकमा बाँध्नुभएको छ।

उपन्यासको डायस्पोरिक चेतना यहीँबाट अझ प्रखर हुन्छ। रेल स्टेसनहरू छन्। फार्महरू छन्। पिज्जा हाउस छन्। कामका ठाउँ छन्। प्रहरीको डर छ। पासपोर्ट खोसिने घटना छ। चोरी छ। अवैधानिक जीवनको त्रास छ। दाँत दुखे पनि काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ। यी घटना केवल दुःखका सूची होइनन्। यी प्रवासी अस्तित्वका संरचनात्मक समस्या हुन्। आप्रवासी श्रमको अदृश्य अर्थशास्त्र यहाँ उजागर हुन्छ। विकसित राष्ट्रको समृद्धिको पछाडि अदृश्य श्रमिकको पसिना छ। उपन्यासले यही असमान सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाउँछ।

खाम्योक र माओवादी पूर्वछापामार सुरेशको भेट उपन्यासको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण वैचारिक मोड हो। नेपालमा उनीहरू वैचारिक र राजनीतिक रूपमा विपरीत ध्रुवमा थिए। प्रवासमा भने उनीहरू एउटै पीडाका सहयात्री बन्छन्। यस घटनाले राजनीतिक वैमनस्यभन्दा मानवीय सम्बन्ध ठूलो हुन सक्ने दर्शन प्रस्तुत गर्छ। इतिहासले मानिसलाई विभाजित गर्छ। दुःखले फेरि जोड्छ। यही मानवीय सार्वभौमिकता उपन्यासको प्रमुख शक्ति हो। प्रवासले उनीहरूलाई नयाँ परिचय दिन्छ। उनीहरू पहिले सैनिक र छापामार थिए। अब दुवै प्रवासी श्रमिक हुन्।

हाङ्मारी र हर्कधोजको प्रसङ्गले उपन्यासको भावनात्मक क्षितिज विस्तार गर्छ। वर्षदिनसम्म छोराको खबर नआउँदा आमाको शोक गहिरिन्छ। बाबु उमेरको पर्वाह नगरी खोजीमा निस्कन्छ। यहाँ मातापिताको प्रेम कुनै राजनीतिक विचारभन्दा माथि देखिन्छ। मानिसको पहिलो भूगोल परिवार हो। पहिलो देश पनि परिवार नै हो। घरबाट टाढा गएपछि घरको अर्थ झन् ठूलो हुन्छ। त्यसैले प्रवासको पीडा केवल व्यक्तिको पीडा हुँदैन। त्यो परिवारको सामूहिक मानसिक पीडा बन्छ।

उपन्यासमा संवाद शिल्प विशेष उल्लेखनीय छ। संवादहरू स्वाभाविक छन्। जीवन्त छन्। पात्रअनुकूल छन्। कतिपय संवादले हास्य जन्माउँछन्। कतिपयले व्यङ्ग्य। कतिपयले करुणा। अर्जुनको औँला काटिँदा खाम्योकले गरेको ‘दशग्रह गयो’ भन्ने ठट्टाले पीडाभित्रको हाँसो देखाउँछ। यस्तो हास्य उपन्यासको शिल्पगत राहत मात्र होइन। यो अस्तित्व जोगाउने मनोवैज्ञानिक उपाय हो। दुःखबीच हाँस्न सक्नु प्रतिरोधको एउटा रूप हो। नेपाली प्रवासी समुदायको भाइचारा पनि यही संवादबाट जीवन्त बनेको छ।

राजनीतिक चेतना ‘खाम्योक’को अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम हो। लिम्बुवान आन्दोलन, किपट व्यवस्था, ऐतिहासिक सम्झौता र पहिचानको प्रश्नलाई उपन्यासले कथाभित्र ल्याउँछ। प्रवासी नेपालीहरू विदेशमा बसेर पनि नेपालको राजनीतिक आन्दोलनसँग जोडिन्छन्। आर्थिक सहयोग पठाउँछन्। आन्दोलन गर्छन्। आमरण अनशन बस्छन्। यसले डायस्पोरालाई केवल भौगोलिक विस्थापनका रूपमा नहेरी राजनीतिक सहभागिताको नयाँ भूगोलका रूपमा स्थापित गर्छ। ‘देश हाम्रो नेपाल, घर हाम्रो लिम्बुवान हो’ भन्ने चेतनाले राष्ट्रियता र क्षेत्रीय पहिचानबीचको जटिल सम्बन्धलाई बहसमा ल्याउँछ।

४३ दिनसम्मको आमरण अनशन उपन्यासको उत्कर्षमध्ये एक हो। शरीर कमजोर हुन्छ। कपाल बदलिन्छ। ऐनामा आफैँलाई चिन्न कठिन हुन्छ। तर माग पूरा हुने आशा बाँकी रहन्छ। यहाँ शरीर राजनीतिक प्रतिरोधको माध्यम बन्छ। भोक व्यक्तिगत हुन्छ। तर अनशन सामूहिक हुन्छ। शरीर कमजोर हुन्छ। विचार बलियो रहन्छ। यसले महात्मा गान्धीको अहिंसात्मक प्रतिरोधको व्यापक राजनीतिक दर्शन सम्झाउँछ। यद्यपि उपन्यासको सन्दर्भ आफ्नै ऐतिहासिक र सामाजिक परिवेशमा विशिष्ट छ। अधिकारका लागि मानिसले आफ्नै शरीरलाई अन्तिम राजनीतिक भाषा बनाउन सक्छ भन्ने गम्भीर विचार यहाँ उपस्थित छ।

जातीय विभेद, प्रेमका कारण आत्महत्या, आर्थिक धोका र आप्रवासी समुदायभित्रकै पूर्वाग्रहहरूले उपन्यासको सामाजिक आलोचनालाई थप जटिल बनाउँछन्। बाह्य शोषक मात्र दोषी छैन। समुदायभित्र पनि विभेद छ। आफन्तबाट पनि धोका हुन्छ। प्रेम पनि कहिलेकाहीँ हिंसात्मक सामाजिक संरचनासँग हार्छ। यसरी उपन्यासले पीडित र पीडकको सरल द्वैतलाई अस्वीकार गर्छ। मानिस स्वयं पनि संरचनाको पीडित हो। कहिलेकाहीँ ऊ त्यही संरचनाको पुनरुत्पादक पनि हुन्छ। यही जटिलता कृतिको समाजशास्त्रीय शक्ति हो।

सांस्कृतिक पक्ष ‘खाम्योक’को आत्मा हो। लिम्बू परम्परा। मुन्धुम। पालाम। धान नाच। विवाह संस्कार। आञ्चलिक शब्दावली। यी सबैले आख्यानलाई स्थानीय जरा दिन्छन्। प्रवासमा पुगेको मानिसका लागि संस्कृति स्मृतिको घर बन्छ। त्यसैले सांस्कृतिक अभ्यास यहाँ सजावट होइन। पहिचान संरक्षणको माध्यम हो। लिम्बू भाषाका शब्दहरूको प्रयोगले उपन्यासलाई भाषिक मौलिकता दिएको छ। साथसाथै नेपाली डायस्पोरिक साहित्यलाई बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक स्वर प्रदान गरेको छ।

खाम्योकको अन्तिम स्वदेशफिर्ती र फुङ्सासँगको विवाहले कथालाई सुखान्ततर्फ लैजान्छ। तर यो केवल प्रेमको मिलन होइन। यो माटोसँग पुनर्मिलन पनि हो। लामो प्रवासपछि घर फर्कनु भौगोलिक फिर्ती हो। तर आत्मिक रूपमा त्यो पहिचानतर्फ फर्किनु हो। आमाको विवशता र खाम्योकको देशप्रतिको गुनासोले भने सुखान्तलाई पूर्णतः सरल हुन दिँदैन। विदेशमा श्रम गरेर फर्किएको मानिसले स्वदेशमा सम्मान नपाउनु गम्भीर प्रश्न हो। राष्ट्रले आफ्ना नागरिकबाट केवल श्रम लिने हो कि उनीहरूलाई सम्मान र सुरक्षा पनि दिने हो? उपन्यास यही नैतिक प्रश्न छोडेर समाप्त हुन्छ।

शिल्पगत दृष्टिले ‘खाम्योक’ चलचित्रात्मक आख्यानको प्रभाव बोकेको कृति हो। दृश्यहरू स्पष्ट छन्। संवाद गतिशील छन्। घटनाहरू बहुपरत छन्। पात्रहरू जीवन्त छन्। कथाभित्र राजनीति छ। प्रेम छ। इतिहास छ। संस्कृति छ। हास्य छ। करुणा छ। प्रतिरोध छ। यही बहुआयामिकता यसको शक्ति हो। यद्यपि कतिपय प्रसङ्गमा घटनाको पुनरावृत्ति देखिन्छ। धेरै पात्रका छोटा कथाहरूले मुख्य कथानकको गति केही सुस्त बनाउँछन्। राजनीतिक र ऐतिहासिक व्याख्याका केही संवाद स्वाभाविक कथोपकथनभन्दा भाषणजस्ता लाग्छन्। लिम्बू तथा आञ्चलिक शब्दावलीको सघनताले कतिपय सामान्य पाठकलाई कठिनाइ पनि दिन सक्छ। तर यी सीमाहरूले कृतिको मूल साहित्यिक सामर्थ्यलाई निर्णायक रूपमा कमजोर बनाउँदैनन्।

समग्रमा ‘खाम्योक’ विस्थापनको दर्शन हो। यो माटोसँगको अस्तित्वगत सम्बन्ध हो। यो इतिहासको पुनर्पाठ हो। यो पहिचानको राजनीतिक विमर्श हो। यो प्रेम र प्रतीक्षाको आख्यान हो। यो श्रम र शोषणको समाजशास्त्र हो। यो सांस्कृतिक स्मृतिको दस्तावेज हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो मानिस जहाँ पुगे पनि आफ्नो अस्तित्वको जरा खोजिरहन्छ भन्ने सार्वभौमिक सत्यको कलात्मक अभिव्यक्ति हो। ‘खाम्योक’मा परदेशको चिसो छ। तर माटोको ताप पनि छ। विस्थापनको आँसु छ। तर फर्किने आशा पनि छ। इतिहासको घाउ छ। तर भविष्यको सपना पनि छ। यही द्वन्द्वले जानु काम्बाङ लिम्बूको यस कृतिलाई समकालीन नेपाली डायस्पोरिक साहित्यमा गम्भीर अध्ययनयोग्य, वैचारिक रूपमा महत्त्वपूर्ण र सौन्दर्यात्मक रूपमा प्रभावशाली आख्यानका रूपमा स्थापित गर्छ।