मौन भग्नावशेष(कथा)

मौन भग्नावशेष(कथा)

तोमनाथ उप्रेती

सहरको बीचमा एउटा विशाल सरकारी भवन थियो। मानिसहरूले त्यसलाई आकाशद्वार भन्थे। नाममा आकाश थियो, तर त्यहाँ पुग्ने प्रत्येक मानिसको दृष्टि जमिनमै अडिन्थ्यो। भवनभन्दा अग्ला उसका पर्खाल थिए। पर्खालभन्दा अग्ला नियम थिए र नियमभन्दा अग्लो थियो प्रतीक्षाको मौन पहाड।

बिहानको घामसँगै मानिसहरू त्यहाँ आइपुग्थे। कसैले एउटा छाप खोज्थ्यो, कसैले एउटा कागज, कसैले एउटा अनुमति र धेरैले आफ्नै भविष्य। लाइन दिनभरि सर्पझैँ लमतन्न फैलिरहन्थ्यो। भवन मौन थियो। तर त्यो मौनताभित्र हजारौँ अपूरा जीवनहरू चिच्याइरहेका थिए।

त्यही लामो लाइनको अन्तिम छेउमा उभिएको थियो आदित्य। उसको अनुहारमा थकानभन्दा बढी विश्वास थियो, तर त्यो विश्वास पनि धेरैपटक फर्काइएका कागजहरूजस्तै चाउरिन थालेको थियो। झोलाभित्र प्रमाणपत्र थिए। आमाले सिउरेको एउटा रुमाल थियो र एउटा पुरानो चिठी। त्यस चिठीमा आमाले लेखेकी थिइन्—“छोरा, जहाँ जाऊ, आफ्नो मनलाई कहिल्यै पराइँ हुन नदिनू।” शब्दहरू मसीले लेखिएका थिए, तर समयले तिनलाई आँसुले फेरि पढ्न सिकाएको थियो।

आदित्यको गाउँ पहाडको काखमा थियो। बिहान खोलाले गीत गाउँथ्यो। साँझ गाईका घण्टीहरूले समय नाप्थे। हावाले विद्यालय खोल्थ्यो र रूखहरूले धैर्य सिकाउँथे। त्यहाँ गरिबी थियो। अभाव थियो तर सम्बन्धको न्यानोपन थियो। एउटा मात्र कुरा थिएन भोलिको निश्चितता। त्यसैले गाउँका युवाहरू आफ्नो भविष्य बोकेर सहर झर्थे। उनीहरू रोजगारी खोज्न आउँथे, तर धेरैजसोले आफ्नै पहिचान हराएर फर्किन्थे।

भवनको आँगनमा एउटा पुरानो पीपल थियो। त्यसले धेरै पुस्ता देखेको थियो। कसैलाई विदेश उडेको देखेको थियो। कसैलाई निराश भएर फर्किएको। कसैलाई आफ्नै सपनाको अन्तिम संस्कार गरेको। पीपल केही बोल्दैनथ्यो। तर उसका पातहरू हावासँग सल्लाह गरिरहन्थे। मानौँ प्रकृतिले मानिसलाई भन्न खोजेझैँ—”धैर्य पनि एउटा जरा हो, जसले आँधीलाई समेत जित्न सक्छ।”

लाइनमा उभिएका मानिसहरूको हाँसो पनि अनौठो थियो। एउटा युवकले भन्यो, “यहाँ कामभन्दा धैर्यको प्रमाणपत्र चाहिन्छ।” अर्कोले थप्यो, “धैर्य सकियो भने अर्को फाराम भर्नुपर्छ।” सबै हाँसे। तर त्यो हाँसो वसन्तको फूलजस्तो थिएन। त्यो त चर्किएको सिसाको आवाज थियो। व्यङ्ग्य उनीहरूको अन्तिम सम्पत्ति थियो। जब नागरिकसँग आशा हराउँछ, ऊ हाँसोमा व्यथा लुकाउन सिक्छ।

भवनभित्र घडीको सुई तीव्र गतिमा दौडिरहेको थियो। तर फाइलहरू वर्षौंदेखि एउटै टेबुलमा निदाइरहेका थिए। कुर्सीहरू घुम्थे, हस्ताक्षर ढिलो चल्थे, झ्यालहरू खुल्थे तर व्यवस्था बन्द रहन्थी। आदित्यले झ्यालपारि बसेको अधिकृतलाई हेर्यो। टेबुलमा चियाको कप थियो। मोबाइल थियो। फाइलहरू थिए। तर त्यहाँ नागरिक थिएनन्। नागरिक त बाहिर घाममा उभिएका थिए। देश पनि बाहिर नै उभिएको थियो।

केही बेरपछि एउटा वाक्य आयो “तपाईंको कागज अपुग छ।” आदित्यले नम्र भएर भन्यो, “तर सूचीमा त यो उल्लेख थिएन।” उत्तर छोटो थियो “अब थाहा भयो नि।” त्यति मात्र। एउटा वाक्यले महिनौँको परिश्रम मेटिदियो। त्यही क्षण आदित्यले बुझ्यो। कहिलेकाहीँ अन्याय ठूलो हुँदैन। उसको सामान्यीकरण अझ ठूलो हुन्छ। जब असंवेदनशीलता नियम बन्छ, तब मान्छेको आत्मसम्मान बिस्तारै खरानी बन्न थाल्छ।

बाहिर निस्केर ऊ चिया पसलमा बस्यो। रेडियोमा एउटा नेताको भाषण बजिरहेको थियो “देश अभूतपूर्व विकासको यात्रामा छ।” चियावालाले मुस्कुराउँदै कप पखाल्यो र भन्यो, “हो नि बाबु, विकास यति अगाडि दौडियो कि हामीले पछाडिबाट देख्नै छाड्यौँ।” पसलभरि हल्का हाँसो फैलियो। त्यो हाँसो व्यङ्ग्य थियो, तर त्यसको जरो आँसुमै थियो। कहिलेकाहीँ हास्य समाजको सबैभन्दा करुण भाषा बन्छ।

साँझ पर्दै गयो। भवन बन्द भयो। तर पीपल खुलै उभिएको थियो। आदित्य त्यहीँ बसिरह्यो। त्यतिबेला एउटा वृद्ध आए। उनको अनुहारमा समयका चाउरी थिए, तर आँखामा शान्त नदी बगिरहेको थियो। उनले सोधे, “किन यति निराश?” आदित्यले भन्यो, “मेरो बाटो बन्द भयो।” वृद्ध मुस्कुराए, “ढोका बन्द हुनु र दिशा हराउनु एउटै कुरा होइन। आगोले बाटो जलाउँछ, तर उज्यालोले बाटो देखाउँछ।”

रात गहिरियो। आदित्य नदीकिनार पुग्यो। उसले आफ्नो झोलाबाट एउटा लाइटर निकाल्यो। केही क्षण त्यसलाई हेरिरह्यो। क्रोधले मानिसलाई एकैछिन शक्तिशाली बनाउँछ, तर त्यसपछि केवल खरानी बाँकी रहन्छ। उसले लाइटरलाई पानीमा फ्याँकिदियो। नदी बगिरही। त्यसको मौनताले एउटा ठूलो सत्य भन्यो आत्मदाहले व्यवस्था जल्दैन, केवल एउटा सपना जल्दछ। आगोले अन्यायलाई भन्दा पहिले आशालाई भस्म पार्छ।

भोलिपल्ट आदित्य फेरि त्यही भवनमा पुग्यो। लाइन उस्तै थियो। अनुहारहरू उस्तै थिए। व्यवस्था उस्तै थियो। तर ऊ बदलिएको थियो। यसपालि उसले आफ्ना कागज मात्र सम्हालेन। उसले वृद्धहरूको फाराम भरिदियो। अशिक्षित मजदुरलाई प्रक्रिया बुझाइदियो। आत्तिएकी एउटी आमालाई कागज मिलाइदियो। उसले बुझ्यो व्यवस्था परिवर्तन गर्न नसकिए पनि पीडाको भार बाँड्न सकिन्छ। यही बाँडफाँट नै मानवताको पहिलो क्रान्ति हो।

केही महिनापछि भवनबाहिर एउटा सानो स्वयंसेवी सहायता केन्द्र खुल्यो। त्यहाँ कुनै ठूलो बोर्ड थिएन। कुनै भाषण थिएन। केवल सहयोग थियो। आदित्य त्यहीँ बसेर आउने प्रत्येक नागरिकलाई मुस्कान दिन्थ्यो। ऊ मानिसलाई विदेश पठाउने कागजभन्दा पहिले उनीहरूको आत्मविश्वास फर्काउने काम गर्थ्यो। उसले सिकेको थियो राष्ट्र नागरिकको सम्मान हो। प्रशासन  व्यवहार हो। र विवेक दैनिक आचरण हो।

वर्षौँपछि कसैले आदित्यलाई सोध्यो, “तिमीले जीवनको सबैभन्दा ठूलो आगो कहाँ देख्यौ?” उसले केही बेर मौन भएर भवनतिर हेर्यो। त्यसपछि शान्त स्वरमा भन्यो, “मानिसको निराशामा।” “अनि सबैभन्दा ठूलो उज्यालो?” उसले मुस्कुराउँदै उत्तर दियो, “जब मानिसले आफूलाई जलाउन छोडेर आफ्नो विवेकलाई बचाउन सिक्छ, त्यहीँबाट सभ्यताको वास्तविक उज्यालो सुरु हुन्छ।”

अघि बढ्दै जाँदा सहरको धुवाँ बिस्तारै पातलो हुँदै गयो, तर पूर्ण रूपमा कहिल्यै हटेन। सडकहरू फेरि खुल्न थाले, मानिसहरू फेरि हिँड्न थाले, पसलहरूका सटरहरू फेरि उठे। बाहिरबाट हेर्दा जीवन सामान्यतर्फ फर्किएको जस्तो देखिन्थ्यो। तर केही आँखामा अझै आगोको प्रतिबिम्ब थियो, केही मनमा अझै खरानीको गन्ध। सबैले बिर्सन खोजे, तर समयले बिर्सिन दिएन।

त्यही धुवाँको बीचमा कतै एउटा सानो दीप बलिरहेको थियो। त्यो तेलले होइन, आशाले बलिरहेको थियो। कसैले त्यसलाई बालेको देखेन। कसैले त्यसको ज्योति कहाँबाट आयो भन्ने पनि थाहा पाएन। तर रात गहिरिँदै जाँदा, त्यसको उज्यालो झन् स्पष्ट देखिन्थ्यो। त्यो कुनै घरको आँगनमा थिएन, कुनै मन्दिरको गर्भगृहमा पनि थिएन। सायद त्यो मानिसहरूको सामूहिक विवेकभित्र बलिरहेको थियो वा, सम्भवतः अझै नाम नपाएको कुनै भविष्यभित्र।

आखिर सभ्यता आगोले टिक्दैन। साम्राज्यहरू खरानी बन्छन्, तर खरानीभित्र बाँकी रहेको एउटा सानो अंगारले नै कहिलेकाहीँ युगको दिशा बदलिदिन्छ। प्रश्न केवल यति हो त्यो अंगार कसले जोगाइरहेको छ? हावाले किन त्यसलाई निभाउन सकेको छैन? वा, कतै त्यो अंगार वास्तवमा आगो होइन, मानिसले हजारौँ वर्षदेखि खोज्दै आएको कुनै अदृश्य सत्य त होइन?

अर्को बिहान सूर्य उदायो। धुवाँ अझै केही ठाउँमा बाँकी थियो। तर शहरको क्षितिजमा एक अपरिचित आकृति केही क्षण उभियो, दीपतिर एकटक हेर्यो, हल्का मुस्कुरायो, अनि कुनै पदचाप नछोडी कुहिरोभित्र विलीन भयो।