ऐनाःव्यङ्ग्य, विवेक र आत्मदर्शनको दस्तावेज

पुस्तक समीक्षा

ऐनाःव्यङ्ग्य, विवेक र आत्मदर्शनको दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

नेपाली साहित्यमा लघुकथा विधा पछिल्लो समय अत्यन्त ऊर्जाशील रूपमा विकसित भइरहेको छ। समयको तीव्रता, जीवनको चाप, मानवीय सम्बन्धको जटिलता र समाजभित्रका विडम्बनाहरूलाई छोटो आयतनमा प्रभावकारी ढङ्गले व्यक्त गर्न सक्ने सामर्थ्यका कारण लघुकथा आजको युगको सर्वाधिक सान्दर्भिक विधामध्ये एक बनेको छ। यस विधामा शब्दहरू कम हुन्छन्, तर तिनले बोकेको अनुभूति, व्यञ्जना र जीवनदर्शन अत्यन्त गहन हुन्छ। एउटा सफल लघुकथाले कहिलेकाहीँ उपन्यासले दिन नसक्ने झट्का, कविता दिन नसक्ने तिक्त सौन्दर्य र निबन्धले दिन नसक्ने जीवनबोध एकैचोटि दिन सक्छ। यही सन्दर्भमा स्रष्टा सत्या अधिकारीका  लघुकथा सङ्ग्रह ‘उमङ्ग’ नेपाली लघुकथाको समकालीन यात्रामा उल्लेखनीय उपस्थिति बनेर आएका छन्।

सत्या अधिकारी समकालीन नेपाली लघुकथा साहित्यकी संवेदनशील, अध्ययनशील र सिर्जनशील स्रष्टा हुन्। पुस्तकालयकर्मीको दीर्घ अनुभवले उनको दृष्टिलाई गहन, व्यापक र मानवीय बनाएको छ। उनका लघुकथाहरूमा समाजका सूक्ष्म यथार्थ, मानवीय संवेदना, नैतिक द्वन्द्व, राजनीतिक विसङ्गति र आत्मचेतनाको उज्यालो कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। सरल भाषा, तीक्ष्ण व्यङ्ग्य, प्रतीकात्मक प्रस्तुति र मार्मिक अन्त्य उनका लेखनका विशेषता हुन्। ‘उमङ्ग’ र ‘ऐना’ जस्ता कृतिमार्फत उनले नेपाली लघुकथालाई नवीन ऊर्जा र वैचारिक गहिराइ प्रदान गरेकी छन्। उनी  कथाकार मात्र होइनन्, समाजको अन्तरात्मा सुन्न सक्ने एक सजग साहित्यिक चेतना पनि हुन्।

अधिकारी मूलतः पुस्तकालयकर्मीको अनुशासन, पाठकको संवेदनशीलता र स्रष्टाको जीवनदृष्टि बोकेकी साहित्यकार हुन्। पुस्तकसँग लामो संगत गर्ने मानिसको दृष्टि प्रायः सतहमा सीमित हुँदैन ऊ जीवनका सूक्ष्म तहसम्म प्रवेश गर्न सक्षम हुन्छ। यही कारण उनका लघुकथामा समाजका सामान्य देखिने घटनाहरू पनि गहन अर्थवत्ता लिएर उपस्थित भएका छन्। उनी समाजको चुपचाप अवलोकन गर्ने एक मौन साधक हुन्। उनका कथाहरू पढ्दा लाग्छ उनी जीवनलाई बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट पनि नियालिरहेकी छन्। यस अर्थमा उनी सामाजिक यथार्थवादी लेखिका मात्र होइनन्, उनी मानवीय आत्मसंघर्ष, नैतिक विघटन र चेतनाको खोजी गर्ने संवेदनशील चिन्तक पनि हुन्।

उनको दोस्रो सङ्ग्रह ‘ऐना’ अझ बढी परिपक्व र धारिलो देखिन्छ। यदि ‘उमङ्ग’ संवेदनाको उज्यालो थियो भने ‘ऐना’ आत्मपरीक्षणको कठोर प्रकाश हो। शीर्षक नै अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। ऐनाले अनुहार मात्र देखाउँदैन उसले वास्तविकता देखाउँछ। मान्छेले संसारलाई छल्न सक्छ, तर ऐनालाई छल्न सक्दैन। यही दार्शनिक आधारमा यो सङ्ग्रह उभिएको छ।

शीर्षक कथा ‘ऐना’ नेपाली लघुकथा विधामा स्मरणीय सिर्जनामध्ये एक मान्न सकिन्छ। ब्वाँसोको चरित्र  एउटा जनावर मात्र होइन त्यो शक्ति, अहङ्कार र अत्याचारको प्रतीक हो। अरू प्राणीहरू लामो समय मौन बस्छन्, तर अन्ततः सामूहिक स्वरमा उसलाई “पहिला आफ्नो छवि ऐनामा हेर्” भन्छन्। कथा यतिमै समाप्त हुन्छ, तर यसको प्रभाव निकै टाढासम्म फैलिन्छ। यो कथा राजनीतिक सत्ताको आलोचना मात्र होइन यो प्रत्येक व्यक्तिको आत्मपरीक्षणको कथा पनि हो। मान्छेले संसार बदल्नुअघि आफूलाई हेर्नुपर्छ भन्ने पूर्वीय दर्शनको मूल भाव यहाँ प्रकट भएको छ।

यस कथाले अल्बेर कामुको “विसंगत अस्तित्व” अवधारणालाई पनि सम्झाउँछ। आधुनिक मानिस शक्ति, प्रतिष्ठा र अहङ्कारको खेलमा यति डुबेको छ कि उसले आफ्नै अस्तित्वको कुरूपता देख्न छोडेको छ। तर  अधिकारीको दृष्टि केवल अस्तित्ववादी निराशामा सीमित छैन। उनी आत्मपरीक्षणमार्फत सुधार सम्भव छ भन्ने आशा पनि राख्छिन्। यही कारण उनका कथाहरू पूर्ण अन्धकारमा समाप्त हुँदैनन् तिनमा चेतनाको एउटा सानो दीप अवश्य बलिरहेको हुन्छ।

‘चित्कार’ लघुकथा भावनात्मक दृष्टिले अत्यन्त प्रभावशाली छ। वीरगति प्राप्त परिवारको पीडा, सालिकसँग टाँसिएर बग्ने आँसु र “यी हेर त, तिम्रो निसानी यत्रो भयो” भन्ने संवादले पाठकको हृदय भक्कानिन्छ। यो कथा  युद्धको पीडा मात्र होइन यो स्मृतिको अमरता हो। मानिस शरीरले मर्छ, तर सम्बन्धहरू स्मृतिमा जीवित रहन्छन्। यस अर्थमा कथा गहिरो मानवीय अध्यात्म बोकेको छ। यसले अर्नेस्ट हेमिङ्वेको युद्धसम्बन्धी रचनाहरूको भावभूमि सम्झाउँछ जहाँ पीडा नै मानवीय गरिमाको परीक्षा बन्छ।

‘ऐना’ सङ्ग्रहमा राजनीतिक विकृति, भ्रष्टाचार, चुनावी नाटक, प्रशासनिक अनियमितता र सामाजिक पाखण्डमाथि तीक्ष्ण व्यङ्ग्य गरिएको छ। तर सत्या अधिकारीको व्यङ्ग्य क्रूर छैन त्यो चेतनामूलक छ। उनी समाजलाई घृणा गर्दिनन्; सुधार चाहन्छिन्। यही कारण उनका कथाहरू आक्रोशभन्दा बढी विवेकले भरिएका छन्।

भाषाशैलीका दृष्टिले  अधिकारी सरल, प्रवाहपूर्ण र संवादधर्मी लेखिका हुन्। उनले अनावश्यक अलङ्कारिकता प्रयोग गरेकी छैनन्। लघुकथामा भाषा जति सघन र स्वाभाविक हुन्छ, प्रभाव त्यति नै तीव्र हुन्छ। उनका कथामा नेपाली जनजीवनको बोलीचाली, ग्रामीण संवेदना र शहरी विडम्बना सहज रूपमा मिसिएका छन्। कतिपय ठाउँमा उनी अत्यन्त काव्यमय पनि देखिन्छिन्। दृश्य निर्माण गर्ने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ। थोरै वाक्यमा वातावरण निर्माण गर्ने कला सबै लेखकमा हुँदैन।

साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा  अधिकारीका लघुकथाहरू यथार्थवाद, प्रतीकवाद र मानवीय मनोविज्ञानको संगमजस्ता लाग्छन्। कतिपय कथामा व्यङ्ग्यको धार तीक्ष्ण छ भने कतिपय कथामा करुण रस अत्यन्त प्रभावकारी बनेर आएको छ। उनी घटनालाई त्यसको भावनात्मक र नैतिक अर्थ पनि उजागर गर्छिन्।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दाअधिकारीको लेखनमा अन्तोन चेखभ जस्तो साधारण जीवनप्रतिको गहिरो संवेदना, रवीन्द्रनाथ टैगोर जस्तो मानवीय करुणा र जोजे सारामागो जस्तो प्रतीकात्मक चेतना भेटिन्छ। तर उनी कसैको प्रभावमा हराएकी लेखिका होइनन्। उनको मौलिकता नेपाली समाजको माटोसँग जोडिएको छ।

उनका कथाहरूमा पूर्वीय आध्यात्मिक चेतना पनि सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छ। अहङ्कारको आलोचना, आत्मपरीक्षणको आग्रह, करुणाको महत्त्व, जन्मथलोप्रतिको मोह, मानवीय सम्बन्धको पवित्रता यी सबै पूर्वीय दर्शनका मूल तत्व हुन्। यस दृष्टिले उनका कथाहरू केवल सामाजिक दस्तावेज होइनन् ती नैतिक र आध्यात्मिक संवाद पनि हुन्।

समालोचनात्मक दृष्टिले हेर्दा केही कथाहरू अझ सघन हुन सक्थे। कतिपय ठाउँमा कथाले आफ्नो प्रभाव अन्त्यअघि नै प्रकट गरिदिन्छ। केही कथामा प्रत्यक्ष सन्देश अलि बढी देखिन्छ। लघुकथाको शक्ति प्रायः अव्यक्तिमा हुन्छ। तर यी सीमाहरूले समग्र कृतिको प्रभावलाई कमजोर बनाउँदैनन्। बरु यसले लेखिकाको विकासशील यात्रालाई संकेत गर्छ।

भूमिका र शुभकामनाको अत्यधिक प्रयोगबारे उठाइएको प्रश्न पनि विचारणीय छ। साहित्यिक कृतिमा अत्यधिक प्रशंसात्मक भूमिका कहिलेकाहीँ पाठकको स्वतन्त्र अनुभूति माथि प्रभाव पार्न सक्छ। विश्व साहित्यका धेरै कालजयी कृतिहरू पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्छन् तिनलाई व्याख्याको बैसाखी आवश्यक पर्दैन। यस अर्थमा  अधिकारीका आगामी संस्करणहरू अझ सघन र आत्मविश्वासी बन्न सक्छन्।

मानवीय सम्बन्धको ताप, सामाजिक विडम्बनाको कटुता, राजनीतिक विकृतिको कुरूपता र आत्मपरीक्षणको आवश्यकता यी सबै कुरा उनका कथाहरूमा कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्।

आजको समय प्रविधिको समय हो, तर संवेदनाको सङ्कट पनि हो। मानिससँग सूचना धेरै छन्, तर आत्मसंवाद कम छ। यही समयमा  अधिकारीका कथाहरू पाठकलाई केही क्षण रोकिन, सोच्न र आफ्नै अनुहार ऐनामा हेर्न बाध्य बनाउँछन्। यही साहित्यको ठूलो सफलता हो।उनका लघुकथाहरू पढ्दा लाग्छ साहित्य शब्दको खेल मात्र होइन त्यो मानवीय चेतनाको यात्रा हो। र यही यात्रामा  अधिकारी समकालीन नेपाली लघुकथाकी एक सशक्त, संवेदनशील र सम्भावनाशील हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित भएकी छन्।