साहित्यको महाविद्रोह: मनोरञ्जनको मृत्यु र चेतनाको पुनर्जागरण

साहित्यको महाविद्रोह: मनोरञ्जनको मृत्यु र चेतनाको पुनर्जागरण

तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति कुनै साम्राज्यको उदयले गरेको छैन, कुनै युद्धले गरेको छैन, कुनै प्रविधिले गरेको छैन। सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति शब्दले गरेको छ। एउटा वाक्यले साम्राज्य ढालिदिएको छ। एउटा कविताले शताब्दीयौँदेखि मौन बसेका आत्माहरूलाई बोल्न सिकाएको छ। एउटा उपन्यासले मानिसलाई आफ्नै अनुहारसँग पहिलो पटक साक्षात्कार गराएको छ। त्यसैले साहित्य चेतनाको महाविस्फोट हो। यो  इतिहासको धड्कन परिवर्तन गर्ने शक्ति हो।  राजनीति सत्ता परिवर्तन गर्छ। साहित्य चेतना परिवर्तन गर्छ।  क्रान्तिले शासन बदल्छ। साहित्यले मनुष्य बदल्छ। र जब मनुष्य बदलिन्छ, तब मात्र सभ्यता बदलिन्छ।

आजको विश्वमा साहित्यलाई बजारको वस्तु बनाइँदैछ। पुस्तकहरू बिक्रीका लागि लेखिन्छन्। पुरस्कारका लागि सिर्जना गरिन्छन्। लोकप्रियताका लागि सजाइन्छन्। शब्दहरू आत्माको आगो होइन, विज्ञापनका नारा बन्दै गएका छन्। यो अवस्थाले साहित्यको मूल आत्मामाथि नै प्रश्न उठाएको छ। किनभने साहित्यको जन्म मनोरञ्जनका लागि भएको थिएन। मानिसले पहिलो पटक आकाशतिर हेरेर “म को हुँ?” भनेर सोधेको क्षणदेखि साहित्यको जन्म भएको थियो। त्यो प्रश्न विज्ञानको थिएन। त्यो राजनीतिको थिएन। त्यो धर्मको पनि थिएन। त्यो अस्तित्वको प्रश्न थियो। साहित्य त्यही प्रश्नको अनन्त प्रतिध्वनि हो।साहित्यको पहिलो दायित्व कथा भन्नु होइन, चेतना जगाउनु हो। महान् साहित्यले कहिल्यै उत्तर दिँदैन। उसले प्रश्नलाई अझ तीक्ष्ण बनाउँछ। “जीवन किन छ?”, “दुःखको अर्थ के हो?”, “मृत्यु अन्त्य हो कि रूपान्तरण?”, “स्वतन्त्रता के हो?”, “मानिस किन अपराध गर्छ?”, “मुक्ति कहाँ छ?” यिनै प्रश्नहरूले साहित्यलाई दर्शनसँग जोड्छन्। दर्शनले तर्कमार्फत सत्य खोज्छ। साहित्यले अनुभूतिमार्फत। दर्शनले सिद्धान्त निर्माण गर्छ।साहित्यले आत्माको कम्पन सुन्छ। त्यसैले साहित्य दर्शनको भावात्मक स्वरूप हो र दर्शन साहित्यको वैचारिक मेरुदण्ड।

महान् साहित्यकारहरू वास्तवमा सभ्यताका आध्यात्मिक वैज्ञानिक हुन्। उनीहरूले बाहिरी संसारको नापजोख गरेनन्। उनीहरूले मानिसको अन्तर्मनको भूगोल कोरे। उनीहरूले मनोविज्ञानलाई कथामा, दर्शनलाई पात्रमा, आध्यात्मिकतालाई मौनतामा र इतिहासलाई स्मृतिमा रूपान्तरण गरे। यही कारणले महान् साहित्य समयको दास हुँदैन। ऊ समयको निर्णायक हुन्छ। कुनै सभ्यताको वास्तविक इतिहास उसका राजाहरूले होइन, उसका साहित्यकारहरूले लेखेका हुन्छन्।फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीले अपराधलाई कानुनी विषयभन्दा माथि उठाएर आत्माको संकट बनाए, उनले न्यायशास्त्रभन्दा ठूलो दर्शन निर्माण गरे।  अल्बेयर कामुले अर्थहीन संसारमा पनि विद्रोहलाई मानवीय गरिमा बनाए।उनले अस्तित्ववादलाई रक्तमांस दिए।  हर्मन हेसेले नदीलाई आत्मज्ञानको गुरु बनाए। उनले उपनिषद् र बौद्ध चेतनालाई आधुनिक साहित्यिक भाषामा पुनर्जन्म दिए।  टी. एस. इलियटले आधुनिक सभ्यतालाई बाँझो भूमि भने।उनले एउटा युगको आध्यात्मिक दिवालियापन उद्घाटन गरे। यी सबै कृतिहरू कथाभन्दा धेरै ठूलो कुरा हुन्। ती सभ्यताको एक्स रे हुन्।

साहित्यको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको प्रतीकात्मक संरचनामा निहित हुन्छ। महान् साहित्य प्रत्यक्षमा होइन, अप्रत्यक्षमा बोल्छ। आगो केवल ताप होइन शुद्धीकरणको अग्निपरीक्षा पनि हो। नदी पानी होइन समयको निरन्तरता हो। पहाड चट्टान होइन धैर्यको रूपक हो। समुद्र गहिराइ होइन असीम चेतनाको संकेत हो। मौनता शब्दको अभाव होइन अनुभूतिको पराकाष्ठा हो। यही प्रतीकात्मक शक्तिले साहित्यलाई बहुस्तरीय बनाउँछ। सामान्य पाठक कथामात्र पढ्छ जागृत पाठक प्रतीक पढ्छ। महान् समीक्षक चेतनाको स्पन्दन पढ्छ।यहीँबाट साहित्यिक समीक्षाको वास्तविक दायित्व सुरु हुन्छ। समीक्षा कथाको सारांश होइन। समीक्षा कथाको पुनर्जन्म हो। समीक्षक सह–सर्जक हो। ऊ पाठभित्र लुकेको मौनता सुन्ने कलाकार हो। यदि उसले पात्रको आँसु मात्र देख्यो तर त्यस आँसुमा लुकेको आध्यात्मिक विघटन देखेन भने समीक्षा अधुरो रहन्छ। यदि उसले नदी देख्यो तर नदीभित्रको समय देखेन भने ऊ समीक्षक होइन। यदि उसले युद्ध देख्यो तर युद्धभित्रको मानवीय रिक्तता देखेन भने उसले साहित्यको आत्मा छोएकै हुँदैन।

आजको साहित्यिक आलोचनाको ठूलो संकट यही हो कि अधिकांश समीक्षा कथावस्तुको रिपोर्ट बनेका छन्। पात्रको सूची, घटनाको सार, भाषाको सामान्य प्रशंसा, केही उद्धरण र निष्कर्ष। यसले साहित्यको हत्या गर्छ। महान् कृतिहरूको समीक्षा गर्दा पात्रको मनोवैज्ञानिक संरचना, चेतनाप्रवाह, मौनताको व्याकरण, स्मृतिको वास्तुकला, समयको विखण्डन, प्रतीकहरूको अन्तरसम्बन्ध, दार्शनिक कम्पन, आध्यात्मिक संकेत, सांस्कृतिक अवचेतन र भाषाको सङ्गीतलाई विश्लेषण गर्नुपर्छ। समीक्षा अनुसन्धान पनि हो, अनुभूति पनि। विज्ञान पनि हो, कला पनि।विश्व साहित्यले हामीलाई यही सिकाएको छ। विलियम फोकनरले समयलाई स्मृतिको भूलभुलैया बनाए। गाब्रियल गार्सिया मार्केजले इतिहासलाई मिथकसँग मिसाएर समयको चक्रात्मक संरचना निर्माण गरे। फ्रान्ज काफ्काले कार्यालयलाई अस्तित्वगत कारागार बनाए। प्याट्रिक ह्वाइटले मरुभूमिलाई आत्माको सुनसान विस्तार बनाए। जोन फोसेले मौनतालाई प्रार्थना बनाए। यी सबै लेखकहरू घटनाभन्दा चेतनाका लेखक हुन्। उनीहरूको साहित्य पढ्नु भनेको कथाभन्दा बढी आफ्नै आत्माको तहहरू पढ्नु हो।

साहित्यको अर्को महान् आयाम यसको आध्यात्मिकता हो। आध्यात्मिकता कुनै धार्मिक प्रचार होइन। यो आत्मा र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्धको अनुभूति हो। जब पात्र संसारको भीडबाट अलग भएर आफ्नै मौनतामा प्रवेश गर्छ, त्यो आध्यात्मिक यात्रा हो। जब ऊ आफ्नै अपराधसँग सामना गर्छ, त्यो आत्मशुद्धीकरण हो। जब ऊ प्रेममा आफ्नो अहंकार गुमाउँछ, त्यो मुक्ति हो। महान् साहित्यले मानिसलाई बाहिरी विजयभन्दा भित्री विजय सिकाउँछ। त्यसैले साहित्यको सर्वोच्च उपलब्धि पुरस्कार होइन आत्मदर्शन हो।पूर्वीय दर्शनले साहित्यलाई अझ व्यापक बनाएको छ। उपनिषद्को “तत्त्वमसि” केवल दार्शनिक वाक्य होइन; सम्पूर्ण साहित्यको आधार हो। “तिमी नै त्यो सत्य हौ।” बुद्धको शून्यता, गीताको कर्मयोग, सूफी प्रेम, वेदान्तको अद्वैत, श्रीअरविन्दको उत्क्रान्त चेतना यी सबै साहित्यका गहिरा स्रोत हुन्। यदि कुनै कृतिमा नदी बगिरहेको छ भने त्यसलाई जलविज्ञानले मात्र बुझिँदैन त्यसलाई चेतनाको प्रवाहका रूपमा पनि पढ्नुपर्छ। यदि कुनै पात्र घर छोड्छ भने त्यो केवल यात्राको आरम्भ होइन अहंकारको विसर्जन पनि हुन सक्छ।

साहित्य सामाजिक यथार्थबाट पनि अलग छैन। तर महान् साहित्य समाचारको पुनर्लेखन होइन। समाचार घटनाको विवरण दिन्छ साहित्य घटनाको आत्मा खोज्छ। युद्धका तथ्य इतिहासले लेख्छ. युद्धको मौन पीडा साहित्यले लेख्छ। गरिबीको तथ्याङ्क अर्थशास्त्रले दिन्छ; गरिबीको अपमान साहित्यले अनुभूति गराउँछ। त्यसैले महान् साहित्य व्यक्तिगत कथा हुँदै सामूहिक चेतनाको दस्तावेज बन्छ। एउटा पात्र रोइरहेको हुन्छ, तर त्यो आँसु सम्पूर्ण युगको आँसु हुन्छ।यही कारणले समीक्षकले सामाजिक यथार्थलाई राजनीतिक दृष्टिले पढ्नु पर्याप्त हुँदैन। भ्रष्टाचार नैतिक विघटनको सांस्कृतिक रूप हो। युद्ध सभ्यताको आत्मघात हो। विस्थापन पहिचानको विघटन हो। जातीय विभेद केवल सामाजिक अन्याय होइन; मानवीय चेतनाको विभाजन हो। यदि समीक्षकले यी तहहरू समात्न सकेन भने समीक्षा तथ्यहरूको सूचीमा सीमित हुन्छ।

अन्तरपाठीयता पनि महान् समीक्षाको मेरुदण्ड हो। कुनै कृति कहिल्यै एक्लै जन्मँदैन। प्रत्येक महान् पुस्तक हजारौँ पुस्तकहरूको मौन संवाद हो। एउटा नदीले सिद्धार्थलाई सम्झाउँछ। एउटा मरुभूमिले बाइबललाई सम्झाउँछ। एउटा मौनताले जोन फोसेलाई सम्झाउँछ। एउटा अपराधले दोस्तोयेभ्स्कीलाई सम्झाउँछ। एउटा एकान्तले मार्केजलाई सम्झाउँछ। यही अन्तरसम्बन्धले साहित्यलाई विश्वव्यापी बनाउँछ। तर तुलना अनुकरणको आरोप होइन चेतनाको संवाद हो। समीक्षकले समानता मात्र होइन, मौलिकताको केन्द्र पनि पहिचान गर्नुपर्छ।भाषा साहित्यको शरीर मात्र होइन आत्मा पनि हो। महान् लेखकहरू शब्द लेख्दैनन् वातावरण निर्माण गर्छन्। कुनै वाक्यले पाठकलाई अन्धकारमा पुर्‍याउँछ। अर्को वाक्यले उज्यालोको अनुभूति गराउँछ। कुनै मौनताले प्रेम बोल्छ। कुनै विरामचिह्नले मृत्युको संकेत गर्छ। त्यसैले समीक्षा भाषिक संरचनाको गहिरो अध्ययनबिना पूर्ण हुन सक्दैन। ध्वनि, लय, अनुप्रास, बिम्ब, प्रतीक, व्यञ्जना, पुनरावृत्ति, चेतनाप्रवाह, विखण्डित समय, मौनताको व्याकरण यी सबै समीक्षा विमर्शका अनिवार्य उपकरण हुन्।

समकालीन विश्वमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उपभोक्तावाद, डिजिटल संस्कृति र सूचनाविस्फोटले मानिसलाई जानकारी त दिएको छ, तर आत्मदर्शन कम गराएको छ। आज मानिससँग तथ्य धेरै छन्, तर अर्थ कम छ। यन्त्रसँग स्मृति धेरै छ, तर करुणा छैन। यस्तो समयमा साहित्य विलासिता होइन अस्तित्वको आवश्यकता हो। किनकि साहित्यले मात्र मानिसलाई आफूभित्र फर्काउँछ। प्रविधिले गति दिन्छ साहित्यले दिशा दिन्छ। विज्ञानले शक्ति दिन्छ। साहित्यले विवेक दिन्छ। अर्थतन्त्रले सुविधा दिन्छ। साहित्यले संवेदना दिन्छ। सभ्यता चेतनाबाट टिक्छ।  चेतनाको सबैभन्दा शक्तिशाली विद्यालय साहित्य हो।यसैले अब साहित्यलाई पुनः क्रान्तिकारी रूपमा परिभाषित गर्नुपर्ने समय आएको छ। साहित्यलाई केवल पाठ्यक्रमको विषय बनाइराख्नु यसको अपमान हो। यसलाई  पुरस्कार, बिक्री र लोकप्रियताको मापनले मात्र मूल्याङ्कन गर्नु यसको गरिमा घटाउनु हो। साहित्य मानव आत्माको सर्वोच्च अनुसन्धान हो। यो दर्शन, मनोविज्ञान, समाजशास्त्र, इतिहास, धर्म, सौन्दर्यशास्त्र र आध्यात्मिकताको महासंगम हो। यसले मनुष्यलाई आफूलाई पढ्न सिकाउँछ।

महान् साहित्यको अन्तिम लक्ष्य संसार बदल्नु होइन संसार हेर्ने आँखालाई बदल्नु हो। किनकि दृष्टि बदलियो भने युग बदलिन्छ। चेतना बदलियो भने इतिहास बदलिन्छ। मनुष्य बदलियो भने सभ्यता बदलिन्छ। यही कारणले महान् पुस्तकहरू समयसँगै पुराना हुँदैनन् प्रत्येक नयाँ पुस्तामा पुनर्जन्म लिन्छन्। तिनले प्रत्येक पाठकलाई एउटै प्रश्न सोध्छन् “तिमी वास्तवमा को हौ?” यही प्रश्न साहित्यको प्रारम्भ पनि हो र अन्तिम गन्तव्य पनि। साहित्य पीडाको संगीत हो। मौनताको प्रार्थना हो। स्मृतिको नदी हो। आत्माको विद्रोह हो। चेतनाको ज्योति हो। र महान् समीक्षा त्यो ज्योतिलाई अझ उज्यालो बनाउने दार्शनिक दीपशिखा हो। जब समीक्षा स्वयं पनि पाठकलाई नयाँ प्रश्न, नयाँ दृष्टि, नयाँ संवेदना र नयाँ आत्मदर्शनतर्फ धकेल्न सफल हुन्छ, तब त्यो आलोचना मात्र रहँदैन त्यो पनि साहित्य बन्छ। यही साहित्यको सर्वोच्च विजय हो। यही सभ्यताको वास्तविक क्रान्ति हो। र यही मनुष्यको अनन्त यात्राको अमर प्रकाश हो।   (लेखक  नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)