विराटनगरको व्यस्तता र व्यथा

विराटनगरको व्यस्तता र व्यथा

 तोमनाथ उप्रेती

विराटनगर, पूर्वको प्रमुख औद्योगिक नगरी, जहाँ बिहानैदेखि सडकहरूमा गाडीहरूको आवाज र मानिसहरूको हतारोले सहरलाई जीवन्त बनाउँछ। यहाँको चहलपहलले यहाँका बासिन्दाहरूको श्रमशीलता र आशाका कथाहरू बोकेको छ।तर यस चहलपहलसँगै सहरले केही चुनौतीहरू पनि भोगिरहेको छ। सडकहरूमा ट्राफिक व्यवस्थापनको अभाव, धुलो र प्रदूषणले स्वास्थ्यमा पर्ने असर, शुद्ध खानेपानी र फोहोर व्यवस्थापनका समस्या यहाँका दैनिकीका हिस्सा बनेका छन्।

यस सहरमा औद्योगिक र व्यापारिक गतिविधिले रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरेको भए पनि जनसंख्याको चापसँगै यातायात, स्वास्थ्य सेवा र हरियालीको संरक्षणमा थप ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता महसुस भइरहेकै छ।विराटनगरको चहलपहलमा समाहित जीवनका आशा र यहाँका चुनौतीबीच सन्तुलन कायम गर्दै नगरको दिगो विकास र सबैका लागि सुन्दर, स्वस्थ वातावरण बनाउने दिशामा सहकार्य र सचेत प्रयास आवश्यक देखिन्छ।

विराटनगर, मोरङको मुटु, औद्योगिक उत्कर्ष र उज्यालो उदासीको संगम हो। बिहान जुट मिलको सायरनले निद्रा च्यातेर शहरलाई उठाउँछ, सडकमा पसिना टप्किन्छ, चिया पसलको उकालो धुवाँमा मिसिन्छ, र चिम्नीका कालो बादलले आकाशलाई उदासो अनुहार लगाउँछ। विराटनगरको बिहान उत्साहको आवरण ओढेर सुरु हुन्छ, तर त्यस उत्साहभित्र थकित आत्माहरूको मौन रुदन मिसिएको हुन्छ।

जुट मिल, इस्पात कारखाना, तेल उद्योग र कपडा कारखानाहरूका गेटमा उभिएका मजदुरहरूका आँखामा सपना हुन्छ, तर ती सपना कहिले काँही चिम्नीको धुवाँमा हराउँछन्। मजदुरहरूको हातमा चिया र चुरोटको सस्तो स्वाद हुन्छ, तर निधारमा पसिनाका मोती झुन्डिएका हुन्छन्। विराटनगरका गल्लीहरू, साँघुरा र धुलाम्मे, ती गल्लीहरूमा गुड्ने ठेलागाडा र गाडीहरूमा पसिनाको गन्ध मिसिएको हुन्छ। अनि ती गल्लीहरूमा पसिना र धुवाँको मिलनले बनाएको बादल बेलुकाको हावामा बिलाउँछ, जसरी मजदुरको हाँसो बेलुकाको अँध्यारोमा हराउँछ।

विराटनगरका सडकहरू  धूलो र धावनका लागि बनेका छैनन्। ती सडकहरू मजदुरका पाइला, महिलाहरूको करगहाको पाइलट, र ठेला तान्ने युवाहरूका थकित कदमको साक्षी हुन्। यहाँका सडकहरूमा बिहान बेलुका पसिनाका धारा बग्छन्। कतै कारखानाबाट फर्किदै गरेको पिताको काँधमा बच्चा निदाएको हुन्छ, कतै आमाको काखमा भातको थाल बोकेको बालकको मुस्कान हुन्छ। विराटनगरले श्रमको सौन्दर्य देखाएको छ, तर श्रमको पीडा पनि सँगै छरिदिएको छ।

श्रम यहाँ पूजा हो, तर कहिले काँही श्रमकै पूजा विसर्जनको कथा पनि हुन्छ। एउटा जुट मिलको गेटमा उभिएको श्रमिक, उसको आँखामा निन्द्रा छैन,  भोको पेटको आगो छ। बेलुकाको बेलामा, कारखानाका भित्ताहरू चिसिँदै जाँदा, ती भित्ताहरूले दिनभरि सुनेका कराहहरूलाई हावामा फुकिदिन्छन्। चिम्नीहरूबाट निस्केको धुवाँ कहिले आकृतिहरू बनाउँछ, कहिले आँशुका बादल बनेर आकाशमै फाट्छ।

विराटनगरले भन्छ—“म विकासको सहर हुँ, तर मेरो विकासका पर्खालहरू पसिनाका इँटाले बनेका छन्, र ती इँटाहरूमा रगतका छिटाहरू पनि मिसिएका छन्।” चिया पसलका कुर्सीहरूमा बसेर चुरोटको धुवाँ फुक्ने मजदुरहरूको आँखामा धुवाँजस्तै अस्पष्ट भविष्य देखिन्छ। उनीहरूको गलामा पसिनाले बनाएको माला हुन्छ, तर त्यो माला कहिले काँही आत्मसम्मानको प्रतीक, कहिले लाचारीको प्रतिमा बन्छ।

विराटनगरको व्यस्तता आत्मालाई अध्यात्ममा लाने बाटो पनि हो। जब बिहान ४ बजे जुट मिलको साइरन बज्छ, त्यो साइरन एक किसिमको ध्यानजस्तै हुन्छ, जसले शहरलाई कर्मयोगी बनाउँछ। मजदुरहरूको पसिना, उनकी आमाको प्रार्थना, उनका छोराछोरीका सपना, र सडकका धूलोका कणहरू सबैको मिलन विराटनगरको आकाशमा प्रार्थनाजस्तै गुन्जिन्छ। यहाँ श्रम कर्म हो, कर्म नै धर्म हो, र धर्म नै अध्यात्मको बाटो हो।

तर, यस व्यस्ततामा व्यथा मिसिएको छ। कहिले मजदुरको हातमा महिनाको आधा तलब आउँदैन, कहिले बालश्रममा फसेका बालकहरूको मुस्कान झुटो हुन्छ। कहिले कारखानाको चिम्नीबाट निस्किएको धुवाँले आकाशको निलोपन छोप्छ, कहिले हावाले ती धुवाँलाई फुकिदिन्छ। विराटनगरको हावामा पसिना, आँसु र आशा मिसिएको छ, र ती आशाहरू कहिलेकाहीँ खण्डहरजस्तै देखिन्छन्।

विराटनगरका गल्लीहरू हिँड्दा सुनिन्छ, बालबालिकाका पेटका आवाजहरू, महिलाहरूका करगहाका गीतहरू, र बुढाहरूका आँखा कहिल्यै नभेटिएका सपना खोजिरहेका हुन्छन्। ती गल्लीहरूमा कहिले पनि मौनता छैन, किनकि श्रमको आवाज कहिल्यै मौन हुँदैन। विराटनगरका ठेला तान्ने हातहरूमा छाला फुटेको हुन्छ, तर ती हातहरू जीवनको गीत गाउन कहिल्यै थाक्दैनन्।

विराटनगर अध्यात्मको पाठ सिकाउँछ— “तिमी जहाँ छौ, जे गरिरहेछौ, त्यसैमा तिमी ईश्वर भेट्न सक्छौ।” यहाँका जुट मिलको घण्टीहरू  उत्पादनको सूचना होइन, तिनीहरू श्रमको मन्त्र हुन्, जसले मानिसलाई कर्ममा केन्द्रित रहन सिकाउँछन्। इस्पात कारखानाको ध्वनि तपस्वीको मन्त्रजपजस्तै हो, जसले कठिनाइलाई पगालेर नयाँ रूप दिन्छ। सडकमा गुडिरहेको ठेलागाडाको कर्कश आवाज पनि कुनै शास्त्रीय संगीतभन्दा कम होइन, किनकि त्यो आवाजमा परिश्रमको लय छ, संघर्षको स्वर छ, र आत्मनिर्भरताको ताल छ।

विराटनगरको धूलो उड्दा आकाशमा उड्ने ती कणहरू तपस्यामा उठेका धुवाँ हुन्, जसले सूर्यको किरणसँग नाच्दै कर्मयोगको पाठ पढाउँछन्। यहाँको हावा एउटा अदृश्य गुरु हो, जसले साससँगै संयम र धैर्यको शिक्षा दिन्छ। यहाँका गल्लीहरू तीर्थक्षेत्र हुन्, जहाँ श्रमिकहरूको पैतालाहरूले माटोलाई पवित्र बनाइरहेका छन्।

जसरी गङ्गाको पानीमा सबैकसरीका नदीहरू मिसिन्छन्, त्यसैगरी विराटनगरमा जात, धर्म, भाषा, र क्षेत्रका भिन्न आवाजहरू श्रमको संगममा मिसिन्छन्। यहाँ मजदुरका हाँसो र पसिनाका गन्धमा ईश्वरको उपस्थिती अनुभूत हुन्छ। श्रमशिवको पूजा यहाँ  मन्दिरमा होइन, जुट मिलको भित्रको आवाज, इस्पातको ठोकाई, र गाडी तान्ने हातहरूमा हुन्छ।

विराटनगर भन्छ—“कर्म नै ध्यान हो, श्रम नै साधना हो, र पसिना नै अभिषेक हो।” यहाँको प्रत्येक बिहान एउटा संकल्प हो, प्रत्येक साँझ एउटा धन्यवाद हो। यसरी विराटनगरको ध्वनिहरूमा अध्यात्मको लय मिसिएको छ, जसले सिकाउँछ, “तिमी जहाँ छौ, जसरी छौ, कर्म गर, त्यसैमा ईश्वरसँग भेट हुन्छ।”

जब बेलुका अन्धकारले सहरलाई बिस्तारै अँगाल्न आउँछ, तब विराटनगरका बत्तीहरू एक-एक गरी बल्न थाल्छन्। ती बत्तीहरू  बिजुलीका बल्ब होइनन्, ती श्रमका दीप हुन्, जसले सहरलाई उज्यालो बनाउँछन्, आकाशलाई रंग दिन्छन्, र मानिसका आँखाभित्र लुकेर बसेका सपनाहरूलाई बिउझाउँछन्। तर, त्यस उज्यालोभित्र पनि एउटा मौन व्यथा हुन्छ—जुन व्यथा बेलुकाको हावासँग मिसिएर पसिना र धुवाँको गन्धमा घुल्छ। कहिलेकाहीँ ती बत्तीहरूले ठेलागाडा तानिरहेको बुढाको थकित अनुहारलाई झनै स्पष्ट बनाइदिन्छ, जहाँ तपाईं देख्न सक्नुहुन्छ—त्यो अनुहारमा कति संघर्ष, कति हार, कति आशा, र कति सपना बाँकी छन्।

विराटनगरका उद्योगहरूले उज्यालो ल्याउँछु भन्छन्, तर कहिलेकाहीँ ती उद्योगका ढोकामै श्रमिकका सपनाहरू कर्कश रोदनमा परिणत हुन्छन्। इस्पात कारखानाको ध्वनि र जुट मिलको घण्टीको तालमा आत्माको करुण नाद मिसिन्छ। जब कोही महिला बिहान सबेरै घरबाट निस्केर मिलतर्फ हिंड्छे, उसको पाइला धैर्यको तानपुराजस्तै हुन्छ। उसको गोडामा चप्पल फुटेको हुन्छ, तर उसको मनमा विश्वासका तारा बलिरहेका हुन्छन्। यो विश्वासको उज्यालो नै विराटनगरको साँचो उज्यालो हो।

विराटनगरले सिकाउँछ—श्रम नै धर्म हो, कर्म नै ध्यान हो। यहाँको पसिनामा जीवनको रस छ, आँसुमा आत्माको शुद्धता छ, र श्रममा आत्मसम्मानको स्वास छ। जब पसिनाका थोपा कपडामा झर्छ, त्यो थोपामा जीवनको संगीत बज्छ, किनकि त्यो थोपाले भोलिको अन्न हुर्काउँछ, सन्तानका सपना पढाउँछ, र परिवारलाई जोडी राख्छ। यहाँका चिया पसलहरूमा राखिएका थर्मसमा घामले तताएको पानी हुन्छ, तर कपमा खन्याइने त्यो तातोपानीसँगै मानिसका सपनाहरू पनि उम्लिरहेका हुन्छन्। ती कपहरू हातमा लिँदा हात तातिन्छ, तर मनमा साहस र दृढता पनि उम्लन्छ।

विराटनगरको व्यस्तता र व्यथा, यी दुई शब्दहरू  एक-अर्कासँग गाँसिएका छैनन्, यी दुवै मिलेर मोरङको आत्मा बनेका छन्। यहाँको हावा पसिनाको गन्ध बोकेको हुन्छ, धुवाँले संघर्षको कहानी सुनाउँछ, सडकहरूमा हिँड्ने हरेक पाइला तपस्या हो। जब चिम्नीहरूको धुवाँ आकाशमा हराउँछ, त्यसपछि आउने शान्तिमा पनि घामको तातो र पसिनाको गन्ध लुकेको हुन्छ।

र, जब रातमा सहर शान्त हुन्छ, सडकका बत्तीहरू मधुर बन्छन्, अनि कतैबाट जुट मिलको घण्टीको आवाज आउँछ। त्यो घण्टी  कारखानाको होइन, त्यो घण्टी जीवनको हो, जसले भनिरहेछ—“उठ, कर्म गर, किनकि कर्म नै धर्म हो, र धर्म नै अध्यात्म हो।”

यसरी विराटनगर अध्यात्मको पाठ सिकाउँछ—“जहाँ छौ, जुन अवस्थामा छौ, जसरी छौ, त्यसैमा तिमी ईश्वर भेट्न सक्छौ।” यहाँको श्रमको सङ्गीतमा, पसिनाको बास्नामा, र आँसुका थोपामा ईश्वर बस्छ। यहाँको उज्यालोले बताउँछ, असली पूजा श्रम हो, र असली साधना कर्म हो।