अहिंसाको मार्गदर्शक: गुरुजी मंगलदासजी महाराज   

                           अहिंसाको मार्गदर्शक: गुरुजी मंगलदासजी महाराज

तोमनाथ उप्रेती

यस धर्तीमा समय समयमा प्रेम ,मानव कल्याण, अहिंसा र न्यायका प्रतिमुर्तिहरु जन्मने गर्दछन् । यसै क्रममा गुरुजी श्री मंगलदास महाराजको जन्म वि.सं १९५३ आश्विन शुक्ल द्वादशीका दिनमा पुर्वी नेपालको इलाम जिल्ला अन्तर्गतको मेहेलबोटे भन्ने स्थानमा भएको थियो । उहाँका पिताको नाम कल्याणदास सापकोटा र माताको नाम नर्वदा थियो । गुरुजीको उमेर डेढ वर्षको भएपछि कल्याणदासजी नेपालबाट बसाइँ सरेर सपरिवार आसामपुग्नुभयो। त्यहाँ गुरु पीताम्बरदासजीसँग साक्षत्कार भयो। त्यसपछि आसाम रांशालीमागुरुजी सपरिवार निजानन्द धर्ममा दीक्षित हुनुभयो ।

गुरुजी मंगलदासजी महाराजको जीवन मानवता, करुणा र अहिंसाको अविस्मरणीय उदाहरण हो। उनले जीवनको प्रत्येक क्षेत्रलाई नैतिकता, सत्यता र दया मार्फत चलाउन प्रेरित गरे। अहिंसा केवल हिंसाविहीनता मात्र होइन; यो मानव सम्बन्ध, समाज र राष्ट्र निर्माणमा स्थायी शान्ति र सामञ्जस्यको आधार हो। गुरुजीको शिक्षाले देखाउँछ कि व्यक्तिगत र सामाजिक सुधार अहिंसाको अभ्यासबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

नेपाल र भारतका विभिन्न समाजमा उनका उपदेशले मानिसलाई स्वार्थ, द्वेष र विभाजनबाट मुक्त गराए। गुरुजीले भनिरहेका थिए—“सत्य र करुणामा आधारित जीवन नै समाज सुधारको मूल आधार हो।” उनका अनुयायीहरू केवल बाह्य नियम पालनमा सीमित रहेनन्, तर आन्तरिक चेतना, नैतिक मूल्य र सामाजिक उत्तरदायित्वमा केन्द्रित भए। यसरी, समाजमा पारदर्शिता, मेलमिलाप र आपसी सम्मानको वातावरण सिर्जना भयो।

गुरुजीको दृष्टिमा अहिंसा केवल शारीरिक क्रियामा होइन; शब्द, विचार र व्यवहारमा पनि लागू हुनुपर्छ। विभाजन, भेदभाव र अन्यायको विरुद्धमा स्थायी परिवर्तन ल्याउन उनले शिक्षा, उपदेश र व्यक्तिगत उदाहरणमार्फत समाजलाई जागृत गराए। उनका शिक्षाहरूले देखाउँछ कि आत्म-नियन्त्रण, दया र न्यायमा आधारित जीवनशैलीले मात्र व्यक्तिगत उन्नति होइन, समग्र समाजको स्थायित्व र समृद्धि सुनिश्चित हुन्छ।

आज पनि गुरुजी मंगलदासजी महाराजको जीवन र उपदेश मानवताका मार्गदर्शक बनेका छन्। अहिंसा र करुणामा आधारित सामाजिक चेतना, समानता र न्यायको अभ्यासले समाज सुधारको बाटो सरल बनाउँछ। उनका शिक्षाहरूले हामीलाई सिकाउँछन् कि स्थायी परिवर्तन बाह्य दबाब वा शक्ति प्रयोगबाट होइन, आन्तरिक नैतिक चेतना र अहिंसामा आधारित कर्मबाट प्राप्त हुन्छ।

गुरुजी मंगलदास महाराजको जीवनको अन्तिम चरण प्रेम र करुणाको दिव्य सन्देश फैलाउने कर्ममा समर्पित रह्यो। उहाँ सधैं भन्नुहुन्थ्यो—“साँचो प्रेम कहिल्यै समाप्त हुँदैन; यो दिनको उज्यालो जस्तो हो, जसले सबैलाई प्रेरित गर्दछ।” यही प्रेम र करुणाले उहाँको जीवनलाई एक दीपक जस्तो उज्यालो बनायो, जसले अज्ञान, हिंसा र स्वार्थको अँध्यारोमा प्रकाश फैलायो। हिन्दू मिथक अनुसार, भगवान रामले वनवासको कठिनाइ र सीताको संकटमा पनि धर्म र करुणाको मार्ग अँगालेका थिए; त्यस्तै गुरुजीले समाजका पीडित र उपेक्षित व्यक्तिमाझ न्याय र करुणा फैलाए।

ध्यान र साधनालाई जीवनको अनिवार्य अंग मान्दै, गुरुजीले मानिसहरूलाई नियमित ध्यान र आत्म–समर्पणको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्नुभयो। उहाँका अनुसार, “मनको शुद्धता बाहिरी विजयभन्दा ठूलो हुन्छ।” बौद्ध दर्शनमा बुद्धले शान्त मन र करुणामय दृष्टिकोणबाट संसारको दुःख निवारण गर्न सिकाएका थिए; गुरुजीले पनि यही मार्गदर्शनको अभ्यासद्वारा व्यक्तिलाई आन्तरिक शान्ति र स्पष्टता प्राप्त गराउन चाहनुभयो।

सकारात्मक मानसिकता र दृष्टिकोणलाई जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्ने आधार मानेर, उहाँले समाजमा समान अवसर र विकासका सम्भावनाहरू सुनिश्चित गर्न आवश्यक ठान्नुभयो। विविध धार्मिक, जातीय र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका व्यक्तिहरूबीच सहिष्णुता र संवाद प्रवर्द्धन गर्नु उहाँको दृष्टिकोणको मूल तत्व थियो।

युवाहरूमाथि आध्यात्मिक नेतृत्वको प्रभावलाई महत्वपूर्ण ठान्दै, गुरुजीले जीवनको उद्देश्य पहिचान गर्न र त्यसतर्फ कर्म गर्न प्रेरित गर्नुभयो। उहाँका शिक्षाहरू करुणा, ज्ञान र जागरूकताको आधारमा व्यक्तिलाई आत्मिक विकास र समाजको उत्थानतर्फ उन्मुख गर्दछन्। भक्तहरूले उहाँलाई केवल गुरु मात्र नभएर मानव चेतनाको मार्गदर्शक र धर्मको जीवित प्रतिरूपको रूपमा सम्मान गर्छन्।

गुरुजीका वचन र कर्मले हामीलाई स्मरण गराउँछन्—“सत्य, करुणा र प्रेमको मार्गमा हिंड्नेले मात्र अन्धकारमाथि विजय प्राप्त गर्छ।” उहाँको जीवन र शिक्षाहरू भविष्यका पीढीका लागि दिव्य प्रकाश र मार्गदर्शनको स्रोत बनेका छन्।

वि.सं. २०२९ मा गुरुजीले गुरुजी प्रणामी मिसन ट्रष्टको स्थापना गर्नुभयो । गुरुजीले ‘तुम सेवासे पाओगे पार मार्गलाई अगाडि बढाउनुभयो । गुरुजीले सबैलाई समाज सेवा गर्न प्रेरणा दिनु हुन्थ्यो। उहाँले मन्दिरको साथै स्कूल, आश्रम, धर्मशाला, गौशाला, अस्पताल आदिको स्थापना गराउनुभयो। वि.सं. २०३५ मा गुरुजीले इटहरीमा बुढी गंगाको किनारमा श्रीकृष्ण प्रणामी मुक्ति धामको स्थापना गर्नुभयो । भारतस्थित पन्नामा पनि धर्मशालाको निर्माण वि.सं. २०३५ मै गराउनुभयो । उहाँले सिलिगुडीमा वि.सं. २०३८ मा १०८ पारायण गराउनु भयो । वि.सं. २०३९ मा गुरुजीबाट मासिक पत्रिका ‘राजविद्याको प्रकाशन सुरु गरियो ।

समाज सेवा , प्रेम, अहिंसा र न्यायका लागि उहाँका सेवा मुलक कार्यहरूमा मन्दिर, सत्संग भवन, प्रार्थना भवनको निर्माण र सञ्चालनद्वारा आध्यत्मिकताको विकास , विद्यालयको स्थापना गरेर शिक्षाको प्रचार गर्नु, विशेष रूपमा नारी शिक्षाको महत्व कायम गर्नु , बृद्ध आश्रमको स्थापना गरेर वृद्धहरूको सम्मान र सेवा गर्नु , संस्कृत विद्यालयको स्थापना गरेर हिन्दू धर्म संस्कृति र संस्कृतको सम्बर्द्धनमा महत्वपुर्ण योगदान रहेको छ । अस्पतालको स्थापना र संचालनद्वारा जनस्वास्थ्यको रक्षा , धार्मिक साहित्यको लेखन र प्रकाशनद्वारा धार्मिक जनचेतना जागृत, धार्मिक प्रचारकहरू तयार गरेर भावी पिंढीलाई धर्मको विकासमा मार्ग दर्शन , श्री कृष्ण प्रणामी बाइजुराज महिला समिति, प्रणामी यसवाहरुलाई गोलवद्ध गर्दै सामाजिक कार्यमा अहोरात्र लाग्न श्री कृष्ण प्रणामी युवा संघ गठन गरेर महिला र युवालाई संगठित रूपमा धार्मिक सेवामा लगाउनु , भागवत र गीताका माध्यमबाट धर्म संस्कृतिको रक्षा गर्नु, ,तारतमवाणीको तालिम र गायनको परिपाटी कायम गरी महामति प्राणनाथको सन्देश व्यापक बनाउनु , महिला र युवा प्रचारकलाई व्यासासनमा बसाएर नारी र युवालाई समान अधिकारको बोध गराउनु ,अनाथहरूको संरक्षण गरी मातापिताको स्नेह दिनु र शिक्षित बनाउनु ,समय र श्रमलाई सधैं महत्त्व दिनु , सादगी र सरल जीवनयापन गर्नु गराउनु  वाहाँका प्रमुख सेवामुलक कार्यहरु रहेका छन् ।

धर्मको नाममा पशुपक्षीको बली दिने प्रथा, जातपातका आधारमा गरिने भेदभाव र छुवाछुत जस्ता कुरीतिहरू तथा कर्मकाण्ड मात्रलाई धर्म मान्ने चलन रहेको क्षेत्रमा विभेद हटाउन गुरुजी अहोरात्र  लागि पर्नुभएको हो । उहाँले विभिन्न जातजाति, भाषाभाषी जनतामा आध्यात्मिक जागरणको लागि मन्दिर निर्माण गर्ने, नारी शिक्षामा जोड दिन कन्या पाठशाला खोल्ने, अनाथ बालबालिकाको लागि सेवा आश्रम सञ्चालन गर्ने, गौशाला, निःशुल्क औषधालय र सेवामुलक यस्ता अनेकौ कार्य गर्नुभयो । मानव कल्याण, देश सेवा र समाज सेवा, जीवनको लक्ष्य हुनुपर्छ भन्ने विश्वासका साथ उहाँ कर्मक्षेत्रमा लाग्नुभयो । उहाँ धार्मिक साहित्यका प्रचारक आध्यात्मिक ज्ञानको वैज्ञानिक तथा व्यवहारिक प्रयोग कर्ता र जीव हिंसाका कट्टर विरोधी हुनुहुन्थ्यो । गुरुजी मंगलदास, क्रषिमुनि र महात्माको तपोभूमि नेपालको गौरव हुनुहुन्छ।

८९ वर्षको लामो जीवन यात्रामा समाजका सबै तह, वर्ग र सम्प्रदायहरूबाट उहाँ सम्मानित हुनुहुन्छ। उहाँको स्मृतिमा कालिम्पोङमा मंगलधाम र मेहेलबोटे इलाममा मंगल मन्दिर , सुनसरी जिल्लाको इटहरी उपमहानगरपालीकामा मुक्तिधाम, झापाको भद्रपुरमा मंगल पार्क निर्माण भएका छन् ।

गुरुजी मंगलदास महाराजको जीवनदर्शन केवल एक साधकको कथा मात्र होइन; यो मानव चेतना, सामाजिक न्याय र आध्यात्मिक उत्थानको प्रतिमूर्ति हो। उनले जीवनलाई कर्म, करुणा र न्यायको मार्गमा निरन्तर लगाएका छन्। उनको शिक्षामा मानवता केन्द्रमा छ—सिर्जनशीलता, सेवा र अहिंसाले समाजको अन्धकारलाई पार गर्दै उज्यालो प्रकाश फैलाउँछ। अहिंसा केवल शारीरिक हिंसाको विरोध मात्र होइन; यो मन, वचन र कर्ममा शुद्धता, प्रेम र सहिष्णुताको अभ्यास हो।

गुरुजीको दर्शन जीवनको गहिराइ र आत्मबोधको यात्रा हो। उनले सिकाएका छन्—“व्यक्तिगत सुख आत्मिक शान्तिसँग सम्बन्धित हुन्छ; यदि समाजको कल्याणसँग जोडिँदैन भने त्यो अधूरो हुन्छ।” मानवता, सामाजिक न्याय र सेवा उनको जीवनका अविच्छिन्न अंग हुन्। यो दृष्टि हिन्दू दर्शनको कर्मयोग र बौद्ध धर्मको करुणामय मार्गसँग मेल खान्छ। कर्मयोगले कर्तव्यमा निष्ठा र निष्काम सेवा शिक्षा दिन्छ, भने बौद्ध दृष्टिले सबै प्राणीमा समान करुणा र अहिंसाको महत्व देखाउँछ।

साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा, मंगलदास महाराज जीवनलाई एक दीपकको रूपमा लिए, जसले अज्ञान, स्वार्थ र अन्यायको अँध्यारोमा उज्यालो फैलायो। उनका वचन र कर्मले समाजमा नैतिकता, अनुशासन र करुणाको गहिरो बीउ रोप्यो। उनका अनुयायी र समाजले उनलाई केवल गुरु मात्र होइन, मानव चेतनाको मार्गदर्शक र सत्यको जीवित प्रतिरूपको रूपमा सम्मान गर्छ।

गुरुजी मंगलदास महाराजको जीवन दर्शनले सिकाउँछ—सत्य, अहिंसा र मानवता केवल आदर्श होइन, ती कर्ममार्गमा उतारिनुपर्ने जीवनका मूल्य हुन्। जब एक व्यक्ति आत्मिक शुद्धता र सामाजिक न्यायलाई एकसाथ अँगाल्छ, तब मात्र समाजको उज्यालो सम्भव हुन्छ। गुरुजीको दीपले यो देखाउँछ—मानवता, करुणा र अहिंसाले मात्र अन्धकारमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छ।

अन्त्यमा, सामाजिक कार्यका महानायक ,वैज्ञानिक अध्यात्मवादका शुत्रधार, महान विचारक , दार्शनिक, सुधारक, अहिंसा,मानव कल्याण ,दया, सेवा , प्रेम र न्यायका युगिन धरोहर गुरुजीको कालजयी जीवनपद्धतिबाट पाठ सिकेर वैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको विजारेपणगरी जीवन मंगलमय बनाउन सकिन्छ । आज गुरुजीको नाम सुन्नाले मात्रै पनि विश्व जगत नतमस्तक हुन्छ ।वाहाँको जीवन दर्शनबाट विश्व जगतले समाज कल्याण,सदाचार,नैतिकता, सहिष्णुता, विश्व वन्धुत्व, भाइचारा ,सामाजीक न्याय, सुशासन,मानव कल्याण, निष्ठा र असल आचरण जस्ता गुणहरु अवलम्वन गर्दै विश्वमा मानवतावाद, अहिंसावाद, सामाजिक प्रेम र सद्भाव ग्रहण गर्न आवश्यक छ ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)