ईर्ष्या त्याग, स्नेह र सद्भावको आरोहण

ईर्ष्या त्याग, स्नेह र सद्भावको आरोहण

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

ईष्या मानिसको मनोविज्ञानमा असर पार्ने एक शक्तिशाली भावना हो। यो भावना कुनै व्यक्तिको सफलता, खुशी वा समृद्धिमा अरूको अनावश्यक हस्तक्षेप वा असमानता को अनुभवमा उत्पन्न हुन्छ। ईष्याले मानिसलाई मात्र असन्तुष्ट र दुःखी बनाउने काम गर्दैन, यसले जीवनमा गम्भीर नकारात्मक परिणाम पनि ल्याउन सक्छ। ईष्या मानिसको मानसिक स्वास्थ्य, सम्बन्ध र जीवनको गुणवत्तामा नकारात्मक प्रभाव पारेर एक प्रकारको आत्मघाती प्रवृत्तिमा परिणत हुन सक्छ।

ईष्या मानव जीवनको एक गम्भीर मानसिक र सामाजिक चुनौती हो। यो भावना  व्यक्तिगत पीडा मात्र होइन, सामाजिक अस्थिरता, आक्रामक व्यवहार र मानसिक तनावको पनि कारण बन्न सक्छ। वेदान्त दर्शनले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि अहंकार, लोभ र ईष्या मानव मनका तीन प्रमुख विकार हुन्, र यी तीनैले जीवनमा अन्धकार र अस्थिरता निम्त्याउँछन्। ईष्या  बाह्य कारणबाट मात्र उत्पन्न हुँदैन; यसको जरा व्यक्ति भित्रको असुरक्षा, तुलना, असन्तोष र अविद्यामा हुन्छ। जब मानिस आफ्नो जीवनलाई अरूसँग तुलना गर्न थाल्छ, तब उसमा ईष्या र द्वेष जन्मन्छ, जसले मानसिक शान्ति र सामाजिक सद्भाव दुवैलाई नष्ट गर्दछ।

ईष्याको उत्पत्ति व्यक्तिको अपरिपूर्णता बोध, असुरक्षा, तुलना र अहंकारबाट हुन्छ। वेदान्त दर्शनमा भनिन्छ, “अस्माद्भावस्यान्यस्यान्निन्दा”—आफूलाई बाह्य वस्तु वा मान्यतासँग तुलना गर्ने बानीबाट ईष्या जन्मन्छ। जब मानिसले अरूको सफलता, प्रतिष्ठा वा सम्पन्नतालाई आफ्नो मूल्यांकनको आधार बनाउँछ, तब उसले ईर्ष्या अनुभव गर्छ। यो अनुभव  आन्तरिक पीडा मात्र होइन, बाह्य हिंसा, द्वेष र सामाजिक असहमतिको मार्ग पनि खोल्दछ। मिथक र इतिहासले देखाउँछ कि ईष्या  व्यक्तिगत जीवनमा मात्र असर गर्दैन; यो सामाजिक विभाजन, राजनैतिक अस्थिरता र सामूहिक विनाशको कारण पनि बन्न सक्छ। महाभारतमा दुर्योधनको उदाहरण स्पष्ट छ—उसको ईष्याले पाण्डवहरूविरुद्ध युद्ध मात्र होइन, सामाजिक एकता, भाइचारा र न्याय नष्ट गर्यो।

ईष्याको सामाजिक प्रभाव गहिरो छ। जब मानिस ईष्याको प्रभावमा आउँछ, उसले आफ्नो आत्मसम्मान, आत्मविश्वास र मानसिक स्थिरता गुमाउँछ। व्यक्तिगत सम्बन्धमा असमझदारी, पारिवारिक कलह, मित्रता र सहकर्मी सम्बन्धमा विषाक्तता फैलिन्छ। कार्यस्थलमा ईष्याले प्रतिस्पर्धात्मक तनाव र छलकपट उत्पन्न गर्छ। सामाजिक रूपमा, ईष्याले सहिष्णुता, न्याय र परस्पर सम्मानको कमी ल्याउँछ। यही कारणले वेदान्त दर्शनले ईष्याको नियन्त्रणलाई व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक सुधार र शान्तिको आधार मान्छ।

ईर्ष्या मानव मनको एउटा सामान्य भावना हो, तर यदि यसलाई नियन्त्रण गर्न नसकिने हो भने यो व्यक्तिको भित्री शान्ति, सम्बन्ध, र सामाजिक सद्भावमा बाधक बन्छ। वेदान्तले हामीलाई सिकाउँछ कि साँचो शक्ति बाह्य उपलब्धिमा होइन, आत्म–नियन्त्रण, प्रेम र मेलमिलापमा हुन्छ। जब हामी ईर्ष्या त्याग्छौं, हाम्रो मन शान्त र स्थिर हुन्छ, र जीवनको वास्तविक सौन्दर्य अनुभूत हुन्छ।

ईर्ष्या त्याग्ने पहिलो कदम हो – आत्म–साक्षात्कार। जब हामी आफ्ना कमजोरी, भय र लालसालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्छौं, तब हामी ईर्ष्याको जालबाट मुक्त हुन सक्छौं। यसले भित्री स्वतन्त्रता र आत्म–विश्वास बढाउँछ। साथै, वेदान्तले सिकाउँछ कि अरूको सफलता हाम्रो अवरोध होइन, बरु प्रेरणा हो। यही दृष्टिकोणले स्नेह र सद्भावको बीउ रोप्छ।

आत्मिक अनुशासनले मात्र ईष्या नियन्त्रण हुँदैन; व्यक्तिलाई सामाजिक सद्भावको अभ्यास पनि आवश्यक छ। जब व्यक्ति आफ्ना क्रियाकलाप, व्यवहार र विचारमा सचेत हुन्छ, तब उसले समाजसँग न्यायपूर्ण र सहिष्णु व्यवहार गर्न सक्छ। वेदान्त दर्शनले भन्छ कि कर्ममा संलग्न रहँदा पनि व्यक्ति ईष्या र द्वेषबाट मुक्त रहन सक्छ। भगवद्गीतामा (५.८) भनिएको छ: “ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥” यसको अर्थ, जब व्यक्ति आफ्नो कर्ममा सङ्ग न राखी, आत्मचेतनासँग संलग्न भएर कर्म गर्छ, तब उसले ईष्या, द्वेष र हिंसाबाट मुक्त रहन्छ।

ईष्या नियन्त्रणमा स्वधर्म पालन र कर्मयोगको विशेष महत्त्व छ। स्वधर्म पालनले व्यक्ति आफ्नो कर्तव्य, मूल्य र नैतिक जिम्मेवारीप्रति सचेत रहन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो कर्ममा निष्ठावान् हुन्छ, उसले अरूको सफलता र प्रगतिको आधारमा द्वेष र ईष्या बढाउँदैन। कर्मयोग अभ्यासले उसको क्रियाकलापमा विवेक, संयम र धैर्यता ल्याउँछ। यसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्धमा पनि सद्भाव र स्थायित्व ल्याउँछ।

भक्ति र ध्यानले मनको शुद्धिकरण गर्छ। जब मन शुद्ध हुन्छ, निर्णय र व्यवहार पनि शुद्ध हुन्छ। यसले समाजमा हिंसा, द्वेष र असमानताको कमि ल्याउँछ। रामायणमा कैकयीको उदाहरणले देखाउँछ कि व्यक्तिगत ईर्ष्याले सम्पूर्ण समाजमा कलह र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ। यही दृष्टान्तले हामीलाई सिकाउँछ कि व्यक्तिगत ईष्या नियन्त्रण नगर्दा सामाजिक सद्भाव र स्थायित्व प्रभावित हुन्छ।

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद र मात्सर्य छ वटा मानवीय गुण हुन् । यद्यपि भागवतमा व्यासजीले यसलाई षड्दश्यु भनेका छन् । दश्युको अर्थ हुन्छ डाँकु । मानिसको सद्गुण अर्थात् दया, माया, मैत्री, करुणा, शान्ति, सदाचार, त्याग, तपस्या, परहित तथा परोपकार जस्ता सद्भावलाई चोरेर वा अपहरण गरेर दुःख दिन सक्ने भएकाले डाँकु भनिएको हो तर यो रूपमा मात्र हो सारमा होइन । मात्सर्यको अर्थ हुन्छ ईष्या । यो बालकदेखि वृद्धसम्म सबैमा हुन्छ । बालबालिकामा अप्रत्यक्षरूपमा हुन्छ । उमेरसँगै ऊ पनि बढ्दै जान्छ र युवावस्थामा पुग्दा प्रत्यक्ष देखिने गर्छ, जसले वृद्धावस्थासम्म पनि पिछा गरिरहेको हुन्छ । यो जन्मजात गुण हो । जन्मदा सँगै आएको हुन्छ, जीवनभर सँगै बस्छ र मर्दा सँगै जाने गर्छ ।

अर्काको बनिबनाउ वा समृद्धि देखेर मनमा उब्जने डाह ,  द्वेष, ईख ,मात्सर्य नै ईष्या हो ।ईष्या मनको पीडा हो। अविद्या, अस्मिता, आसक्ति, घृणा र आसक्ति। यी हुन् मनका ५ पीडा हुन् । यसमा, द्वेष (घृणा, दुश्मनी, ईष्याको भावना) ईष्या हो। ईष्या गर्नु हुदैन भन्न त एकदमै सजिलो छ तर ईष्यालाई कसरी पूरै नष्ट गर्न सकिन्छ भन्न अलि गाह्रो छ ।

ईष्या विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छ। व्यक्तिगत स्तरमा, मानिसले आफ्ना असफलता वा कमजोरीको तुलना अरूसँग गर्दा स्वयंप्रतिको ईष्या अनुभव गर्छ। सामाजिक जीवनमा, अरूसँगको समृद्धि र स्थिति देखेर सामाजिक ईष्या उत्पन्न हुन्छ। व्यावसायिक क्षेत्रमा, अरूसँगको सफलता वा पदको कारण व्यावसायिक ईष्या पैदा हुन्छ। संबन्धमा, नजिकको सम्बन्ध देखेर ईष्या आउँछ। शारीरिक आकर्षणको कारण सौन्दर्य र शरीरको ईष्या, तथा आध्यात्मिक उन्नतिको कारण आध्यात्मिक ईष्या पनि देखा पर्छ। यी सबै विभिन्न परिस्थितिहरूमा प्रकट हुन सक्छ।

हामी कसैसँगसम्बन्धमा रहेछौं भने ईष्याले झनै विचलित गराउँछ। हामी साथी र तेश्रो व्यक्तिको बारेमा मात्र सोच्छौं। आफ्नो विशेष सम्बन्ध त्यो तेश्रो व्यक्तिले खोसिदिने हो कि भन्ने डरले सताउँछ। उसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने वा धोका पाइने सम्भावनाले हाम्रो सुखचैन खोस्छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो जीवनसाथीले आफ्ना साथीहरूसँग धेरै समय बिताउँछन् वा एक्लै एक्लै कुनै कार्यक्रममा भाग लिन्छन् भने हामीलाई ईष्या हुन सक्छ। यस्तो ईष्या मानिसले मात्र होइन जनावरले पनि अनुभव गर्छन्। जस्तै, घरमा नयाँ बच्चा आउँदा पालेको कुकुरलाई ईष्या हुन्छ। यो खालको ईष्यामा असुरक्षा र अविश्वासको भाव त प्रबल रूपमा हुन्छ नै, आक्रोश र शत्रुताको भाव पनि हुन्छ।

असुरक्षाको भाव छ भने आफ्नो जीवनसाथी वा मित्रलाई अरुसँग देख्नासाथ हामीमा ईष्या जाग्न थाल्छ। आफ्नै योग्यताबारे शंका हुन्छ, र साथीले आफूप्रति गर्ने प्रेममा भर हुँदैन। उसलाई विश्वास गर्न सक्दैनौं। उसले आफूलाई छाडेर जाला कि भन्ने डर लाग्न थाल्छ। यस्तो डर उसले अरुसँग समय बिताउँदा मात्र होइन, नबिताउँदा पनि हुन सक्छ। उसले कुनै बेला पनि छाडेर हिँड्ला भन्ने त्रासमा हामी उमाथि एकदमै अधिकार जमाउन थाल्छौं। ईष्यालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न, व्यक्तिले ईष्यालाई पूर्ण रूपमा बुझ्नुपर्छ । ईष्या के हो? यसको उत्पत्ति कहाँबाट हुन्छ? यो कसरी बढ्छ वा घट्छ? ईष्याको बारेमा ९९ प्रतिशत जानकारी भए पनि र १ प्रतिशत नभए पनि त्यसलाई पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्न सक्दैनौँ । मनका तीन गुण, तीनस्तर, चार कर्म, पाँच अवस्था, पाँच विकार र पाँच पीडालाई विस्तृत रूपमा बुझ्नु अत्यन्त जरुरी छ।

मन पवित्र भएपछि पाँच दुर्गुण र पाँच दुःखको अन्त्य हुन्छ । कसैको भलाइ, प्रगति, प्रशंसा आदिको बारेमा थाहा पाएर पनि हामीमा खुशीजस्ता सकारात्मक भावना उत्पन्न हुँदैन र हामीले तुलनात्मक दृष्टिकोण अपनाउछौ भने तब हामी पक्कै ईष्याको शिकार बनेका छौ ।तुलना पनि एक हदसम्म मात्र सही छ। सबैको सोच, क्षमता, रुची, आवश्यकता र परिस्थिति फरक फरक हुन्छ । ईष्याको प्रभावमा, व्यक्तिले राम्रोलाई चिन्न बिर्सन्छ।

स्नेह र सद्भावको अभ्यासले सम्बन्धहरू बलियो बनाउँछ। जब हामी प्रेम, दया र समझदारीका साथ व्यवहार गर्छौं, तब व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सामंजस्य स्थापित हुन्छ। ईर्ष्याले जन्माउने तनाव र द्वन्द्वको स्थानमा मैत्री, सहयोग र सामूहिक समृद्धि आउँछ। ईर्ष्या त्याग, स्नेह र सद्भावको आरोहणले जीवनलाई भित्री शान्ति, आत्म–सन्तोष, र सामाजिक मेलमिलापले भरिदिन्छ। यो यात्रा सजिलो होइन, तर निरन्तर अभ्यास, चेतना र धैर्यले हामीलाई आत्म–शक्ति र जीवनको वास्तविक गौरवसम्म पुर्याउँछ। यही वेदान्तिक मार्गले व्यक्तित्वलाई उजागर गर्छ र समाजमा स्थायी सद्भावको बीउ रोप्छ।आत्मचिन्तन, ध्यान, भक्ति र कर्मयोगले मानिसलाई ईष्या र द्वेषबाट मुक्त गराउँछ। यसले  व्यक्तिगत जीवनलाई शान्त, सन्तुलित र समृद्ध बनाउँदैन; सामाजिक सम्बन्धमा विश्वास, सहयोग र सहिष्णुता विकास गर्छ। यदि प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो मनलाई अनुशासित, निर्मल र सकारात्मक बनाएर व्यवहार गर्न सके, तब समाजमा हिंसा, द्वेष र असमानताको न्यूनतम हुनेछ। यही दृष्टिकोणले राष्ट्र निर्माण र सामाजिक सद्भावको आधार तयार पार्छ।