मानव जीवनको सच्चा जीवनमार्ग

मानव जीवनको सच्चा जीवनमार्ग

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवन चेतनाको विकास, आत्मबोध र सत्यको खोजतर्फ उन्मुख गहन आध्यात्मिक यात्रा पनि हो। मानिसले बाह्य संसारमा जति प्रगति गरे पनि यदि उसको अन्तर्मन अन्धकार, अशान्ति, लोभ, क्रोध र स्वार्थले भरिएको छ भने त्यो प्रगति दीर्घकालीन सुख र शान्तिको आधार बन्न सक्दैन। त्यसैले जीवनलाई सार्थक, मर्यादित र कल्याणकारी बनाउन अध्यात्म, विवेक र नैतिक कर्मबीचको समन्वय अपरिहार्य हुन्छ।

अध्यात्म मानिसलाई आफ्नो वास्तविक अस्तित्वको अनुभूति गराउने चेतनात्मक प्रक्रिया हो। यसले मानिसलाई केवल शरीर वा भौतिक वस्तुको सीमाभित्र बाँधेर राख्दैन, बरु आत्मा, सत्य, करुणा र सार्वभौमिक मानवताको बोध गराउँछ। जब मानिस आफ्नो अन्तर्मनसँग परिचित हुन्छ, तब ऊ बाह्य आकर्षणको दास बन्न छोड्छ। अध्यात्मले मानिसलाई अहंकारभन्दा माथि उठ्न सिकाउँछ। यही कारण पूर्वीय दर्शनहरूले आत्मज्ञानलाई जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि मानेका छन्।भगवद्गीतामा भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई निष्काम कर्म, आत्मसंयम र धर्मको मार्गदर्शन गर्दै बताएका छन् कि मानिसले आफ्नो कर्तव्यलाई सत्य र विवेकका आधारमा पूरा गर्नुपर्छ। गीता मानव चेतना, नैतिक जिम्मेवारी र जीवन व्यवस्थापनको गहन दर्शन हो। यसले व्यक्तिलाई परिस्थिति जस्तोसुकै भए पनि सत्य र धर्मको पक्षमा अडिग रहन प्रेरित गर्छ।विवेक मानिसको आन्तरिक प्रकाश हो। यही विवेकले सही र गलतबीच भिन्नता छुट्याउन सहायता गर्छ। ज्ञान हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन ज्ञानलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने क्षमता नै विवेक हो। आधुनिक युगमा विज्ञान, प्रविधि र सूचना अभूतपूर्व रूपमा विकसित भएका छन्, तर विवेकको अभावले मानवता अनेक संकटतर्फ धकेलिएको छ। प्रविधिको दुरुपयोग, हिंसा, भ्रष्टाचार, युद्ध, पर्यावरण विनाश र नैतिक पतनको मूल कारण बाह्य ज्ञानभन्दा बढी आन्तरिक विवेकको कमजोरी हो।

आज मानिस अत्यधिक सूचनाले भरिएको छ, तर आत्मचिन्तनको समय कम हुँदै गएको छ। सामाजिक सञ्जाल, भौतिक प्रतिस्पर्धा र उपभोगवादी संस्कृतिले मानिसलाई बाहिरी प्रदर्शनमा केन्द्रित बनाएको छ। मानिस अरूलाई प्रभावित गर्न व्यस्त छ, तर आफ्नै अन्तर्मनलाई बुझ्न असमर्थ बन्दै गएको छ। यही अवस्थामा अध्यात्म र विवेकको महत्त्व अझ गहिरो रूपमा अनुभूत हुन्छ। अध्यात्मले मानिसलाई मौनता, धैर्यता र आत्मसंवाद सिकाउँछ भने विवेकले निर्णयलाई नैतिक बनाउँछ।नैतिक कर्म अध्यात्म र विवेकको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो। यदि अध्यात्म केवल ध्यान वा पूजा–पाठमा सीमित रह्यो र व्यवहारमा करुणा, सत्य, सेवा र न्याय प्रकट भएन भने त्यो अधुरो अध्यात्म हुन्छ। वास्तविक आध्यात्मिकता मानिसको व्यवहारमा देखिनुपर्छ। सत्य बोल्ने, अन्याय नगर्ने, अरूको सम्मान गर्ने, लोभबाट टाढा रहने, आफ्नो जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्ने तथा समाजको हितमा कार्य गर्ने व्यक्तिमा नै आध्यात्मिक चेतनाको वास्तविक प्रभाव देखिन्छ।

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा नैतिकताको पतनसँगै समाजमा अस्थिरता र अशान्ति बढेको पाइन्छ। जब शक्ति विवेकविहीन हुन्छ, तब अत्याचार जन्मिन्छ। जब धन नैतिकताविहीन हुन्छ, तब भ्रष्टाचार फैलिन्छ। जब राजनीति आदर्शविहीन हुन्छ, तब जनविश्वास नष्ट हुन्छ। त्यसैले सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्वका लागि नैतिक चेतना अपरिहार्य हुन्छ।महात्मा गाँधीले सत्य, अहिंसा र नैतिक साहसलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाए। उनले अध्यात्मलाई केवल व्यक्तिगत साधनाको विषय बनाएनन्; सामाजिक न्याय र मानवीय मुक्ति सँग पनि जोडे। त्यस्तै गौतम बुद्धले लोभ, मोह र हिंसाबाट मुक्त जीवनलाई शान्तिको मार्ग माने। बुद्धको शिक्षामा करुणा, मध्यम मार्ग र आत्मसंयमको गहिरो महत्त्व पाइन्छ। यी महान व्यक्तित्वहरूले देखाएको बाटो अध्यात्म, विवेक र नैतिक कर्मको समन्वित उदाहरण हो।

आजको विश्वमा मानसिक तनाव, अवसाद, असन्तोष र हिंसात्मक प्रवृत्ति बढ्दै जानु आध्यात्मिक रिक्तताको संकेत पनि हो। मानिससँग सुविधा बढेका छन्, तर सन्तुष्टि घट्दै गएको छ। बाह्य सम्पन्नता भएर पनि भित्री शान्ति हराइरहेको छ। यही कारण मानिस पुनः ध्यान, योग, आत्मचिन्तन र आध्यात्मिक अभ्यासतर्फ आकर्षित हुँदैछ।अध्यात्मले मानिसलाई आत्मनियन्त्रण सिकाउँछ। जसले आफ्नो इच्छा, क्रोध र लोभलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, उसले नै सच्चा स्वतन्त्रता प्राप्त गर्न सक्छ। बाह्य स्वतन्त्रता मात्र पर्याप्त हुँदैन; आन्तरिक दासत्वबाट मुक्ति अझ आवश्यक हुन्छ। लोभको दास बनेको मानिस कहिल्यै सन्तुष्ट हुन सक्दैन। अहंकारले भरिएको व्यक्तिले कहिल्यै वास्तविक प्रेम र शान्तिको अनुभूति गर्न सक्दैन। त्यसैले आत्मशुद्धि नै जीवन रूपान्तरणको आधार हो।

परिवार, शिक्षा र समाजले नैतिक चेतना निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। यदि बालबालिकालाई प्रतिस्पर्धा र सफलता मात्र सिकाइयो भने उनीहरू भौतिक रूपमा सफल भए पनि नैतिक रूपमा कमजोर बन्न सक्छन्। शिक्षाले  सूचना मात्र होइन, संस्कार पनि दिनुपर्छ। विद्यालयले केवल परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने क्षमता होइन, सत्यनिष्ठा, अनुशासन, सहानुभूति र जिम्मेवारीको भावना पनि विकास गर्नुपर्छ।

आज सार्वजनिक जीवनमा नैतिकताको संकट गहिरिँदै गएको देखिन्छ। भ्रष्टाचार, स्वार्थ, शक्ति दुरुपयोग र असहिष्णुता बढ्नुले समाजमा निराशा पैदा गरेको छ। यस्तो अवस्थामा अध्यात्म र विवेकले निर्देशित नैतिक नेतृत्वको आवश्यकता झन् बढेको छ। नेतृत्व भनेको समाजलाई सही दिशा दिन सक्ने नैतिक साहस  हो। जो नेता आत्मकेन्द्रित हुन्छ, उसले समाजलाई विभाजित गर्छ; तर जो नेता विवेकशील र नैतिक हुन्छ, उसले समाजलाई एकताबद्ध र प्रेरित बनाउँछ।अध्यात्मको वास्तविक सार मानवता हो। यदि मानिसले धर्मको नाममा घृणा, विभाजन वा हिंसा फैलाउँछ भने त्यो अध्यात्म होइन। साँचो अध्यात्मले प्रेम, सहिष्णुता र सहअस्तित्व सिकाउँछ। संसारका सबै महान आध्यात्मिक परम्पराहरूले अन्ततः मानव कल्याण, करुणा र सत्यको मार्गलाई नै महत्त्व दिएका छन्।

जीवनको अन्तिम उपलब्धि  बाह्य सफलता होइन आन्तरिक शान्ति र आत्मसन्तुष्टि पनि हो। धन, पद वा प्रसिद्धि क्षणिक हुन सक्छन्, तर सद्कर्म र नैतिक चरित्रले मानिसलाई दीर्घकालीन सम्मान दिन्छ। मानिसको वास्तविक परिचय उसले कमाएको सम्पत्तिले होइन, उसले बाँडेको प्रेम, सेवा र नैतिकताको प्रभावले निर्धारण हुन्छ।त्यसैले अध्यात्म, विवेक र नैतिक कर्मको समन्वित जीवनमार्ग आजको मानव समाजका लागि अत्यन्त आवश्यक छ। अध्यात्मले चेतनालाई उज्यालो बनाउँछ, विवेकले निर्णयलाई सही दिशा दिन्छ र नैतिक कर्मले समाजलाई कल्याणतर्फ अग्रसर गराउँछ। जब मानिसको अन्तर्मन शुद्ध हुन्छ, तब उसका कर्म पनि शुद्ध बन्छन्। शुद्ध कर्मबाट नै शान्त, सभ्य र समुन्नत समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उन्नति बाह्य भौतिक उपलब्धिभन्दा धेरै माथि हुन्छ। त्यो उन्नति तब सम्भव हुन्छ जब मानिसले आत्मचेतना, विवेकशीलता र नैतिक जिम्मेवारीलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाउँछ। अध्यात्मले मानिसलाई आफूभित्रको प्रकाश चिन्न सिकाउँछ, विवेकले सही मार्ग पहिचान गराउँछ र नैतिक कर्मले त्यो प्रकाशलाई समाजसम्म फैलाउँछ। यही समन्वित यात्रा नै मानव जीवनको सच्चा जीवनमार्ग हो।