कथाः धुवाँभित्र हराएको मानवता  

कथाः धुवाँभित्र हराएको मानवता

तोमनाथ उप्रेती

दक्षिणी लेबनानको सानो सहर हबबुस।
पहिले यो सहर बिहानको घामसँगै मुस्कुराउँथ्यो। तर अहिले… यो सहर ब्यूँझँदैन। यो सहर कराउँछ। आकाश सधैँ गाढा देखिन्थ्यो धुवाँले भरिएको। पंक्षीहरू हराइसकेका थिए। मानिसहरू अझै थिए—तर उनीहरू बाँचिरहेका थिएनन्, केवल बाँच्न बाध्य थिए।

हबबुसको एक साँघुरो गल्लीमा युसुफ बस्दै थिए—एक समयका विद्यालय शिक्षक। उनको घरको भित्तामा अझै पनि पुरानो ब्ल्याकबोर्ड टाँसिएको थियो, जहाँ उनले कहिल्यै बच्चाहरूलाई अक्षर सिकाउँथे। अहिले त्यो ब्ल्याकबोर्ड धूलोले ढाकिएको थियो र अक्षरहरू मेटिँदै गएका थिए जसरी स्मृतिहरू मेटिन्छन्।

त्यो बिहान उनी झ्यालछेउ उभिएका थिए। टाढाबाट विमानको आवाज आयो। त्यो आवाज अब उनीहरूका लागि नयाँ थिएन तर हरेकपटक त्यो सुन्दा मुटु झस्किन्थ्यो।

मरियम केहीबेर ढोकैबाट भित्र हेरेर बसिन्। घरभित्र हावा चलिरहेको थियो, तर त्यो हावा पनि खाली जस्तो लाग्थ्यो। भित्तामा पहिले टाँसिएका चित्रहरू झरेका थिए, भुइँमा धूलो जमेको थियो, र कुना–कुनामा चुपचाप डर लुकेको जस्तो देखिन्थ्यो। उनले आफ्नो आधा भाँचिएको गुडियालाई अझ कस्सेर समातिन्।

बिस्तारै उनी भित्र पसिन्। हरेक पाइला जति अगाडि बढ्थ्यो, त्यति नै पुराना सम्झनाहरू टुट्दै गएका जस्ता लाग्थे। यही घरमा उनले हाँसेकी थिइन्, यही ठाउँमा खेल खेलेकी थिइन्, तर अहिले त्यही ठाउँ अपरिचित भइसकेको थियो। “तिमी अझै यतै छौ नि?” उनले गुडियासँग फुसफुसाइन्, जस्तो घरको मौनतासँग कुरा गरिरहेकी हो।

युसुफ बाहिरै उभिएर उनलाई हेरिरहेका थिए। उनी केही भन्न चाहन्थे, तर शब्दहरू घाँटीमै अड्किए। यो शहरमा अब घर भन्नु केवल एउटा सम्झना थियो र त्यो सम्झना पनि दिनदिनै धमिलो हुँदै गइरहेको थियो। टाढाबाट अझै धुवाँ उठिरहेको थियो, जसले साँझलाई पनि अँध्यारोभन्दा भारी बनाइरहेको थियो।

मरियमले ढोकातिर फर्केर युसुफलाई हेरिन्। “दाइ… भोलि फेरि यस्तो हुन्छ?” उनले सोधिन्। युसुफले केही क्षण आँखा बन्द गरे। उत्तर दिनु उनलाई सम्भव थिएन, तर झूट बोल्न पनि सक्दैनथे। उनले बिस्तारै भने, “मलाई थाहा छैन, मरियम।” र त्यो “थाहा छैन” शब्दभित्र सम्पूर्ण शहरको डर र अनिश्चितता लुकेको थियो।

उनी आफ्नो गुडियालाई हेर्दै बसिन्। “तिमी डराउँछौ?” उनले सोधिन्। उत्तर आएन, तर उनको आँखाबाट आँसु बग्यो। हबबुस अझै नक्सामा उभिएको थियो, नाम र सीमाभित्र सुरक्षित देखिने, तर वास्तविकतामा यो सहर बिस्तारै हराइरहेको थियो—भत्किँदै, खाली हुँदै र मौनतामा डुब्दै। र त्यो हराइरहेको सहरसँगै मानवताको सास पनि मर्दै थियो, जस्तो जीवन आफैँले बिस्तारै आफ्नो अर्थ गुमाउँदै गएको हो। त्यो बिहान सामान्य थिएन।

हबबुस सहरले रातभरि निदाउन पाएको थिएन। धुवाँले आकाशलाई ढाकेको थियो र जमिनले हरेक विस्फोटको सम्झना अझै पनि बोकेको थियो। भित्ताहरूमा चिरा परेका थिए, ढोकाहरू आधा टुटेका थिए, र मानिसहरू—मानिसहरू आफ्नै जीवनको भग्नावशेषभित्र हराइरहेका थिए।

युसुफले झ्याल खोले। टाढाबाट आएको आवाज विमानको गर्जन। त्यो आवाज  आवाज थिएन, बरु डर, विनाश र अनिश्चितताको घोषणा थियो। उनले आँखा बन्द गरे र बिस्तारै भने, “फेरि सुरु भयो…” उनको घरको झ्यालबाट सहरको आधा भाग देखिन्थ्यो जहाँ पहिले बच्चाहरू खेल्थे, बजार लाग्थ्यो, मानिसहरू चिया पिउँदै हाँस्थे। अहिले त्यहाँ केवल धूलो थियो, बीचबीचमा  सन्नाटाले ठाउँ ओगटेको। भित्तामा टाँसिएको पुरानो कक्षाको तस्वीर उनले हेरे, जहाँ बच्चाहरू मुस्कुराइरहेका थिए र ब्ल्याकबोर्डमा लेखिएको थियो—“भविष्य हाम्रो हो।” युसुफको ओठमा कटु मुस्कान आयो, “भविष्य…” उनले मनमनै दोहोर्याए, जस्तो त्यो शब्द अब केवल मजाक बनेको हो।

उता सहरको अर्को छेउमा लैला अस्पतालमा थिइन्, जुन पहिले उपचारको प्रतीक थियो तर अहिले पीडाको थुप्रो बनेको थियो। भित्र हल्ला, कराह र दौडधुप थियो, रगतको गन्धले हावा भारी बनेको थियो। “हामीसँग बेड छैन!” लैला चिच्याइन्, “तर बिरामीहरू रोकिँदैनन्!” उनले एकपछि अर्को घाइते सम्हालिरहेकी थिइन्—कसैको खुट्टा भाँचिएको, कसैको टाउको फुटेको, कसैको सास अन्तिम चरणमा पुगेको। एक वृद्धलाई ल्याइयो, “उहाँ बच्नुहुन्छ?” भन्ने प्रश्नमा उनले केहीबेर नाडी समातेर मौन रहिन् र मात्र भनिन्, “म प्रयास गर्छु।” किनभने कहिलेकाहीँ प्रयास मात्र सत्य हुन्छ, परिणाम होइन। त्यही बेला अर्को विस्फोटको आवाज आयो, अस्पतालको झ्याल हल्लियो, मानिसहरू चिच्याए, तर लैला आँखा बन्द गरेर पनि रोइनन्—किनभने त्यहाँ आँसुका लागि समय थिएन। उता सडकमा समीर दौडिरहेको थियो, उसको खुट्टा धूलोले भरिएको थियो र सास छिटो-छिटो चलिरहेको थियो।

उसको हातमा सानो झोला थियो।भित्र केही कपडा र एउटा पुरानो फोटो। त्यो फोटोमा उसको परिवार थियो बुबा, आमा र ऊ आफैँ, सबै मुस्कुराइरहेका। समीरले त्यो फोटो पटक–पटक हेर्थ्यो, जस्तो कागजभित्र उसले हराएको संसारलाई समात्न खोजिरहेको हो। “छिटो गर!” पछाडिबाट कराएपछि भीड अझ तीव्र भयो। मानिसहरू सुरक्षित ठाउँतिर भागिरहेका थिए, तर त्यो “सुरक्षित ठाउँ” वास्तवमा कतै पनि थिएन।

समीरले पछाडि फर्केर हेर्यो—उसको घर आधा भत्किएको थियो। एकछिन उसको खुट्टा रोकियो, जस्तो त्यो दृश्यले उसलाई आफैँमा बाँधिदियो। तर फेरि ऊ दौडियो, किनभने कहिलेकाहीँ भाग्नु नै बाँच्ने एकमात्र विकल्प हुन्छ। उता मरियम आफ्नी आमाको हात समाएर रोइरहेकी थिई। “आमा… हामी कहाँ जाँदैछौं?” उनको सानो स्वर ठूलो प्रश्न बनेर फैलियो। आमा चुप थिइन्, उनको हात काँपिरहेको थियो, आँखामा आँसु थिए तर उनी रोएकी थिइनन्, किनभने उनी छोरीका लागि बलियो बन्नुपर्ने थियो।

मरियमले आकाशतिर हेरिन्। “आमा… त्यो किन गर्जन्छ?” उनले फेरि सोधिन्। आकाशमा एउटा विमान देखिन्थ्यो—सानो तर भयङ्कर। आमाले बिस्तारै भनिन्, “त्यो… आवाज हो।” तर त्यो केवल आवाज थिएन, त्यो एउटा निर्णय थियो—जसले को बाँच्ने र को मर्ने भन्ने तय गरिरहेको थियो। अचानक धडाम! भीड चिच्यायो, धूलो फैलियो, मानिसहरू लड्दै–उठ्दै भागे। समीर पनि त्यही भीडमा मिसियो, उसको झोला अझै कसेर समातेको थियो—जस्तो त्यो नै उसको सम्पूर्ण जीवन हो।

टाढाबाट युसुफले यी सबै दृश्य हेरिरहेका थिए—डर, थकान र निराशाले भरिएका अनुहारहरू। उनले मनमनै सोधे, “हामी कहाँ जाँदैछौं?” तर उत्तर थिएन, किनभने युद्धमा गन्तव्य हुँदैन, केवल भाग्ने बाटो मात्र हुन्छ। सूर्य माथि उठ्दै थियो, तर त्यो उज्यालो थिएन—फेरि अर्को विनाशको सुरुवात मात्र थियो। हबबुस अझै उभिएको थियो, तर त्यो अब सहर थिएन, केवल बाँच्न बाध्य एउटा नाम मात्र थियो।

मरियम आफ्नो घर फर्किइन् तर घर पहिलेको जस्तो थिएन। झ्याल फुटेको थियो, ढोका आधा भत्किएको थियो। भित्ताहरूमा चिराहरू दौडिरहेका थिए, जस्तो घर आफैँ पनि दुखिरहेको हो। उनी केहीबेर चुपचाप उभिइन्, त्यसपछि आफ्नो गुडियालाई हेर्दै बसिन्।

“तिमी डराउँछौ?” उनले सोधिन्। तर उत्तर आएन। गुडिया मौन थियो, जस्तै सबै कुरा बुझेर पनि केही भन्न नसक्ने। मरियमको औंलाहरू काँपिरहेका थिए, र उनको आँखाभित्र पुराना डरहरू फेरि ब्यूँझिन थाले।

त्यो घर अब घर जस्तो थिएन। त्यहाँ हावा पनि फरक लाग्थ्यो—भारी, चिसो, र अपरिचित। पहिले जहाँ हाँसो भरिन्थ्यो, अहिले त्यहाँ केवल खालीपन थियो। मरियमले भित्तातिर हेरिन्, जस्तो उनले कुनै हराएको सम्झना खोजिरहेकी हो।

उनको आँखाबाट आँसु बग्यो। त्यो आँसु ठूलो आवाजमा होइन, तर भित्रैदेखि चुपचाप खसेको थियो। जस्तो उनको बाल्यकाल आफैँ टुक्रिएर झरेको हो। उनले गुडियालाई अझ कस्सेर समाइन्, किनभने त्यो नै बाँकी थियो।

हबबुस अझै नक्सामा थियो। तर नक्साले कहिल्यै भत्किएको घर देखाउँदैन, न त हराएको हाँसो। वास्तविकतामा यो सहर बिस्तारै हराइरहेको थियो—एक–एक टुक्रा गर्दै, एक–एक सास गर्दै।

र त्यो हराइरहेको सहरसँगै मानवताको सास पनि मर्दै थियो। त्यो बिहान सामान्य थिएन त्यो बिहान केवल समयको सुरुवात थिएन, बरु केही ठूला कुराहरूको अन्त्यको सुरुवात थियो, जसलाई शब्दले समेत पूरा वर्णन गर्न सक्दैन।

उत्तर आएन। केवल सन्नाटा थियो। तर त्यही सन्नाटाभित्र उनको आँखाबाट आँसु बग्यो। हबबुस अझै नक्सामा उभिएको थियो, एउटा नामको रूपमा सुरक्षित। तर वास्तविकतामा… यो सहर बिस्तारै हराइरहेको थियो। र त्यो हराइरहेको सहरसँगै मानवताको सास पनि मर्दै थियो।

त्यो बिहान सामान्य थिएन। हबबुसले रातभरि निदाउन पाएको थिएन। आकाश धुवाँले ढाकिएको थियो, र जमिनले हरेक विस्फोटको सम्झना बोकेको थियो। भित्ताहरू चिरिएका, ढोकाहरू आधा टुटेका र मानिसहरू आफ्नै जीवनको भग्नावशेषभित्र हराइरहेका थिए।

युसुफले झ्याल खोले। टाढाबाट विमानको गर्जन सुनियो। त्यो आवाज  आवाज थिएन त्यो डर, विनाश र अनिश्चितताको घोषणा थियो। उनले आँखा बन्द गरे।

“फेरि सुरु भयो…” उनले बिस्तारै भने।

झ्यालबाट उनले सहर हेरे। जहाँ पहिले बच्चाहरू खेल्थे, बजार लाग्थ्यो, र मानिसहरू चिया पिउँदै हाँस्थे, अहिले त्यहाँ केवल धूलो थियो। कहिलेकाहीँ कराह सुनिन्थ्यो, कहिलेकाहीँ पूर्ण सन्नाटा।

उनले भित्तामा टाँसिएको पुरानो तस्वीर हेरे। उनको कक्षाजहाँ बच्चाहरू मुस्कुराइरहेका थिए। ब्ल्याकबोर्डमा लेखिएको थियो: “भविष्य हाम्रो हो।” युसुफले कटु मुस्कान दिए।

“भविष्य…” उनले मनमनै दोहोर्याए।

उता सहरको अर्को छेउमा लैला अस्पतालमा थिइन्। अस्पताल अब उपचारको प्रतीक थिएन, यो पीडाको थुप्रो बनेको थियो। भित्र कराह, दौडधुप र रगतको गन्ध मिसिएको थियो।

“हामीसँग बेड छैन!” लैला चिच्याइन्।

“तर बिरामीहरू रोकिँदैनन्!”

उनका हात रगतले भिजेका थिए। उनी एकपछि अर्को घाइतेलाई हेर्दै थिइन्—कसैको खुट्टा भाँचिएको, कसैको टाउको फुटेको, कसैको सास अन्तिम चरणमा।

अब त्यो शक्ति… धूलो बनिसकेको थियो। युसुफ बिस्तारै अगाडि बढे। उनको खुट्टा काँपिरहेको थियो। उनी एउटा ढुंगामाथि बस्न खोजे—तर त्यो ढुंगा होइन, भत्किएको भित्ताको टुक्रा थियो। “मेरो कक्षा…” उनले बिस्तारै भने। उनको आवाज हरायो। उनको आँखाबाट आँसु खस्यो—तर त्यो आँसु व्यक्तिगत थिएन। त्यो आँसु एउटा शिक्षकको मात्र थिएन। त्यो आँसु एउटा समाजको थियो—जसले आफ्नै भविष्य जोगाउन सकेन। त्यो आँसु मानव सभ्यताको हार थियो।

उता—अस्पतालमा। लैला अझै उभिएकी थिइन्। तर उनी थाकिसकेकी थिइन्। शारीरिक मात्र होइन—मानसिक रूपमा पनि। उनको वरिपरि मानिसहरू कराइरहेका थिए। कसैले “बचाऊ” भनिरहेको, कसैले “पानी”। तर सबैलाई दिन सक्ने कुरा एउटै थिएन। अचानक—ढोका खुल्यो। केही मानिसहरू भित्र पसे। उनीहरूको काखमा एउटा बच्चा थियो—सानो शरीर, रगतले पुरै ढाकिएको। “छिटो!” कसैले चिच्यायो। लैला तुरुन्तै अघि बढिन्। उनले बच्चालाई टेबलमा राखिन्। उनको सास कमजोर थियो। आँखा आधा बन्द।

“उसको नाम के हो?” उनले सोधिन्। कोही बोलेन। सबैले एकअर्कातिर हेरिरहे। जस्तो कसैलाई थाहा छैन। लैला केहीबेर रोकिन्। “नाम?” उनले फेरि सोधिन्—यसपटक अलि जोडले। तर फेरि मौन। किनभने नामहरू युद्धमा हराउँछन्। बच्चाहरू अब केवल संख्या बन्छन्। घाइतेहरू सूची बन्छन्। मृतकहरू अङ्क। लैलाको हात काँप्यो। उनले बच्चाको छातीमा हात राखिन्। “सास लिऊ…” उनले फुसफुसाइन्। तर त्यो फुसफुसाहट आफैँ युद्धको आवाजमा हरायो।

त्यही सहरमा—मरियम आफ्नो घर फर्किइन्। तर घर पहिलेको जस्तो थिएन। झ्याल फुटेको थियो, ढोका आधा भत्किएको थियो। भित्ताहरू चिरा परेका थिए, जस्तो घर आफैँ पनि पीडामा छ। उनले आफ्नो गुडियालाई हेर्दै बसिन्। “तिमी डराउँछौ?” उनले सोधिन्। उत्तर आएन। तर उनको आँखाबाट आँसु बग्यो। हबबुस अझै नक्सामा उभिएको थियो, तर वास्तविकतामा यो सहर बिस्तारै हराइरहेको थियो।

सडकमा समीर दौडिरहेको थियो। खुट्टा धूलोले भरिएको, सास फुलेको। हातमा सानो झोला थियो।भित्र केही कपडा र पुरानो फोटो। फोटोमा उसका बुबा, आमा र ऊ आफैँ मुस्कुराइरहेका थिए। “छिटो गर!” पछाडिबाट आवाज आयो। मानिसहरू भागिरहेका थिए कतै सुरक्षित ठाउँतिर, जुन वास्तवमा कतै थिएन। समीरले पछाडि हेर्यो—उसको घर आधा भत्किएको थियो। ऊ रोकियो, तर फेरि दौडियो। किनभने कहिलेकाहीँ भाग्नु नै बाँच्ने एकमात्र उपाय हुन्छ।

मरियम आफ्नी आमाको हात समातेर रोइरहेकी थिई। “आमा… हामी कहाँ जाँदैछौं?” आमा चुप थिइन्। उनको हात काँपिरहेको थियो। उनको आँखामा आँसु थिए, तर उनी रोइनन्। “त्यो किन गर्जन्छ?” मरियमले आकाशतिर हेर्दै सोधिन्। आकाशमा विमान थियो। “त्यो… आवाज हो,” आमाले भनिन्। तर त्यो केवल आवाज थिएन। त्यो निर्णय थियो—कसलाई बाँच्ने, कसलाई मर्ने। अचानक धडाम भयो। भीड चिच्यायो। मरियम आमासँग टाँसिइन्। “डराउनु पर्दैन,” आमाले भनिन्, तर उनको आवाज आफैँ डरले काँपिरहेको थियो।

युसुफ टाढाबाट यो दृश्य हेरिरहेका थिए। उनले अनुहारहरू देखे डर, थकान, निराशा। “हामी कहाँ जाँदैछौं?” उनले मनमनै सोधे। तर उत्तर थिएन। युद्धमा गन्तव्य हुँदैन, केवल भाग्ने बाटो हुन्छ। फेरि अर्को विस्फोट भयो। हबबुस अब सहर थिएन—यो विस्फोटहरूको नक्सा बनेको थियो। युसुफ दौडिए विद्यालयतर्फ, तर त्यहाँ विद्यालय थिएन—केवल भग्नावशेष थियो। “मेरो कक्षा…” उनले बिस्तारै भने। त्यो आँसु व्यक्तिगत थिएन, यो सभ्यताको हार थियो।

र रात झर्यो। अँध्यारोले सहरलाई ढाक्यो, तर त्यो शान्त थिएन। आकाश अझै गर्जिरहेको थियो। कहिलेकाहीँ विमान, कहिलेकाहीँ विस्फोट, कहिलेकाहीँ मानिसको कराह। हबबुस अब नक्सामा मात्र बाँकी थियो, तर नक्साले कहिल्यै सत्य बोल्दैन। त्यसले केवल ठाउँ देखाउँछ, तर त्यहाँ के हरायो भन्ने कहिल्यै देखाउँदैन। वास्तविकतामा यो सहर होइन—अधुरो स्मृति थियो।

धूलो अझै हावामा घुमिरहेको थियो। खाली गल्लीहरूमा हावा बग्थ्यो, जस्तो केही खोजिरहेको हो। कहिलेकाहीँ धूलोभित्र हाँसो जस्तो केही सुनिन्थ्यो, कहिलेकाहीँ रोदन। तर नजिक जाँदा त्यहाँ केही थिएन केवल खालीपन। त्यो खालीपन नै अन्तिम सत्य बनेको थियो। जहाँ पहिले घर थिए, अब मौनता थियो। जहाँ जीवन थियो, अब धूलो मात्र बाँकी थियो। र हबबुस… अझै बाँचिरहेको जस्तो देखिन्थ्यो, तर वास्तवमा त्यो केवल स्मृतिमा बाँचेको शहर थियो।