जनकभूमिको पदचिह्न पछ्याउँदै जलेश्वरनाथ महादेवको यात्रा(नियात्रा)

जनकभूमिको पदचिह्न पछ्याउँदै जलेश्वरनाथ महादेवको यात्रा(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

तराईको बिहानको आफ्नै सौन्दर्य हुन्छ। आकाश फराकिलो हुन्छ। क्षितिज धेरै टाढासम्म देखिन्छ। हावामा माटोको गन्ध मिसिएको हुन्छ। खेतका आलीमा शीतका थोपा टल्किरहेका हुन्छन्। कतै तोरी फुलेको हुन्छ। कतै गहुँका हरिया बाला हल्लिरहेका हुन्छन्। किसानहरू दिनको श्रम बोकेर खेततिर लागिरहेका हुन्छन्। त्यही न्यानो हावा छिचोल्दै मेरो यात्रा महोत्तरीतिर बढ्यो। सडकका दुवैतिर फैलिएका खेत र गाउँले मलाई एउटा परिचित तर गहिरो संसारतिर बोलाइरहेका थिए। भाषा बदलिँदै थियो। परिवेश फेरिँदै थियो। तर मनमा कुनै पुरानो स्मृति जाग्दै थियो। महोत्तरी मेरो लागि केवल एउटा जिल्ला थिएन। यो मिथिला सभ्यताको जीवित अध्याय थियो। राजा जनकको विदेह परम्परा, सीताको सांस्कृतिक स्मृति र ज्ञान–दर्शनको प्राचीन चेतनासँग जोडिएको भूभाग थियो। त्यसैले मलाई लाग्यो—म एउटा ठाउँमा मात्र प्रवेश गरिरहेको छैन, समयको एउटा पुरानो तहभित्र प्रवेश गरिरहेको छु।

यात्राको पहिलो महत्त्वपूर्ण बिसौनी जलेश्वर बन्यो। जलेश्वरको नाममै एउटा प्रतीक छ—जलभित्रको ईश्वर। जलेश्वरनाथ महादेवको मन्दिर पुग्दा श्रद्धालुहरूको भीड, पूजा सामग्री र प्रार्थनाका स्वरबीच वातावरणमा छुट्टै शान्ति अनुभव भयो। जलमग्न शिवलिङ्गलाई केही बेर नियालिरहेँ। मनमा प्रश्न उठ्यो—ईश्वरलाई हामी कहाँ खोज्छौँ? मन्दिरमा, मूर्तिमा, नदीमा, हिमालमा कि आफ्नै अन्तरमनमा? सम्भवतः बाहिरको देवालयभित्रको यात्राको एउटा माध्यम मात्र हो। वास्तविक आध्यात्मिक यात्रा भने मानिस आफैँभित्र गर्छ। जल चलायमान छ। शिव स्थिरताको प्रतीक हुन्। जीवन पनि यस्तै रहेछ। बाहिर संसार निरन्तर गतिशील हुन्छ। सुख–दुःख, लाभ–हानि र सफलता–असफलताको लहर चलिरहन्छ। तर त्यसबीच मनमा एउटा स्थिर केन्द्र आवश्यक हुन्छ। त्यो केन्द्र हराएपछि बाहिरी उपलब्धिले पनि शान्ति दिन सक्दैन। जलेश्वरको जलले मलाई यही मौन शिक्षा दियो।

मन्दिरबाट बाहिर निस्कँदा मैथिली भाषाका स्वरहरू सुनिन थाले। सम्बोधनमा आत्मीयता थियो। उच्चारणमा मिठास थियो। त्यही भाषाले मलाई मिथिलाको प्राचीन विद्वत् परम्परातिर पुर्यायो। भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन। त्यो एउटा सभ्यताको स्मृति हो। त्यसमा पुस्तौँका अनुभव, लोकविश्वास, संस्कार, पीडा, उत्सव र दर्शन सुरक्षित हुन्छन्। जनकको दरबार, विद्वान्हरूबीचका संवाद र अष्टावक्रसँग जोडिएको दार्शनिक परम्परा सम्झिएँ। राजा भएर पनि ज्ञानको खोजीमा रहेका जनकको छवि मनमा आयो। त्यसले आजका लागि पनि श्न छोड्छ—पदले मानिसलाई ज्ञानी बनाउँछ कि प्रश्न गर्ने क्षमताले? सत्ता, सम्पत्ति र प्रतिष्ठा बाहिरी उपलब्धि हुन्। ज्ञान भने मानिसको दृष्टिमा जन्मिन्छ। त्यसैले जनकको स्मृति महोत्तरीको भूगोलभन्दा पर एउटा जीवनदर्शनजस्तो लाग्यो।

जलेश्वरबाट मटिहानीतिर लाग्दा महोत्तरीको ग्रामीण जीवन विस्तार हुँदै गयो। माटोका घरहरू देखिए। घरअगाडि मानिसहरू बसेका थिए। बालबालिका खेलिरहेका थिए। महिलाहरू घरायसी काममा व्यस्त थिए। वृद्धहरू घाम तापिरहेका थिए। बाहिरबाट हेर्दा जीवन सरल देखिन्थ्यो। तर त्यस सरलताभित्र अनेक संघर्ष लुकेका थिए। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पूर्वाधार र अवसरका प्रश्नहरू गाउँका अनुहारमा पढ्न सकिन्थ्यो। विकासका ठूला नाराहरू सम्झिएँ। अनि ती मानिसहरू सम्झिएँ। विकासको वास्तविक अर्थ के हो? सडक र पुल बनेर मात्र विकास हुन्छ? कि एउटा बालकले गुणस्तरीय शिक्षा पाउनु पनि विकास हो? बिरामीले सहज स्वास्थ्य सेवा पाउनु, किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउनु र युवाले आफ्नै ठाउँमा रोजगारी पाउनु पनि विकासका मापदण्ड होइनन् र? यात्राले मलाई दृश्य मात्र दिएन। उसले प्रश्नहरू पनि दियो। सायद यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही हो।

मटिहानी पुग्दा इतिहासको मौन उपस्थिति अनुभव भयो। पुराना संरचना, संस्कृत शिक्षाको परम्परा र धार्मिक शैक्षिक संस्थाहरूले यस भूभागको ज्ञानसम्पदाको स्मरण गराए। समयले भवनहरू जीर्ण बनाउन सक्छ। पर्खालमा चिरा पार्न सक्छ। तर ज्ञानको स्मृति सजिलै मर्दैन। कुनै समय ज्ञानको ज्योति बाल्ने स्थानहरू आज शान्त देखिए पनि तिनले विगतको एउटा ठूलो सभ्यता बोलाइरहेका थिए। त्यस क्षण मलाई लाग्यो सभ्यता चेतनाबाट निर्माण हुन्छ। विद्यालयले अक्षर सिकाउँछ। तर वास्तविक शिक्षा मानिसको दृष्टि बदल्ने शक्ति हो। ज्ञानले करुणा जन्माएन भने त्यो अधुरो हुन्छ। शिक्षाले विवेक दिएन भने त्यो प्रमाणपत्रमा सीमित हुन्छ। धर्मले मानवता जगाएन भने त्यो कर्मकाण्ड मात्र बन्छ। मटिहानीको मौनताले मलाई शिक्षाको यही गहिरो अर्थ सम्झायो।

गाउँका घरका भित्तामा बनेका मिथिला चित्रकलाले यात्रालाई अर्को सौन्दर्य दिए। रङ, आकृति, देवीदेवता, प्रकृति, विवाह र जनजीवनका दृश्यहरू भित्तामा जीवित थिए। ती चित्र लोकस्मृतिका अभिलेख थिए। विशेषतः महिलाका हातबाट पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो कला मौखिक इतिहासजस्तै लाग्यो। औपचारिक कला शिक्षा नपाएका हातहरूले पनि कति गहिरो सौन्दर्य सिर्जना गर्न सक्छन् भन्ने अनुभूति भयो। प्रतिभा सहरका संस्थामा मात्र जन्मिँदैन। विश्वविद्यालयमा मात्र ज्ञान हुँदैन। गाउँको भित्तामा पनि दर्शन हुन सक्छ। आमाको हातमा कला हुन सक्छ। वृद्धाको लोककथामा इतिहास सुरक्षित हुन सक्छ। किसानको जीवनमा श्रमको दर्शन हुन सक्छ। सभ्यताको वास्तविक अभिलेख कहिलेकाहीँ पुस्तकालयमा होइन, मानिसको स्मृतिमा बाँचेको हुन्छ।

साँझ पर्न थालेपछि खेतबाट किसानहरू घर फर्किन थाले। कसैको काँधमा औजार थियो। कसैको हातमा घाँस थियो। गाईबस्तुहरू पनि गोठतिर फर्किरहेका थिए। पश्चिमको आकाश सुनौलो हुँदै रातोतिर ढल्किँदै थियो। दिनभरि माटोसँग संघर्ष गरेका ती अनुहारमा थकान थियो। तर एउटा शान्त सन्तोष पनि थियो। उनीहरूलाई हेर्दा लाग्यो—सभ्यताको वास्तविक आधार श्रम हो। शहरमा विकासका योजना बन्छन्। तथ्याङ्क तयार हुन्छन्। बजेट विनियोजन हुन्छ। तर त्यसको आधारमा खेतमा पसिना बगाउने मानिस हुन्छ। बीउ रोप्ने किसान हुन्छ। भविष्यमा विश्वास गरेर आज श्रम गर्ने मानिस हुन्छ। किसानको जीवन आफैँमा एउटा आध्यात्मिक पाठजस्तो लाग्यो। उसले आज माटोमा बीउ राख्छ। फल भोलि आउँछ भन्ने विश्वास गर्छ। भविष्यप्रतिको यही विश्वास जीवनको मौलिक आशा हो।

तर महोत्तरीले मलाई सुन्दरता मात्र देखाएन। केही ठाउँमा गरिबी, अभाव र विकासको असमानता पनि देखियो। कमजोर घरहरू देखिए। अवसरको कमी देखियो। त्यसले मनमा असहज प्रश्न उठायो—इतिहासले महान् भनेर चिनाएको भूभागमा वर्तमान किन अझै अभावग्रस्त छ? ज्ञानको परम्परा भएको समाजमा शिक्षा किन सहज छैन? सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध समुदायका मानिसहरू आधारभूत आवश्यकताका लागि किन संघर्ष गरिरहेका छन्? यी प्रश्नको उत्तर  भावनाले दिँदैन। त्यसका लागि न्यायपूर्ण नीति, गुणस्तरीय शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र स्थानीय सम्भावनाको सदुपयोग आवश्यक छ। आध्यात्मिकता पनि यहीँ जोडिन्छ। भोकालाई भोजन दिनु अध्यात्म हो। अशिक्षितलाई शिक्षा दिनु अध्यात्म हो। अन्यायमा परेकालाई न्याय दिलाउनु धर्म हो। मानिसको दुःख नदेख्ने पूजा अधुरो हुन्छ। त्यसैले विकास र मानवताको सम्बन्ध छुट्याउन सकिँदैन।

अभावका बीच पनि मिथिलाको आतिथ्यले मन छोयो। गाउँको आतिथ्यमा औपचारिकता कम हुन्छ। आत्मीयता बढी हुन्छ। अपरिचितलाई पनि आफ्नै मान्ने संस्कार अझै जीवित छ। यसले मलाई समृद्धिको अर्को अर्थ सम्झायो। धन धेरै हुनु मात्र समृद्धि होइन। बाँड्न सक्ने मन हुनु पनि समृद्धि हो। घर सानो भए पनि अतिथिका लागि ठाउँ निकाल्नु संस्कार हो। भान्सामा धेरै परिकार नहुन सक्छ। तर भएको कुरा बाँडेर खानु मानवताको परिचय हो। यही आत्मीयताले समाजलाई जोडेर राख्छ। आधुनिक जीवनमा भौतिक सुविधा बढ्दै जाँदा मानिसबीचको दूरी पनि बढिरहेको छ। त्यस्तो समयमा मिथिलाको सरल आत्मीयता अझ मूल्यवान् लाग्यो।

यात्राभरि जनकको स्मृति पटकपटक आइरह्यो। जनकलाई केवल एउटा प्राचीन राजाका रूपमा सम्झनु पर्याप्त हुँदैन। उनी ज्ञानप्रेमी शासकका रूपमा स्थापित सांस्कृतिक प्रतीक हुन्। ‘विदेह’ शब्दले पनि मन तान्यो। आसक्तिको बन्धनबाट माथि उठेको चेतनालाई विदेहको दार्शनिक अर्थसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। राज्यमा रहेर पनि राज्यको मोहबाट मुक्त हुन सकिन्छ? सम्पत्तिमा रहेर पनि सम्पत्तिको दास नहुन सकिन्छ? सत्तामा रहेर पनि अहंकाररहित हुन सकिन्छ? यी प्रश्न आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। पद सेवा गर्ने माध्यम बन्न सक्छ। सत्ता उत्तरदायित्व बन्न सक्छ। सम्पत्ति सामाजिक दायित्व बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि बाहिरी अधिकारभन्दा भित्री विवेक बलियो हुनुपर्छ। जनकसँग जोडिएको दर्शनले यही आत्मसंयम र कर्मशीलताको स्मरण गरायो।

साँझ गहिरिँदै जाँदा आकाशमा तारा देखिन थाले। म केही बेर चुपचाप उभिएँ। यात्रा बाहिरबाट सुरु भएको थियो। अब त्यो भित्र प्रवेश गरिसकेको थियो। हामी नयाँ ठाउँ हेर्न यात्रा गर्छौँ। नयाँ मानिस भेट्छौँ। नयाँ संस्कृति बुझ्छौँ। तर अन्ततः यात्रा आफैँतिर फर्किन्छ। बाहिरी संसारले हाम्रो भित्री संसारलाई देखाउने ऐना बन्न सक्छ। जलेश्वरको जलले स्थिरता सम्झायो। मटिहानीले ज्ञानको अर्थ बुझायो। मिथिला चित्रकलाले स्मृतिको शक्ति देखायो। किसानको श्रमले भविष्यप्रतिको विश्वास सिकायो। गरिबीले विकासको नैतिक प्रश्न उठायो। आतिथ्यले मानवताको अर्थ सम्झायो। यसरी भूगोल क्रमशः दर्शनमा रूपान्तरित हुँदै गयो।

फर्किने बाटो उही थियो। खेत उही थिए। गाउँ उही थिए। सडक पनि उही थियो। तर मेरो दृष्टि बदलिएको थियो। पहिले खेतमा हरियाली मात्र देखिन्थ्यो। अब त्यहाँ श्रम देखिन्थ्यो। पहिले मन्दिरमा मूर्ति मात्र देखिन्थ्यो। अब त्यसमा प्रकृति र चेतनाको प्रतीक देखिन्थ्यो। पहिले भित्ताका चित्र सौन्दर्यजस्ता लाग्थे। अब तिनमा पुस्तौँको इतिहास पढिन्थ्यो। पहिले गाउँमा गरिबी देखिन्थ्यो। अब अभावसँगै आत्मसम्मान र सम्भावना पनि देखिन्थ्यो। यही यात्राको सार थियो। यात्रा ठाउँ परिवर्तन गर्नु मात्र होइन। दृष्टि परिवर्तन गर्नु पनि हो। नयाँ भूगोलले नयाँ दृष्टि दिन सक्छ। नयाँ दृष्टिले पुरानै संसारलाई पनि नयाँ अर्थमा देखाउन सक्छ।

महोत्तरीबाट फर्किएँ। तर महोत्तरीको अनुभव मनभित्र रहिरह्यो। जलेश्वरको जलमग्न शिवले भित्री स्थिरताको प्रश्न छोडे। मटिहानीको ज्ञानपरम्पराले इतिहासबाट सिक्न आग्रह गर्यो। मिथिला चित्रकलाले सिर्जनाको स्रोत संवेदनशील मन हो भन्ने देखायो। किसानको पसिनाले भविष्य आशामा निर्माण हुन्छ भन्ने सम्झायो। गरिबीले विकासको केन्द्रमा मानिस हुनुपर्छ भन्यो। मिथिलाको आतिथ्यले मानवताको सबैभन्दा ठूलो भाषा आत्मीयता हो भन्ने सिकायो। जनकभूमिको पदचिह्न पछ्याउँदै सुरु भएको यात्रा आफ्नै अन्तर्मनतिर पुगेर रोकियो। मैले बुझेँ—आफ्नो जरा नचिन्ने मानिस पूर्ण हुन सक्दैन। इतिहास नबुझ्ने समाज सचेत हुन सक्दैन। मानवतालाई नछुने अध्यात्म पूर्ण हुन सक्दैन। र मानिसको जीवन नबदल्ने विकास केवल संरचनाको विस्तार हो। महोत्तरीले मलाई एउटा भूगोलभन्दा बढी एउटा दृष्टि दियो। त्यो दृष्टि थियो—बाहिरको संसार बुझ्दै जाँदा आफूलाई पनि बुझ्नु। सायद यही नै वास्तविक यात्रा हो।