आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा

भाग १७:

आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा

तोमनाथ उप्रेती

आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा कुनै समाचारको शीर्षकमा सीमित रहने विषय थिएन, त्यो पीडा बक्राहाको खोलामा मिसिएको पसिनाजस्तै, कहिले नधोइने र कहिले नसुक्ने दागझैं गाउँको माटोमा गाडिएको थियो। ती समुदायहरूका सपनाहरू कहिले झुपडीको छानोबाट चुहिने पानीसँगै बग्थे, कहिले कागजका फाइलमा सड्थे। उनीहरूको पीडा, भाषणमा कहिले परिवर्तन र समानताको नारा बनेर उठ्थ्यो, तर विकासका ठूला योजनाहरूमा नाम बिनाका पात्रहरूजस्तै हराएर जान्थ्यो।

बक्राहाको गर्जन र उनीहरूको मुटुको धडकन एउटै धुनमा बज्थ्यो। खोला उर्लिँदा उनीहरूको चुलो निभ्थ्यो, खेत डुब्थ्यो, बालबालिका भोकभोकै निदाउँथे। खोलाले बगाएको माटोसँगै उनीहरूको सपनाका बीउ पनि बग्थे। साहुको ऋण, छोराछोरीको किताबको अभाव, र बिहान बेलुकीको दाल-चामलको जोहो—यी सबै बाढीपछिका हिलोझैं गाढा भएर बस्थे।

तर ती आदिवासी आमाहरूको आँखामा आँसुसँगै आगो पनि जलिरहेको हुन्थ्यो। बिहान बिहान बक्राहाको किनारमा हातमुख धोइरहेको सानो नानीको आँखा खोलामा पौडिन सिक्ने सपना देखिरहेको हुन्थ्यो। त्यो सपना पनि खोलाजस्तै स्वतन्त्र थियो, किनकि गरिबीले भर्खर सिकेका अक्षरहरू मेट्न सक्दैनथ्यो।

शासन व्यवस्थाले उनीहरूलाई ‘लघु समुदाय’ भनेर सम्बोधन गर्थ्यो, तर तिनका कथाहरू भने विशाल थिए। बक्राहा किनारमा पसिनाको गन्धले भरिएको हावामा उनीहरूको श्वास मिसिन्थ्यो। जंगल, खोलो, माटो र हावा उनीहरूको साथी थिए। तर जब ‘विकास’का नाममा बुल्डोजर आइपुग्थ्यो, जब ‘तटबन्ध’ बनाउन नापी हुने गर्थ्यो, उनीहरूको पुर्खाको माटो खोसिन्थ्यो, र उनीहरूका सपना पनि नक्साको धारमा हराउँथे।

बक्राहाको किनार उनीहरूको जीवन पुस्तकको एउटा पाना थियो। त्यो पानामा श्रमको कविता लेखिएको थियो, जसलाई कसैले पढ्न चाहेन। त्यहाँ दुःखको गन्ध मिसिएको थियो, जसलाई कुनै विकासको परफ्युमले मेटाउन सकेन। उनीहरूले कहिल्यै मागेका थिएनन्—सिर्जना गर्न पाउने स्वतन्त्रता र शान्तसँग बाँच्न पाउने अधिकार बाहेक।

त्यसैले, बक्राहा किनारमा, खोलाको गर्जन र बाढीको आवाजसँगै आदिवासी र सीमान्त समुदायका चिच्याइरहेका मौन आवाजहरू पनि मिसिन्थे। ती आवाजहरू विकासको नारा र तालीको आवाजमा हराउँथे, तर खोलाको उर्लाहटसँगै कहिलेकाहीं बाहिर निस्केर सृष्टिलाई चिर्थे। खोला रोक्न बाँध बनाइए पनि ती समुदायका आँखाको आँसु रोक्न सकिँदैन थियो। किनकि ती आँसुहरू प्रतिरोधका बीउ थिए, जुन एकदिन फेरि सपना भएर अंकुरिन्थे।

बक्राहा खोलाले तिनलाई एउटा पाठ सिकाएको थियो—“बग, रो, फेरि उठ, फेरि रो, फेरि बग।” खोला जसरी बग्न छोड्दैन, उनीहरूले पनि संघर्ष गर्न छोड्दैनन्। बाढीले डुबाउँछ, तर पानी फर्किएपछि उनीहरू खेतमा उभिन्छन्, फेरि बीउ छर्छन्। उनीहरूको सपना बाढीले लग्दैन, त्यो सपना माटोमा गाडिन्छ र नयाँ रित्तो जमिनमा फेरि अंकुरिन्छ।

आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा मात्र आँसुको कथा होइन, त्यो अस्तित्व र अधिकारको संघर्षको कथा हो। बक्राहा खोलाको गर्जनमा उनीहरूको सास मिसिन्छ, र त्यो सास संसारलाई भन्छ:

“हामी हराउँदैनौं, किनकि हामीलाई बगाउने खोलासँगै हामी बग्न सिकेका छौं। हामीलाई डुबाउने पानीमा नै हामी पौडिन सिकेका छौं। हामीलाई उठ्नबाट रोक्नेहरूलाई हामी फेरि उभिएर जबाफ दिनेछौं।”

आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा कुनै समाचारको शीर्षकमा सीमित रहने विषय थिएन, त्यो पीडा बक्राहाको खोलामा मिसिएको पसिनाजस्तै, कहिले नधोइने र कहिले नसुक्ने दागझैं गाउँको माटोमा गाडिएको थियो। ती समुदायहरूका सपनाहरू कहिले झुपडीको छानोबाट चुहिने पानीसँगै बग्थे, कहिले कागजका फाइलमा सड्थे। उनीहरूको पीडा, भाषणमा कहिले परिवर्तन र समानताको नारा बनेर उठ्थ्यो, तर विकासका ठूला योजनाहरूमा नाम बिनाका पात्रहरूजस्तै हराएर जान्थ्यो।

बक्राहाको गर्जन र उनीहरूको मुटुको धडकन एउटै धुनमा बज्थ्यो। खोला उर्लिँदा उनीहरूको चुलो निभ्थ्यो, खेत डुब्थ्यो, बालबालिका भोकभोकै निदाउँथे। खोलाले बगाएको माटोसँगै उनीहरूको सपनाका बीउ पनि बग्थे। साहुको ऋण, छोराछोरीको किताबको अभाव, र बिहान बेलुकीको दाल-चामलको जोहो—यी सबै बाढीपछिका हिलोझैं गाढा भएर बस्थे।

तर ती आदिवासी आमाहरूको आँखामा आँसुसँगै आगो पनि जलिरहेको हुन्थ्यो। बिहान बिहान बक्राहाको किनारमा हातमुख धोइरहेको सानो नानीको आँखा खोलामा पौडिन सिक्ने सपना देखिरहेको हुन्थ्यो। त्यो सपना पनि खोलाजस्तै स्वतन्त्र थियो, किनकि गरिबीले भर्खर सिकेका अक्षरहरू मेट्न सक्दैनथ्यो।

शासन व्यवस्थाले उनीहरूलाई ‘लघु समुदाय’ भनेर सम्बोधन गर्थ्यो, तर तिनका कथाहरू भने विशाल थिए। बक्राहा किनारमा पसिनाको गन्धले भरिएको हावामा उनीहरूको श्वास मिसिन्थ्यो। जंगल, खोलो, माटो र हावा उनीहरूको साथी थिए। तर जब ‘विकास’का नाममा बुल्डोजर आइपुग्थ्यो, जब ‘तटबन्ध’ बनाउन नापी हुने गर्थ्यो, उनीहरूको पुर्खाको माटो खोसिन्थ्यो, र उनीहरूका सपना पनि नक्साको धारमा हराउँथे।

बक्राहाको किनार उनीहरूको जीवन पुस्तकको एउटा पाना थियो। त्यो पानामा श्रमको कविता लेखिएको थियो, जसलाई कसैले पढ्न चाहेन। त्यहाँ दुःखको गन्ध मिसिएको थियो, जसलाई कुनै विकासको परफ्युमले मेटाउन सकेन। उनीहरूले कहिल्यै मागेका थिएनन्—सिर्जना गर्न पाउने स्वतन्त्रता र शान्तसँग बाँच्न पाउने अधिकार बाहेक।

बक्राहा किनारमा, खोलाको गर्जन र बाढीको आवाजसँगै आदिवासी र सीमान्त समुदायका चिच्याइरहेका मौन आवाजहरू पनि मिसिन्थे। ती आवाजहरू विकासको नारा र तालीको आवाजमा हराउँथे, तर खोलाको उर्लाहटसँगै कहिलेकाहीं बाहिर निस्केर सृष्टिलाई चिर्थे। खोला रोक्न बाँध बनाइए पनि ती समुदायका आँखाको आँसु रोक्न सकिँदैन थियो। किनकि ती आँसुहरू प्रतिरोधका बीउ थिए, जुन एकदिन फेरि सपना भएर अंकुरिन्थे।

खोला जसरी बग्न छोड्दैन, उनीहरूले पनि संघर्ष गर्न छोड्दैनन्। बाढीले डुबाउँछ, तर पानी फर्किएपछि उनीहरू खेतमा उभिन्छन्, फेरि बीउ छर्छन्। उनीहरूको सपना बाढीले लग्दैन, त्यो सपना माटोमा गाडिन्छ र नयाँ रित्तो जमिनमा फेरि अंकुरिन्छ।

आदिवासी र सीमान्त समुदायको पीडा मात्र आँसुको कथा होइन, त्यो अस्तित्व र अधिकारको संघर्षको कथा हो। बक्राहा खोलाको गर्जनमा उनीहरूको सास मिसिन्छ, र त्यो सास संसारलाई भन्छ:

“हामी हराउँदैनौं, किनकि हामीलाई बगाउने खोलासँगै हामी बग्न सिकेका छौं। हामीलाई डुबाउने पानीमा नै हामी पौडिन सिकेका छौं। हामीलाई उठ्नबाट रोक्नेहरूलाई हामी फेरि उभिएर जबाफ दिनेछौं।”

बक्राहा खोला—तराईको त्यो अशान्त श्वास, कहिले सेतो जलधारामा हाँस्ने, कहिले हरियो खेतहरू च्यातेको पीडामा कराउने। यसको किनारमा बसेका समुदायहरू बक्राहाको उतारचढावसँगै बाँच्न सिकेका थिए, तर उनीहरूलाई प्रकृतिको मात्र होइन, समाजको पनि शोषणले चिरेको थियो। यिनको कथा कुनै सस्तो सहानुभूतिको होइन, एक कठोर यथार्थको स्थायी साक्षी हो।

यी समुदायहरूको आवाज जंगलको गहिराइमा हराएका चराहरूको कराह जस्तै अदृश्य हुन्छ। खोला किनारबाट उठेको ती आवाजहरू आकाशको निलो पर्खालमा ठोक्किएर फर्कन्छ, तर सुन्ने कानहरू ओइलिएका छन्। नेताहरूको भाषणमा यी आवाजहरू ‘मुलायम वाक्य’का रूपमा हराउँछन्, जस्तै गर्मीमा सुक्दै गएको खोला। उनीहरूको जीवनलाई बाढी र सुख्खाले लथालिङ्ग पार्नु मात्र होइन, समाज र शासनप्रणालीका अन्यायले पनि सतायो। राजनीतिक छल, सामाजिक तिरस्कार र आर्थिक असमानताले उनीहरूको आत्मालाई अदृश्य बेडीमा बाँध्यो।

मुसलमानहरूको ढुङ्गे झुपडी, जहाँ भातको बास्ना र भोकको बास एकसाथ मिसिन्थ्यो। राजबंसीहरूको माटोको बाटो, जहाँ गोरुहरूको टाप र पसिनाको बास छुट्टिन नसक्ने गरी बसेको थियो। ताजपुरियाका खेत, जहाँ वर्षाको आशामा आकाशतिर हेर्ने आँखाहरू निरन्तर प्रार्थनामा रहन्थे। गन्गाईहरूको सादगी, जहाँ थोरैको भित्र पनि धैर्यको असीम शक्ति लुकेको थियो। तेलीहरूको कठोर श्रम, जसको हातले तेल पेल्दा पसिनाको बूँदसँग सपना झरेका थिए। शाहहरूको परम्परा, जहाँ परम्परागत मर्यादा र विस्थापनको त्रास एकसाथ पलाउँथ्यो। यी सबै जीवनचित्रहरू बक्राहा खोला र समाजको संयुक्त वेदनाले रंगिएका थिए।

तर अहिले ती दृश्यहरूमा छायाँ परेको छ—विस्थापनको, उपेक्षाको, विस्मरणको। बक्राहा किनारका गीता र उर्दूका पवित्र आयतहरू, राजबंसी र गन्गाईहरूका मौलिक लोकगीतहरू, ताजपुरियाहरूका माटोको गन्ध, तेलीहरूको श्रमको पवित्रता, शाहहरूको मौनता—यी सबै ट्र्याक्टरको गर्जनमा दबिँदै छन्। सरकारी कागजातमा ‘समावेशी विकास’ लेखिएको छ, तर व्यवहारमा ‘विस्मृत’ शब्दको तीतोपन विस्तार हुँदै छ।

बक्राहाको पानीले उनीहरूको खेत मात्र बगाएन, उनीहरूको भविष्य पनि बगाएर लग्यो। खेतहरूमा बाढीले परित्यक्त मुस्कानहरू छाड्यो, र सुख्खाले उनीहरूको मेहनतको हरियालीलाई भुरभुर उडाइदियो। ऋणका कागजहरू सिमेन्टका पर्खालहरूजस्तै कठोर भएर उनीहरूको काखमा बसे, जसलाई पानीले धोएन। उनीहरूको जीवनमा ऋण एक हरियो पोकोजस्तै बढ्दै गयो—पग्लँदैन, कम हुँदैन, केवल बोझ बढाउँछ। यी ऋणका कागजहरू उनीहरूका सपना र अस्मिताका आख्यान हुन्, जसलाई नेताहरूले कहिल्यै पढ्दैनन्।

समाजमा उनीहरूको पीडालाई ‘कम आवाज’ भनिन्छ, जबकि ती आवाजहरू रातको सुनसानमा कराउँछन्। ती आवाजहरू सुनिन्छन्, तर बुझिँदैनन्। नेताहरू भोट माग्न आउँछन्, ‘समावेशी विकास’को फुस्रो नारा बोकेर, तर बाढी र सुख्खा जस्तै फेरि उनीहरूलाई बिर्सिन्छन्। समाजले उनीहरूलाई ‘कम महत्वका पात्र’ को रूपमा हेर्छ, तर उनीहरूको जीवन नै यस भूगोलको बलियो कसम र सच्चाइको साक्षी हो।

नेताहरूले विकासका सपनाहरू बुन्छन्—पानीजस्तै पारदर्शी शब्दहरू, तर तिनको गहिराइमा धोका र दम्भ मिसिएको हुन्छ। बक्राहा किनारका समुदायहरूले बारम्बार सपना देख्छन्, तर ती सपना पानीमा कागजका डुङ्गाजस्तै डुबेर जान्छन्। उनीहरूले कसरत गरेर हरियाली फर्काउँछन्, तर बाढी आउँदा खेत मात्र होइन, उनीहरूको भरोसा पनि बगाएर लैजान्छ। अनि उनीहरू फेरि सुकेको माटो चिर्दै छराइरहेका बिउहरूलाई पानीको आशामा हेर्छन्—तर त्यो पानी कहिले मृत्युको सन्देश बन्छ, कहिले जीवनको। यसरी उनीहरू बाँचिरहन्छन्—डरको छायाँमा, तर आशाको उज्यालोमा।

बक्राहा खोलाको पानी उनीहरूको लागि ‘दिव्य बन्धन’ र ‘क्रूर चेतावनी’ दुवै हो। कहिले त्यसले सिँचाइ गर्छ, धानका बाला लहलहाउँछ, कहिले सबै बाली बगाएर नाङ्गो माटो र ऋणका खतहरू छाडेर जान्छ। खोला कहिले ‘प्रकृतिको सहारा’ बन्छ, कहिले ‘क्रूर तानाशाह’ झैँ उर्लिन्छ। यी समुदायहरू बाँच्नकै लागि लडिरहेका छन्, र प्रकृतिसँगको लडाइँ जति कठिन छ, समाजसँगको लडाइँ अझ क्रूर छ।

नेताहरूका भाषणहरू गाउँका चोकमा गुञ्जिन्छन्—‘सबैका लागि शिक्षा’, ‘सबैका लागि स्वास्थ्य’, ‘सबैका लागि विकास’। तर खोला किनारका ती बालबालिकाहरूले विद्यालयसम्म पुग्न सक्दैनन्, बाढीले तिनका बाटाहरू बगाउँछ, किताबहरू पानीमा बगाउँछ, र उनीहरूको भविष्यमा पानीको छाल छोडेर जान्छ। शिक्षाको नाममा आएका बजेटहरू तिरोहित हुन्छन्, तर पानीजस्तै बग्ने बजेटले बाँच्ने आशा भने कहिल्यै सिँचाइ गर्दैन।

यही भएर बक्राहाको खोला किनार ‘पानीका पदचिह्नहरूले लेखिएको किताब’ बनेको छ। जसको पाना हावा र पानीले पल्टाउँछ, अनि ती पानामा लेखिएका अक्षरहरू आकाशमा मिसिन्छन्। ती अक्षरहरूमा मुसलमान आमाको हाँसो, राजबंसी बुबाको पसिना, ताजपुरिया बच्चाको सपना, गन्गाई युवतीको साहस, तेलीहरूको श्रम, र शाहहरूको मौनता मिसिएको हुन्छ। ती अक्षरहरू राज्यका फाइलहरूमा कैद हुँदैनन्, तिनलाई केवल खोला, हावा, र आकाशले पढ्छ।

समाजले तिनलाई ‘पछाडि परेका समुदाय’ को नाममा चिनाउँछ, तर तिनीहरू आफैंमा प्रकृतिको दूत हुन्, जसले विपत्तिबाट पनि बाँच्न सिकाउँछन्। उनीहरूको संघर्षमा ‘सबलताको साक्ष्य’ छ, उनीहरूको मौनतामा ‘दिव्य धैर्य’ छ। खोला किनारमा बसेर तिनीहरू आफ्ना लुगा धुन्छन्, खेतमा पसिना पोख्छन्, र घरमा भात पकाउँछन्। यी सबै कामहरू ‘जीवन’ सँगको युद्ध हुन्, र त्यो युद्धमा उनीहरू बारम्बार हार्दैनन्।

बक्राहा खोला केवल पानीको बहाव होइन, समाज र राज्यको असमानताको दर्पण हो। खोला जस्तै शासन पनि कहिलेकाहीँ शीतल हुन्छ, कहिले चिसो तिखो बन्छ, कहिले बाढीझैं हिंस्रक बन्छ। तर यी समुदायहरू आफ्नो अस्तित्व जोगाउन लड्छन्। उनीहरूको जीवन ‘कर्मयोग’ को उदाहरण हो—जहाँ निराशामा पनि आस्था पलाउँछ, पीडामा पनि प्रेम उब्जिन्छ, अभावमा पनि सन्तोष भेटिन्छ।

यी समुदायहरूका पुराना पर्व र गीतहरू अझै खोलाको किनारमा बग्छन्, तर ती स्वरहरूमा अब थकाइ र निराशाको घुलावट छ। पुराना बाजाहरू, माइकबिना गाइएको लोकगीत, साँचो स्वरका थरथरी कम्पन—यी सबै खोला किनारमा अझै गुञ्जिन्छन्। तर त्यो गीतमा, त्यो स्वरमा, खोलाको छाल जस्तै सन्देहको लहर बगिरहेको छ।

समाजले उनीहरूलाई ‘कम मूल्यका जीवन’ ठान्छ। तर खोला किनारका यी समुदायहरूले सिकाएका छन्—‘जीवन कहिल्यै सस्तो हुँदैन।’ बक्राहा खोला उनको लागि शिक्षक हो, गुरु हो, शत्रु हो र साथी पनि। बक्राहाले उनीहरूलाई सिकाउँछ—‘तिमीहरू पानीसँग लड्न सक्दैनौ, तर पानीसँग बाँच्न सिक्न सक्छौ।’ खोलाको शान्त लहरले उनीहरूलाई बाँच्ने धैर्य दिन्छ, खोलाको बाढीले उनीहरूलाई फेरि उठ्न सिकाउँछ। यी समुदायहरू बाँच्ने लय सिकाउँछन्—भोकसँग, पानीसँग, समाजसँग।

बक्राहाको खोला किनारमा जीवनको सन्देश छ, जसले भन्छ—‘सपना कहिल्यै मर्न दिनु हुँदैन।’ त्यसैले त उनीहरू खेतमा बिउ छर्छन्, खोला किनारमा लुगा धुन्छन्, र साँझमा आगो ताप्दै पुनः भोलिको उज्यालोको प्रतीक्षा गर्छन्। खोला कहिलेकाहीँ उनीहरूको सपना बगाउँछ, तर उनीहरू नयाँ सपना फेरि रोप्छन्। खोला जस्तै, उनीहरू पनि कहिल्यै स्थिर हुँदैनन्, परिवर्तनसँगै बहिरहन्छन्।

यी विस्मृत आवाजहरू कुनै करुण गीति मात्र होइनन्, तिनीहरू क्रान्तिको लहर हुन्। तिनीहरू कुनै बन्द गुञ्जन होइनन्, तिनीहरू चेतनाको चिच्याहट हुन्। खोला र बाढी, ऋण र अभाव, शासन र शोषण, सबैको बीचमा ती समुदायहरू बाँचिरहेका छन्—बाँच्नुको अर्थ सिकाउँदै, जीवनको गहिरो पाठ पढाउँदै।