मोजाःनिस्सन्देह वस्तुबाट अस्तित्वसम्मको यात्रा

मोजाःनिस्सन्देह वस्तुबाट अस्तित्वसम्मको यात्रा

तोमनाथ उप्रेती

१.बिषय प्रवेश

उमेश लुइँटेल, मोरङबाट उदाएका संवेदनशील कवि, साधारणलाई असाधारण बनाउने दुर्लभ दृष्टि बोकेका स्रष्टा हुन्। उनका कवितामा वस्तुहरू चेतनाका संकेत बन्छन्। मोजा जस्तो दैनिक जीवनको अति साधारण वस्तुलाई उनले अस्तित्वको दार्शनिक संरचनामा रूपान्तरण गर्नु, उनको कवितात्मक चेतनाको परिपक्वता र गहिराइको प्रमाण हो।

यो कविता साधारण वस्तुको कविता होइन। यो मोजाको सौन्दर्यात्मक वर्णन पनि होइन। यो त जीवनको अदृश्य तहमा लुकेको दर्शन हो जहाँ श्रम, पीडा, उपयोग र विसर्जन एकै रेखामा बगिरहेका हुन्छन्। यहाँ सानो देखिने वस्तु मोजा, वास्तवमा सम्पूर्ण मानव अवस्थाको रूपक बनेर उभिन्छ। यही रूपान्तरण नै कविताको शक्ति हो।

यस कवितामा मोजा श्रमको मौन साक्षी हो। त्यो खुट्टासँग बाँधिएको छ, तर स्वतन्त्र छैन। त्यो हिँडाइसँग जोडिएको छ, तर आफ्नै यात्रा छैन। यो अवस्था आधुनिक मानव अस्तित्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा मेल खान्छ जहाँ मानिस उपयोग हुन्छ, चलाइन्छ र अन्त्यमा विस्थापित गरिन्छ। यही सूक्ष्म दर्शन कवि लुइँटेलको लेखनशैलीको केन्द्र हो।

उनको कवितामा सामाजिक यथार्थ र दार्शनिक चेतनाको अद्भुत संगम देखिन्छ। उनी वस्तुलाई हेर्छन्, तर वस्तुभित्र मानिसलाई देख्छन्। उनी मोजा लेख्छन्, तर मोजाभित्र मानव सभ्यताको कथा उतार्छन्। यो दृष्टि विश्लेषणात्मक पनि हो र त्यसभन्दा माथि आध्यात्मिक पनि हो।

मोजाको जीवनचक्र प्रयोग, थिचाइ, फ्याँकिनु र अन्ततः माटो बन्नु यो अस्तित्वको दार्शनिक यात्रा हो। यसमा बौद्ध दर्शनको अनित्यताको गहिरो छाया देखिन्छ, जहाँ कुनै पनि अस्तित्व स्थायी छैन, सबै परिवर्तनशील छ। त्यस्तै, उपनिषद्‌को “माटोबाट माटो” हुने सत्य यहाँ काव्यात्मक रूपमा पुनःप्रस्तुत हुन्छ।

विश्व साहित्यमा पाब्लो नेरुदाले वस्तुहरूलाई प्रेम र अस्तित्वको गीत बनाएका छन्। तर उमेश लुइँटेलको दृष्टिमा वस्तु केवल सौन्दर्य होइन, संघर्ष हो। उनको कविता टि.एस. इलियटको सभ्यतागत असहजता र फिलिप लार्किनको साधारण जीवनभित्रको निराशासँग संवाद गर्छ, तर उनीभन्दा फरक, लुइँटेलको स्वर अझ स्थानीय, अझ माटो सङ्ग जोडिएको छ।

नेपाली कवितामा भूपी शेरचनले सामाजिक व्यंग्य दिएका छन्, तर लुइँटेलले व्यंग्यभन्दा बढी अस्तित्वगत संवेदना दिन्छन्। उनका कवितामा हास्य छैन, तर गहिरो मौनता छ। त्यो मौनता नै उनको काव्यशक्ति हो।

मोरङको सामाजिक सांस्कृतिक धरातलबाट आएको यो सार्वभौमिक हो। किनकि श्रम, उपयोग र विसर्जन कुनै एक भूगोलको मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यताको साझा कथा हो। यही सार्वभौमिकता कवि लुइँटेलको काव्यिक उपलब्धि हो।

२. प्रतीकात्मकता:

मोजा यहाँ उपयोगिताको सीमाभन्दा धेरै माथि उठेको प्रतीक हो। कविले यसलाई सेवा, समर्पण र सहनशीलताको जीवित रूपक बनाएका छन्। मोजा आफैँ बोल्दैन, उजुरी गर्दैन, आफ्ना घाउ देखाउँदैन तर निरन्तर खुट्टाको भार बोकिरहन्छ। यस अर्थमा यो मौन श्रमिक हो त्यस्तो श्रमिक, जसको योगदान देखिँदैन, तर जसबिना यात्राको निरन्तरता सम्भव हुँदैन। यही कारण कविताले मोजालाई वस्तुबाट अस्तित्वमा रूपान्तरण गरेको छ।

“खुट्टाको निजी पहिरन” भन्ने पंक्तिले मोजालाई अत्यन्त निकट, व्यक्तिगत र आत्मीय वस्तुको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर यही आत्मीयताभित्र एउटा गहिरो विडम्बना लुकेको छ। मोजा खुट्टासँग सबैभन्दा नजिक छ, तर सबैभन्दा कम मूल्याङ्कित पनि छ। ऊ निरन्तर साथ दिन्छ, तर उसको पीडा कसैले देख्दैन। यो सम्बन्ध आधुनिक मानव जीवनका असंख्य श्रमिकहरूको अवस्थासँग मेल खान्छ, जो समाजको आधार निर्माण गर्छन् तर सम्मानको केन्द्रमा कहिल्यै पुग्दैनन्।

पहाड चढ्दा होस्

हिउँ कुल्चँदा होस्

फोहोरको घेरा पन्छाएर हिँड्दा होस्

नाली तर्किएर छेउ लाग्दा होस् –

खुट्टाहरू बाहिरी संसारसँग बेखबर गजक्क परिरहन्छन् ।

​

इलास्टिक लुज भएर रबर बाँधेको

औँलाले घोचीघोची मोजाका आँखा निकालिदिएको

कुर्कुच्चाले थिचीथिची भुँडी निकालिदिएको

खुट्टालाई ठ्याम्मै थाहा छैन ।

यहाँ मोजा मानव श्रमको शक्तिशाली प्रतीक बनेको छ भने खुट्टा शक्ति, सत्ता, प्रतिष्ठा र गन्तव्यको प्रतीक बनेको छ। खुट्टा सफलताको उचाइमा पुग्छ, पहाड चढ्छ, लक्ष्य प्राप्त गर्छ तर त्यो यात्राको अदृश्य पीडा मोजाले भोग्छ। यसरी उपलब्धिको श्रेय माथिल्लो संरचनाले पाउँछ, तर त्याग र कष्टको इतिहास तल दबिएर रहन्छ। यही सामाजिक संरचनाको गहिरो आलोचना कविताभित्र अन्तर्निहित छ।

यो प्रतीकात्मक संरचनालाई कार्ल मार्क्सको वस्तु–पूजनको अवधारणासँग तुलना गर्न सकिन्छ। मार्क्सका अनुसार पूँजीवादी समाजमा वस्तुहरू केवल वस्तु रहँदैनन् तिनले मानवीय सम्बन्धहरूलाई ढाकिदिन्छन्। उत्पादनको पछाडि रहेको श्रम अदृश्य हुन्छ र वस्तुको चमक मात्र देखिन्छ। “मोजा” कवितामा पनि यही प्रक्रिया देखिन्छ। खुट्टाको सफलता, जुत्ताको चमक र यात्राको गौरव देखिन्छ तर मोजाको घाउ, च्यातिएको शरीर र दुर्गन्धित त्याग ओझेलमा पर्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, मोजा अस्तित्वको त्यही पक्ष हो जसलाई समाजले प्रयोग गर्छ तर सम्झँदैन। ऊ सेवा हो, तर मान्यता होइन। ऊ आधार हो, तर स्मारक होइन। यसैले कविता श्रमको अदृश्य इतिहासको काव्यिक दस्तावेज बनेर उभिन्छ। मोजाको मौनता वास्तवमा श्रमिक वर्गको मौनता हो र उसको च्यातिएको शरीर सभ्यताको प्रगतिको लुकेको मूल्य हो। यही प्रतीकात्मकता कवितालाई साधारण वस्तुको वर्णनबाट उठाएर सामाजिक, दार्शनिक र मानवीय चेतनाको शक्तिशाली अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्छ।

३. बिम्ब:

कविता “मोजा” को सबैभन्दा प्रभावशाली पक्ष यसको बिम्बविधान हो। यहाँ प्रयोग भएका बिम्बहरू अनुभवको गहिरो तहमा पुग्ने संवेदनात्मक संरचना हुन्। “औँलाले घोचीघोची आँखा निकालिदिएको”, “कुर्कुच्चाले थिचीथिची भुँडी निकालिदिएको” र “जुत्ताको सुरुङभित्र दुर्गन्धित हुँदै” जस्ता पंक्तिहरू पढ्दा पाठकले एउटा पुरानो मोजाको अवस्था मात्र देख्दैन उसले श्रम, उपेक्षा र मौन यातनाको सम्पूर्ण इतिहास महसुस गर्छ।

“आँखा निकालिदिएको” भन्ने बिम्ब विशेष रूपमा अर्थगर्भित छ। मोजाको आँखा वास्तवमा च्यातिएको प्वाल हो, तर कविले त्यसलाई आँखा भनेपछि वस्तु अचानक जीवित अस्तित्वमा रूपान्तरित हुन्छ। आँखाको नाश कपडाको क्षति होइन यो दृष्टिको क्षति हो, पहिचानको क्षति हो। समाजमा निरन्तर प्रयोग गरिएका र थिचिएका वर्गहरूको अवस्था पनि यस्तै हुन्छ उनीहरूको श्रम प्रयोग गरिन्छ, तर उनीहरूको दृष्टि र आवाजलाई महत्त्व दिइँदैन।

त्यस्तै, “कुर्कुच्चाले थिचीथिची भुँडी निकालिदिएको” बिम्बले शरीरमाथिको निरन्तर दमनलाई मूर्त रूप दिन्छ। यहाँ मोजाको शरीर विकृत भएको छ, तर त्यो विकृति आकस्मिक होइन। त्यो दीर्घकालीन उपयोग र उपेक्षाको परिणाम हो। दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यो आधुनिक सभ्यताले श्रममाथि गरेको अदृश्य हिंसाको रूपक हो। जसरी मोजा च्यातिँदै जान्छ, त्यसरी नै श्रमिकको शरीर र चेतना पनि उत्पादनको चापमा क्रमशः क्षीण हुँदै जान्छ।

जुत्ताको सुरुङभित्र आफूलाई दुर्गन्धित बनाउँदै

लक्ष्य टेकाइदिएर

सफलताको बागवानीमा मोजा सुवासित भइरहन्छ ।

​

कहिले पाइन्टको फेरमुन्तिर शोभा बढाएर बस्छ

कहिले हाफपाइन्टको खुलापनमा मुस्कुराएर हिँड्छ

हिँड्दाहिँड्दै बास बसेको ठाउँमा

मिल्किएर भुइँमा फ्याँकिन्छ ।

हुत्त फ्याँकिनु

बिजोडी भएर एक्लै एक्लै बस्नु

पानीले लफलफ्ती भिज्नु

घामले सेकिएर खक्रक्क हुनु

जिन्दगी सङ्घर्ष सही

गतिशील छ मोजा !

​

“जुत्ताको सुरुङभित्र दुर्गन्धित हुँदै” भन्ने बिम्ब अझ गहिरो सामाजिक अर्थ बोकेको छ। सुरुङ अन्धकारको प्रतीक हो। त्यहाँ प्रकाश पुग्दैन। त्यहाँ पहिचान हराउँछ। मोजा त्यही अन्धकारभित्र आफ्नो अस्तित्व गुमाउँदै जान्छ। यो  त्यस्तो श्रमको कथा हो, जुन सभ्यताको चम्किलो सतहभित्र लुकेर बस्न बाध्य हुन्छ।

यस सन्दर्भमा विलियम कार्लोस विलियम्सको वस्तु कविता सम्झन सकिन्छ। उनले साधारण वस्तुहरूलाई असाधारण अर्थ दिए। तर “मोजा” को बिम्बविधान अझ कठोर र सामाजिक छ। विलियम्सका वस्तुहरू प्रायः सौन्दर्य र अनुभूतिको केन्द्र बन्छन्। यहाँ वस्तु पीडा, शोषण र अस्तित्वगत संघर्षको केन्द्र बन्छ। यी बिम्बहरू सभ्यताको अदृश्य हिंसाको दृश्यात्मक अभिलेख हुन्। तिनीहरूले  कहिलेकाहीँ सबैभन्दा साधारण वस्तुभित्र सबैभन्दा असाधारण मानवीय सत्य लुकेको हुन्छ भन्ने देखाउँछन्। यही कारण मोजाका बिम्बहरू दृश्य मात्र होइनन् तिनीहरू दर्शन हुन्, प्रतिरोध हुन् र मानव अवस्थाको मौन अभिव्यक्ति हुन्।

४. मानवीकरण :

“मोजा” कविताको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण काव्यगत शक्ति यसको मानवीकरण हो। कविले मोजालाई प्रयोग हुने वस्तुका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले त्यसलाई अनुभूति भएको, पीडा भोग्ने, संघर्ष गर्ने र जीवनको यात्रामा सहभागी हुने जीवित अस्तित्वमा रूपान्तरण गरेका छन्। मोजा बोल्छ। मोजा सहन्छ। मोजा बाँच्दछ। यही क्षणबाट कविता वस्तुको वर्णनबाट उठेर मानव अवस्थाको दार्शनिक आख्यानमा परिणत हुन्छ।

साहित्यमा मानवीकरण अलङ्कार होइन, यो चेतनाको विस्तार हो। जब कविले निर्जीव वस्तुलाई जीवन दिन्छन्, तब उनी वस्तुमा लुकेको मानवीय सत्यलाई उजागर गरिरहेका हुन्छन्। मोजामा पनि यही प्रक्रिया घटेको छ। मोजाको च्यातिनु, थिचिनु, दुर्गन्धित हुनु र अन्ततः फ्याँकिनु वास्तवमा समाजका ती असंख्य मानिसहरूको कथा हो, जसले जीवनभर सेवा गर्छन् तर इतिहासमा नाम पाउँदैनन्। यसरी मोजा वस्तु नभएर श्रमको आत्मकथा बन्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा, कविता पाब्लो नेरुदाको वस्तु कविताको परम्परासँग संवाद गर्छ। नेरुदाले आफ्ना ओड्स(प्रशंसा गर्ने कविता) हरूमा प्याज, रोटी, टमाटर, समुद्र र दैनिक जीवनका सामान्य वस्तुहरूलाई काव्यिक गरिमा प्रदान गरेका थिए। उनका लागि वस्तुहरू मौन पदार्थ होइनन् ती जीवनका सहयात्री हुन्। उनले वस्तुहरूमा प्रेम, कृतज्ञता र सौन्दर्यको खोजी गरे। साधारणलाई असाधारण बनाउने यो क्षमता नेरुदाको कवित्वको विशिष्ट चिन्ह हो।

तर  लुइटेलको मोजाको संसार नेरुदाको संसारभन्दा फरक छ। नेरुदामा वस्तुप्रति प्रेम छ यहाँ वस्तुभित्र श्रमको पीडा छ। नेरुदाको प्याजमा पृथ्वीको मिठास छ यहाँ मोजामा सभ्यताको थकान छ। नेरुदाको वस्तुहरू जीवनको उत्सव हुन् यहाँ मोजा जीवनको संघर्ष हो। यसैले मोजाको मानवीकरण सौन्दर्य निर्माणका लागि गरिएको होइन, सामाजिक चेतना निर्माणका लागि गरिएको हो।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, मोजा आधुनिक मानवको रूपक बन्छ। ऊ निरन्तर अरूका लागि बाँच्दछ। ऊ आफैँ गन्तव्यमा पुग्दैन, तर अरूलाई गन्तव्यसम्म पुर्‍याउँछ। ऊ सम्मानित हुँदैन, तर सम्मानित व्यक्तिहरूको यात्रामा अपरिहार्य हुन्छ। यही मौन समर्पणले मोजालाई साधारण वस्तुभन्दा माथि उठाएर अस्तित्वगत प्रतीक बनाउँछ।

कहिलेकाहीँ महान् मानवीय कथाहरू महलहरूमा होइन, साधारण वस्तुहरूमा लुकेका हुन्छन्। मोजाको जीवन वास्तवमा श्रमको जीवन हो। उसको मौनता श्रमिकको मौनता हो। र उसको अस्तित्व मानव सभ्यताको अदृश्य आधार हो। यही कारण, मोजामा मानवीकरण श्रम, सेवा र मानवीय गरिमाको गहिरो दार्शनिक उद्घाटन हो।

५. अस्तित्ववाद:

मोजाको सबैभन्दा गहिरो र दार्शनिक तह यसको अस्तित्ववादी चेतनामा निहित छ। सतहमा हेर्दा यो एउटा साधारण वस्तुको जीवनकथा जस्तो देखिन्छ, तर गहिराइमा पुग्दा यो मानव अस्तित्वको त्रासदी, उपयोगिता र क्षणभंगुरताको रूपक बनेर उभिन्छ। मोजा जन्मिन्छ। प्रयोग हुन्छ। घिस्रिन्छ। च्यातिन्छ। फ्याँकिन्छ। अनि हराउँछ। यही क्रम मानव जीवनको मौन प्रतिरूप जस्तो लाग्छ।

अस्तित्ववादको मूल प्रश्न नै यही हो मानिस किन बाँच्दछ? उसको मूल्य के हो? र अन्ततः उसको नियति के हो? मोजाले यिनै प्रश्नहरू वस्तुको माध्यमबाट उठाएको छ। मोजाको सम्पूर्ण अस्तित्व अरूको सेवामा बित्छ। ऊ आफ्ना लागि कहिल्यै बाँच्दैन। ऊ खुट्टाको सुरक्षाका लागि छ। यात्राको सहजताका लागि छ। सफलताको मार्गलाई सम्भव बनाउन छ। तर जब उसको उपयोगिता समाप्त हुन्छ, उसको उपस्थिति पनि समाप्त मानिन्छ। यही विडम्बना आधुनिक मानव अवस्थाको केन्द्रीय पीडा हो।

जीन-पल सार्त्रको आत्मचेतन अस्तित्वको अवधारणा यहाँ अत्यन्त स्पष्ट रूपमा प्रतिध्वनित हुन्छ। सार्त्रका अनुसार मानिस प्रायः आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्वका रूपमा होइन, अरूको दृष्टि र आवश्यकताका आधारमा परिभाषित हुन्छ। ऊ अरूका लागि उपयोगी भएर आफ्नो पहिचान बनाउँछ। मोजा पनि यस्तै अस्तित्व हो। उसको मूल्य उसको आफ्नै अस्तित्वमा छैन उसको उपयोगितामा छ। जबसम्म ऊ काम लाग्छ, ऊ आवश्यक छ। जब ऊ च्यातिन्छ, उसको अर्थ हराउँछ। यो केवल मोजाको नियति होइन। यो उपयोगितामूलक समाजमा मानिसको पनि नियति हुन सक्छ।

त्यसैगरी, अल्बर्ट कामुको निरर्थकताको दर्शन पनि यस कविताभित्र सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छ। कामुका अनुसार जीवनमा अन्तिम अर्थको खोजी र ब्रह्माण्डको मौनताबीचको टकराव नै निरर्थकता हो। मोजाको जीवन पनि यस्तै छ। ऊ निरन्तर प्रयोग हुन्छ। ऊ थिचिन्छ। ऊ दुर्गन्धित बन्छ। ऊ फाट्छ। तर उसले किन यो सबै सहिरहेको छ भन्ने कुनै अन्तिम उत्तर छैन। उसको संघर्षको कुनै महान् पुरस्कार छैन। कुनै स्मारक छैन। कुनै अमरता छैन।

तर यहीँ कविताको गहिरो सौन्दर्य पनि छ। अर्थ नहुँदा पनि यात्रा जारी छ। मान्यता नपाउँदा पनि सेवा जारी छ। यही बिन्दुमा मोजा कामुको “सिसिफस” जस्तो देखिन्छ जो बारम्बार ढुङ्गा उकालो चढाउँछ, यद्यपि त्यो फेरि तल झर्छ। जीवन निरर्थक देखिए पनि गति रोकिन्न। उपयोगको चक्र चलिरहन्छ।

मोजाले अस्तित्ववादलाई जटिल दार्शनिक भाषामा होइन, अत्यन्त साधारण वस्तुको जीवनमार्फत अभिव्यक्त गरेको छ। यसले पाठकलाई सम्झाउँ —हामी पनि कहिलेकाहीँ मोजाजस्तै हुन्छौँ। अरूका लागि बाँच्ने। उपयोग गरिने। बिर्सिइने। तर त्यसैभित्र संघर्ष गर्ने। र त्यसैभित्र आफ्नो मौन गरिमा खोज्ने। यही अस्तित्ववादी सत्य नै लुइटेलको कविताको सबैभन्दा गहिरो उपलब्धि हो।

६. वर्गीय चेतना

“सफलताको बागवानीमा मोजा सुवासित भइरहन्छ” भन्ने पंक्ति कविताको सबैभन्दा तीक्ष्ण र बहुआयामिक व्यंग्यमध्ये एक हो। सतहमा हेर्दा यो सामान्य अभिव्यक्ति जस्तो लाग्न सक्छ, तर यसको गहिराइमा प्रवेश गर्दा यसले आधुनिक सभ्यता, श्रम, सफलता र सामाजिक मान्यतामाथि गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। यहाँ सुवासित शब्द स्वयं एक विडम्बना हो। किनकि मोजा वास्तवमा दुर्गन्ध, पसिना र थकानसँग जोडिएको वस्तु हो। तर कविले त्यही मोजालाई सफलताको बगैँचामा सुगन्धित भनिदिएका छन्। यही विरोधाभासले कविताको व्यंग्यात्मक शक्ति निर्माण गरेको छ।

यो पंक्तिले एउटा कठोर सत्य उजागर गर्छ सफलता प्रायः त्याग र श्रमको अदृश्य दुर्गन्धमाथि उभिएको हुन्छ। समाजले उपलब्धिको चम्किलो सतह देख्छ, तर त्यसको पछाडि रहेका श्रम, पीडा, थकान र बलिदानलाई प्रायः बेवास्ता गर्छ। मानिसले फूल देख्छ, तर मलको गन्ध महसुस गर्दैन। मानिसले महल देख्छ, तर त्यसलाई निर्माण गर्ने हातहरूको कथा सुन्दैन। मोजा यही अदृश्य इतिहासको प्रतिनिधि बनेर उभिन्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यो पंक्ति आधुनिक पूँजीवादी संरचनाको आलोचना हो। जहाँ श्रमको वास्तविकता अदृश्य बनाइन्छ र सफलताको प्रतीक मात्र दृश्य बनाइन्छ। श्रमिकको पसिना वस्तुमा रूपान्तरित हुन्छ। वस्तु बजारमा चम्किन्छ। तर त्यस वस्तुभित्र कैद भएको मानव श्रमको कथा हराउँछ। यही विडम्बना कार्ल मार्क्सले आफ्नो श्रम–विमर्शमा औँल्याएका थिए। वस्तुको मूल्य देखिन्छ, श्रमिकको मूल्य हराउँछ।

यस सन्दर्भमा चार्ल्स डिकेन्सको औद्योगिक युगको साहित्य स्मरणीय छ। हार्ड टाइम्स,लिभर ट्विस्ट र डेभिड कपरफिल्डजस्ता कृतिहरूमा डिकेन्सले औद्योगिक समाजको त्यही अँध्यारो पक्ष उजागर गरेका छन्, जहाँ कारखानाहरूको उत्पादन चम्किलो देखिन्छ, तर श्रमिकहरूको जीवन अभाव, पीडा र अदृश्यताले भरिएको हुन्छ। कारखानाको धुवाँ प्रगतिको प्रतीक मानिन्छ, तर त्यस धुवाँले ढाकिएका मानवीय अनुहारहरू कसैले देख्दैन।

“मोजा” को यो पंक्ति पनि त्यही साहित्यिक परम्परासँग संवाद गर्छ। यहाँ सफलता फूल हो भने मोजा त्यस फूललाई जीवन दिने मल हो। तर इतिहास प्रायः फूलको प्रशंसा गर्छ, मलको होइन। यही कारण, मोजाको दुर्गन्ध अन्ततः सफलताको सुगन्धमा रूपान्तरित हुन्छ, तर त्यो रूपान्तरणमा उसको आफ्नै पहिचान हराउँछ।अन्ततः, यो पंक्ति मोजाको कथा होइन। यो सभ्यताको नैतिक प्रश्न हो। हामी सफलता देख्छौँ, तर त्यसको मूल्य चुकाउनेहरूलाई कति सम्झन्छौँ? हामी उपलब्धिको सुगन्ध सुँघ्छौँ, तर त्यसभित्र लुकेको श्रमको दुर्गन्ध महसुस गर्छौँ कि गर्दैनौँ? कविताले यही प्रश्न उठाउँछ। र यही प्रश्नले मोजालाई साधारण वस्तुको कविता होइन, श्रम, वर्ग र मानवीय गरिमाको गहिरो सामाजिक दस्तावेज बनाउँछ।

७. आध्यात्मिक दर्शन

कविताको अन्त्य अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा आध्यात्मिक चेतनातर्फ उन्मुख हुन्छ, जहाँ वस्तुको भौतिक अस्तित्व समाप्त भएर पनि त्यसको सार हराउँदैन, बरु रूपान्तरित हुन्छ। “माटासँग माटै होला / नयाँ बिरुवाको जरामा मल बन्ला” भन्ने पंक्तिले मृत्युको परम्परागत भयलाई अस्वीकार गर्छ। यहाँ अन्त्य विनाश होइन यो पुनःप्रवेश हो। अस्तित्वको एउटा रूप समाप्त हुन्छ, तर अर्को रूपको सम्भावना सुरु हुन्छ। यही रूपान्तरण नै कविताको  दार्शनिक निष्कर्ष हो।

बौद्ध दर्शनको अनित्य सिद्धान्त यहाँ अत्यन्त सशक्त रूपमा प्रतिध्वनित हुन्छ। बौद्ध दृष्टिमा कुनै पनि वस्तु स्थायी छैन, सबै क्षणिक छन्, परिवर्तनशील छन्। जन्म र मृत्यु अलग घटनाहरू होइनन्, एउटै प्रवाहका दुई क्षण हुन्। मोजा पनि यही प्रवाहमा बग्छ। ऊ प्रयोग हुन्छ, थाक्छ, च्यातिन्छ र अन्ततः माटोमा विलीन हुन्छ। तर त्यो विलीनता अन्त्य होइन त्यो पुनःसंरचनाको प्रारम्भ हो। माटोमा रूपान्तरित हुनु भनेको अस्तित्व गुमाउनु होइन, नयाँ जीवनको आधार बन्नु हो।

यस दृष्टिले हेर्दा, कविता उपनिषद्को “तत्त्वमसि” चेतनासँग पनि गहिरो संवादमा प्रवेश गर्छ। “तत्त्वमसि” अर्थात् “तिमी त्यो हौ” जहाँ व्यक्तिगत र सार्वभौमिक अस्तित्व बीचको भेद समाप्त हुन्छ। मोजा, जुन एक साधारण वस्तु जस्तो देखिन्छ, अन्ततः पृथ्वीको तत्वमा विलीन हुन्छ। ऊ अलग हुँदैन ऊ प्रकृतिको हिस्सा बन्छ। यसरी वस्तु र प्रकृति, उपयोग र अस्तित्व, जीवन र मृत्यु बीचको सीमाना मेटिन्छ।

यहाँ मृत्यु कुनै त्रासदी होइन, बरु प्रकृतिको चक्रको आवश्यक अंग हो। जस्तै पात झर्छ, तर माटो बन्छ जस्तै बीउ सुक्छ, तर वृक्ष बन्छ, त्यस्तै मोजा पनि हराउँछ, तर नयाँ जीवनको पोषणमा रूपान्तरित हुन्छ। यही निरन्तरता नै अस्तित्वको सौन्दर्य हो।

दार्शनिक रूपमा, यो अन्त्यले अस्तित्ववादको निराशालाई पनि नरम बनाउँछ। जहाँ सार्त्र वा कामुमा अन्तिम अर्थको अनुपस्थिति छ, त्यहाँ मोजाले प्रकृतिको पुनःसंरचनात्मक अर्थ प्रस्तुत गर्छ। यहाँ अर्थ हराउँदैन त्यो रूप बदल्छ। अस्तित्व समाप्त हुँदैन, त्यो चक्रमा प्रवेश गर्छ।यसरी कविताको अन्त्य वस्तुको अन्त्य होइन, चेतनाको विस्तार हो। मोजाको यात्रा माटोमा टुंगिँदैन त्यो माटोबाट फेरि जीवनमा फर्किने सम्भावनामा समाप्त हुन्छ। यही कारण, यो कविता मृत्युको होइन, निरन्तर रूपान्तरणको गीत हो जहाँ हराउनु पनि एउटा नयाँ बन्ने प्रक्रिया हो।

८. नेपाली साहित्यसँग तुलना

“मोजा” कवितालाई नेपाली साहित्यिक परम्पराभित्र राखेर हेर्दा यसको सौन्दर्य अझ स्पष्ट हुन्छ। यो कविता भूपी शेरचनदेखि समकालीन नेपाली कथ्य चेतनासम्मको विकसित यात्रा हो। यहाँ वस्तुबाट विचार र विचारबाट अस्तित्वसम्मको रूपान्तरण देखिन्छ।

भूपी शेरचनको “हामी” कवितामा व्यंग्य प्रमुख तत्व हो, तर त्यस व्यंग्यको केन्द्रमा सामूहिक चेतना उभिएको हुन्छ। भूपीले समाजलाई समूहगत रूपमा देख्छन् मानिसहरू, वर्गहरू र राष्ट्रको सामूहिक मनोविज्ञान उनका कविताको आधार हुन्। “हामी” मा व्यक्ति हराउँछ र समाज बोल्छ। तर “मोजा” मा त्यस सामूहिक चेतनाबाट एक कदम अघि बढेर अत्यन्त सूक्ष्म वस्तुमा सम्पूर्ण सामाजिक दर्शन समेटिएको छ। यहाँ समाज होइन, समाजको अदृश्य संरचना बोल्छ। एउटा सानो वस्तुमा सम्पूर्ण सभ्यता प्रतिबिम्बित हुन्छ। यही सूक्ष्म दृष्टिले “मोजा” लाई भूपीको परम्पराभन्दा फरक बनाउँछ यहाँ व्यंग्यभन्दा बढी प्रतीकात्मक अस्तित्व छ।

भूपिन र कृष्ण धरावासी जस्ता समकालीन नेपाली लेखकहरूको लेखनमा यथार्थवाद स्पष्ट रूपमा उपस्थित छ। उनीहरूले जीवनका घटनाहरू, सामाजिक समस्या र मानवीय सम्बन्धलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। तर मोजामा यथार्थ देखाइँदैन त्यो प्रतीकमा रूपान्तरित हुन्छ। यो सूक्ष्म वस्तु कविता हो जहाँ सानो वस्तु सम्पूर्ण जीवनदर्शनको केन्द्र बन्छ। यहाँ कथा ठूलो छैन, तर अर्थ अत्यन्त गहिरो छ। वस्तु सानो छ, तर चेतना विशाल छ। यही सूक्ष्मता यस कविताको विशिष्ट शक्ति हो।

लीलबहादुर क्षेत्रीको लेखनमा जीवनको पीडा प्रायः कथात्मक रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। उनका उपन्यासहरूमा पीडा घटनाहरूको प्रवाहमा विस्तार हुन्छ, जहाँ पात्रहरूको जीवनमार्फत समाजको यथार्थ देखाइन्छ। तर मोजामा पीडा कथात्मक होइन यो प्रतीकात्मक छ। यहाँ कुनै कथा लामो रूपमा भनिँदैन, तर एउटा वस्तुको अवस्थामार्फत सम्पूर्ण श्रम, उपयोग र विसर्जनको दर्शन प्रकट हुन्छ। पीडा यहाँ घटनामा होइन, संरचनामा छ।

यसरी हेर्दा मोजा नेपाली साहित्यिक परम्पराको निरन्तरता मात्र होइन, त्यसको रूपान्तरण पनि हो। भूपीको सामूहिक चेतनाबाट सुरु भएको यात्रा यहाँ सूक्ष्म वस्तुगत दर्शनमा पुग्छ। समकालीन यथार्थवाद यहाँ प्रतीकात्मक गहिराइमा परिणत हुन्छ। र कथात्मक पीडा यहाँ दार्शनिक संकेतमा बदलिन्छ। मोजाले देखाउँछ कि नेपाली कविता  विषयमा होइन, दृष्टिमा विकसित हुँदै आएको छ। यहाँ ठूलो कुरा ठूलो रूपमा होइन, सानो भित्रको विशालतामा खोजिन्छ। यही दृष्टिगत परिपक्वता यस कवितालाई समकालीन नेपाली साहित्यमा विशिष्ट स्थान प्रदान गर्छ।

९. विश्व कविहरूसँग तुलना

“मोजा” कवितालाई विश्व साहित्यिक परम्परासँग तुलना गर्दा यसको स्थान अझ स्पष्ट र बहुआयामिक रूपमा उजागर हुन्छ। यो कविता विश्व कविता चेतनासँग संवाद गर्ने एक सूक्ष्म तर गहिरो प्रयास हो। यहाँ वस्तु, पीडा र अस्तित्वबीचको सम्बन्धलाई अलगअलग साहित्यिक परम्पराले स्पर्श गरेको तरिकासँग तुलना गर्दा यसको मौलिकता झन् प्रखर देखिन्छ।

पाब्लो नेरुदाको कवितामा वस्तुहरू प्रेमले भरिएका हुन्छन्। नेरुदा साधारण वस्तुहरू प्याज, रोटी, समुद्र, ढुंगालाई कृतज्ञता र सौन्दर्यको दृष्टिले हेर्छन्। उनका लागि वस्तुहरू जीवनका सहयात्री हुन्, जसले अस्तित्वलाई सौम्य बनाउँछन्। तर मोजामा वस्तुप्रति दृष्टि फरक छ। यहाँ वस्तु प्रेमको होइन, श्रमको कथा बन्छ। मोजा सुन्दर छैन, ऊ थकित छ, च्यातिएको छ, प्रयोगले थिचिएको छ। नेरुदाले वस्तुलाई आलिंगन गर्छन्, तर यस कविताले वस्तुलाई प्रश्न गर्छ। यही विरोधाभासले यस कवितालाई नेरुदाको सौन्दर्यपरम्पराबाट अलग बनाउँछ।

टी.एस. इलियटको द वेस्ट ल्याण्ड सँग तुलना गर्दा, दुवैमा विखण्डनको अनुभूति स्पष्ट छ। इलियटको कवितामा सभ्यता संकटग्रस्त छ—आध्यात्मिक रिक्तता, सांस्कृतिक विघटन र अर्थहीनताको विशाल परिदृश्य। तर मोजामा विखण्डन यति विशाल सभ्यतामा होइन, अत्यन्त साधारण जीवनभित्र देखिन्छ। यहाँ संकट शहर वा सभ्यताको होइन यहाँ संकट खुट्टा, यात्रा, श्रम र उपयोगको दैनिक संरचनामा छ। इलियटले युगको रोग देखाउँछन्, जबकि मोजाले जीवनको सूक्ष्म दैनिक पीडा देखाउँछ। यही सूक्ष्मता यसको विशेषता हो।

फिलिप लार्किनको कविता जस्तै मोजामा पनि साधारण वस्तुबाट गहिरो सत्य र हल्का निराशा उत्पन्न हुन्छ। लार्किनले जीवनको साधारणता, एकाकीपन र समयको कठोर प्रवाहलाई अत्यन्त सादा तर गहिरो भाषामा व्यक्त गर्छन्। मोजा पनि त्यही परम्परासँग संवाद गर्छ, तर यहाँ निराशा पूर्णतः मौन छैन। यहाँ पीडा छ, तर साथसाथै  माटोमा फर्किने, जीवनमा पुनः मिसिने सम्भावना रूपान्तरणको संकेत पनि छ।

यसरी हेर्दा, “मोजा” नेरुदाको प्रेममय वस्तु–दृष्टि, इलियटको सभ्यतागत विखण्डन र लार्किनको अस्तित्वगत साधारणता ती सबैसँग संवादमा रहे पनि, ती सबैभन्दा अलग आफ्नै स्वर निर्माण गर्छ। यहाँ वस्तु प्रेमको होइन, श्रमको सभ्यताको होइन, दैनिक जीवनको र निराशाको मात्र होइन, रूपान्तरणको पनि प्रतीक बन्छ।मोजाले विश्व साहित्यका ठूला स्वरहरूसँग तुलना गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट गर्छ महान् कविता केवल ठूला विषयमा हुँदैन, साना वस्तुमा लुकेको विशाल अर्थमा हुन्छ। यही दृष्टि यस कवितालाई विश्व कविता परम्पराभित्र विशिष्ट र मौलिक बनाउँछ।

१०. शैली

“मोजा” कविताको भाषिक संरचना बाहिरबाट हेर्दा अत्यन्त सरल देखिन्छ, तर यही सरलताभित्र यसको गहिरो दार्शनिक विस्फोट लुकेको छ। छोटा वाक्यहरू, स्पष्ट अभिव्यक्ति र सीधा संरचनाले कवितालाई सहज बनाउँछ, तर अर्थको तह भने क्रमशः गहिरिँदै जान्छ। यही द्वन्द्व सरल रूप र गहन अर्थ यस कविताको शैलीगत शक्ति हो।

“कविता छोटो बोल्छ, तर धेरै भन्छ” भन्ने यसको मूल सौन्दर्य हो। प्रत्येक वाक्य एक साधारण कथन जस्तो देखिन्छ, तर त्यो कथनभित्र सम्पूर्ण अस्तित्वगत प्रश्नहरू लुकेका छन्। मोजाको प्रयोग, थिचाइ, फ्याँकिनु र माटोमा विलीन हुनु यी सबै घटनाहरू साधारण शब्दमा भनिएका छन्, तर ती घटनाहरूको पछाडि श्रम, शोषण, उपयोगिता र रूपान्तरणको विशाल दर्शन काम गरिरहेको हुन्छ।

हेमिङ्वेको आइसबर्ग सिद्धान्तसँग तुलना गर्दा, दुवै शैलीमा सतहभन्दा तलको अर्थ प्रमुख हुन्छ। हेमिङ्वेले धेरै कुरा नबोली संकेतमार्फत अर्थ निर्माण गर्छन्। उनको लेखनमा भावनाहरू प्रायः दमन गरिएका, लुकेका र अप्रत्यक्ष हुन्छन्। पाठकले सतहभन्दा तल डुबेर अर्थ खोज्नुपर्छ। तर मोजामा एउटा भिन्नता छ यहाँ भावना लुकेको छैन। यहाँ पीडा, थकान, उपयोग र विसर्जन प्रत्यक्ष रूपमा देखिन्छन्। कविले भावनालाई दबाएका छैनन्  बरु त्यसलाई वस्तुको जीवनभित्र स्पष्ट रूपमा देखाएका छन्।

यस अर्थमा, मोजा हेमिङ्वेको परम्परासँग संवाद गर्छ तर त्यसको सीमामा रोकिँदैन। यो आइसबर्ग सिद्धान्तको संरचना स्वीकार गर्छ सरल सतह र गहिरो अर्थ तर भावनालाई अदृश्य बनाउने होइन, दृश्य बनाउने बाटो रोज्छ। यहाँ पाठकलाई अनुमान गर्न बाध्य पारिँदैन बरु अनुभव गर्न लगाइन्छ।

यस शैलीको अर्को विशेषता यसको दार्शनिक तीव्रता हो। छोटा वाक्यहरूले विचारलाई बोझिलो हुनबाट बचाउँछन्, तर अर्थलाई हल्का बनाउँदैनन्। उल्टो, प्रत्येक वाक्य एक स्वतन्त्र दार्शनिक इकाइ जस्तो लाग्छ। “मोजा बाँच्दछ”, “मोजा सहन्छ”, “मोजा फ्याँकिन्छ” यी सबै वाक्यहरू साधारण क्रियाहरू होइनन्। यी अस्तित्वका चरणहरू हुन्।कहिलेकाहीँ सबैभन्दा सरल वाक्यले नै सबैभन्दा भारी सत्य बोकेको हुन्छ। यही सरलता भित्रको विस्फोटकता नै यस कविताको सौन्दर्य हो।

११. संरचना

कविताको संरचना  जीवनको गहिरो दार्शनिक नक्सा हो। “उपयोग → पीडा → विसर्जन → रूपान्तरण” भन्ने क्रमले मोजाको कथालाई मात्र होइन, सम्पूर्ण अस्तित्वको चक्रलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। यो संरचना रेखीय छैन; यो चक्रीय छ, निरन्तर घुमिरहने जीवनप्रवाह जस्तो।

“उपयोग” यहाँ अस्तित्वको आरम्भ हो। मोजा जन्मिन्छ, उपयोगको लागि तयार हुन्छ। तर यही उपयोग नै उसको नियति पनि हो। यो अवस्था मानव जीवनसँग समानान्तर छ जहाँ अस्तित्व प्रायः उद्देश्यद्वारा परिभाषित हुन्छ, स्वतन्त्रताद्वारा होइन। मानिस पनि जन्मिन्छ र तुरुन्तै सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक उपयोगितामा बाँधिन्छ।

त्यसपछि आउँछ “पीडा”। उपयोगको अर्को नाम नै पीडा हो। मोजा थिचिन्छ, घिसिन्छ, च्यातिन्छ। उसको अस्तित्व बिस्तारै क्षीण हुँदै जान्छ। यो अवस्था भौतिक मात्र होइन, अस्तित्वगत पनि हो। आधुनिक मानव जीवनमा पनि उपयोगिताको दबाबले थकान, असन्तुष्टि र मौन पीडा जन्माउँछ।

“विसर्जन” यस चक्रको सबैभन्दा कठोर चरण हो। मोजा अब काम नलाग्ने हुन्छ। उसलाई फ्याँकिन्छ, बिर्सिइन्छ। यहाँ अस्तित्वको सामाजिक मान्यता समाप्त हुन्छ। तर विसर्जन केवल अन्त्य होइन। यो प्रणालीको आवश्यकता हो। नयाँ उपयोगका लागि पुरानो अस्तित्व हटाउनै पर्छ। यही चक्र आधुनिक सभ्यताको निर्दयी तर निरन्तर संरचना हो।

तर कविताको गहिरो सौन्दर्य “रूपान्तरण” मा छ। मोजा माटो बन्छ, मल बन्छ, नयाँ जीवनको आधार बन्छ। यहीँबाट दर्शन आध्यात्मिक तहमा प्रवेश गर्छ। अन्त्य अन्त्य रहँदैन त्यो पुनःसृष्टि बन्छ। यही बिन्दुमा कविता हिन्दू दर्शनको “संसारचक्र” सँग जोडिन्छ जहाँ जन्म, जीवन, मृत्यु र पुनर्जन्म निरन्तर प्रवाहमा चलिरहन्छ।

हिन्दू दर्शनमा संसारचक्र चेतनाको अनन्त यात्रा हो। आत्मा रूप परिवर्तन गर्छ, तर नष्ट हुँदैन। “मोजा” पनि त्यही दर्शनलाई वस्तुगत स्तरमा पुनः प्रस्तुत गर्छ। मोजाको अन्त्य उसको समाप्ति होइन त्यो प्रकृतिसँगको एकता हो।

यसरी कविताको संरचना एक दर्शन हो। जीवन कुनै सीधा रेखा होइन, एउटा घुमिरहने चक्र हो जहाँ उपयोग, पीडा, विसर्जन र रूपान्तरण निरन्तर एकअर्कामा बदलिरहन्छन्। यही चक्र नै अस्तित्वको  सत्य हो, जसलाई लुइटेलले अत्यन्त सरल वस्तु(मोजा) मार्फत उजागर गर्छन।

१२. व्यंग्य

“सफलताको बागवानीमा मोजा सुवासित भइरहन्छ” भन्ने पंक्ति कविताको सबैभन्दा तीक्ष्ण सामाजिक व्यंग्य हो, जहाँ सौन्दर्यको भाषा प्रयोग गरेर शोषणको संरचना उजागर गरिएको छ। बाहिरी सतहमा यो वाक्य सफलताको उत्सव जस्तो सुनिन्छ बगैँचा, सुगन्ध, समृद्धि तर त्यसैभित्र लुकेको छ एउटा कठोर विडम्बना, जहाँ सफलता कुनै शुद्ध उपलब्धि होइन, बरु दबिएको श्रम र सहनशीलताको परिणाम हो।

यहाँ सुवास सौन्दर्यको संकेत होइन, यो ढाकछोपको प्रतीक हो। मोजा वास्तवमा दुर्गन्ध, थकान र निरन्तर प्रयोगको चिह्न हो। तर सभ्यताको सौन्दर्यशास्त्रले त्यस दुर्गन्धलाई अदृश्य बनाउँछ र त्यसलाई सुगन्धमा रूपान्तरण गर्छ। यही रूपान्तरण नै व्यंग्यको केन्द्र हो जहाँ सत्यलाई ढाकेर झूटलाई आकर्षक बनाइन्छ। सफलता यहाँ सफा देखिन्छ, तर त्यसको आधार फोहोर, थकान र श्रमको अदृश्य इतिहास हो।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा, यो पंक्ति आधुनिक पूँजीवादी मूल्यप्रणालीमाथिको  आलोचना हो। जहाँ उपयोगिता नै अस्तित्वको मापन बन्छ। मोजाको मूल्य उसको सुन्दरता वा स्वतन्त्रतामा छैन, उसको उपयोगमा छ। ऊ काम लाग्दासम्म मात्र मूल्यवान हुन्छ। यही संरचना मानव जीवनमा पनि लागू हुन्छ जहाँ मानिसको गरिमा प्रायः उसको उत्पादनशीलता, दक्षता र उपयोगितासँग जोडिन्छ। यसरी अस्तित्वको नैतिक आधार नै उपयोगितामा सीमित हुन्छ।

यस सन्दर्भमा सफलता सजाइएको, व्यवस्थित, सुगन्धित बागवानी जस्तो देखिन्छ । तर त्यो बागवानीको माटोमा श्रमको पसिना, थकान र विस्थापन मिसिएको हुन्छ। मोजा त्यसै माटोको प्रतीक हो जसले सफलता सम्भव बनाउँछ, तर स्वयं कहिल्यै त्यो सफलताको केन्द्रमा पुग्दैन।

यो व्यंग्य सभ्यताको नैतिक संरचनामाथिको प्रश्न हो। किन सफलताले सधैं सफा अनुहार मात्र देखाउँछ? किन श्रमको वास्तविकता दृश्य हुँदैन? किन उपयोग गर्ने वस्तुहरू बिर्सिन्छन्? मोजाको यो पंक्तिले आधुनिक सभ्यतामा सौन्दर्य प्रायः सत्यलाई ढाक्ने माध्यम बनेको भन्ने देखाउँछ । सुगन्ध यहाँ सत्य होइन, सत्यको आवरण हो। र मोजा जो सबैभन्दा तल, सबैभन्दा नजिक र सबैभन्दा प्रयोगमा आउने वस्तु हो उही सभ्यताको मौन गवाही बन्छ। यही मौनता नै यसको सबैभन्दा ठूलो व्यंग्य हो।

१३. सीमा

“मोजा” कविता अत्यन्त शक्तिशाली प्रतीकात्मक र दार्शनिक संरचना भए पनि यसको केही सीमाहरू पनि देखिन्छन्। पहिलो सीमा यसको अत्यधिक दार्शनिक घनत्व हो। कविता लगातार अस्तित्ववाद, मार्क्सवादी दृष्टि, बौद्ध अनित्यताजस्ता गहिरा तहमा प्रवेश गर्छ, जसले सामान्य पाठकका लागि भावनात्मक पहुँचलाई कहिलेकाहीँ कठिन बनाइदिन्छ। कविता अनुभूति भन्दा बढी विश्लेषणात्मक पाठ जस्तो पनि बन्न पुग्छ।

दोस्रो, केही ठाउँमा प्रतीकहरूको अर्थ अत्यधिक निर्देशित हुन्छ। कविता आफैँ बोल्न सक्ने ठाउँमा कहिलेकाहीँ व्याख्यात्मक स्वर हाबी हुन्छ, जसले काव्यिक अस्पष्टता र रहस्यात्मकता घटाउँछ।

तेस्रो, विषयवस्तु एकै केन्द्र (मोजा/श्रम/विसर्जन) वरिपरि घुमिरहँदा संरचनात्मक विविधता केही सीमित देखिन्छ। विभिन्न भावनात्मक टोन जस्तै हल्का, सौम्य वा निजी अनुभूतिको कमीले कविता कहिलेकाहीँ एकै स्वरमा गम्भीर भइरहन्छ।

चौथो, अत्यधिक प्रतीकात्मकता कहिलेकाहीँ वास्तविक जीवनको सहज कथ्यतालाई ओझेलमा पार्छ। पाठकले भावनात्मक दूरी महसुस गर्न सक्छ।

तर यी सीमाहरू नै कविताको कमजोरी मात्र होइनन् कतिपय अवस्थामा यही गम्भीरता र एकरूपता यसको सौन्दर्यसँग पनि जोडिएको छ।

१४. निष्कर्ष:

“मोजा” एउटा वस्तुको सौन्दर्यात्मक चित्रण मात्र होइन, यो मानव अवस्थाको गहिरो रूपक हो। यहाँ साधारण देखिने कपडाको टुक्रा अस्तित्वको सम्पूर्ण दार्शनिक संरचनामा रूपान्तरित हुन्छ। यो कविता श्रमको मौन इतिहास हो, उपयोगिताको राजनीति हो र विसर्जनभित्र लुकेको सौन्दर्यको पुनःपठन हो।

मोजा यहाँ श्रमको प्रतीक बनेको छ त्यो श्रम जुन देखिँदैन, तर संसारलाई चलाउँछ। ऊ हिँडाइको भार बोक्छ, थकान सोस्छ र यात्रालाई सम्भव बनाउँछ। तर उसको योगदान कहिल्यै स्मारकमा लेखिँदैन। यही मौनता आधुनिक मानव अवस्थाको प्रतिबिम्ब हो। मानिस पनि प्रायः उपयोगको संरचनाभित्र बाँच्न बाध्य हुन्छ जहाँ उसको मूल्य उसको उत्पादनशीलतामा सीमित हुन्छ।

कवितामा विसर्जन एउटा अनिवार्य प्रक्रिया हो। मोजा फ्याँकिनु प्रणालीको निरन्तरता हो। नयाँ उपयोगका लागि पुरानो रूप हट्नैपर्छ। यही चक्र आधुनिक सभ्यताको कठोर यथार्थ हो। तर कविले यसलाई निराशाको रूपमा होइन, सौन्दर्यको रूपमा पनि प्रस्तुत गरेका छन् किनकि विसर्जनभित्र रूपान्तरणको सम्भावना लुकेको हुन्छ।यो रूपान्तरण नै कविताको आध्यात्मिक केन्द्र हो। मोजा माटो बन्छ, माटो मल बन्छ र त्यो मल नयाँ जीवनको आधार बन्छ। यहाँ अन्त्य स्थायी छैन। यो निरन्तरता हो। यही दृष्टि बौद्ध दर्शनको अनित्य र हिन्दू दर्शनको संसारचक्रसँग गहिरो रूपमा जोडिन्छ, जहाँ अस्तित्व कहिल्यै समाप्त हुँदैन, केवल रूप बदल्छ।

कविताको अन्तिम दार्शनिक उद्घोष “मानिस पनि मोजाजस्तै हो” अत्यन्त शक्तिशाली रूपक हो। यसले मानव जीवनलाई वस्तुको स्तरमा होइन, प्रवाहको स्तरमा बुझ्न आग्रह गर्छ। मानिस पनि प्रयोग हुन्छ, सहन्छ, थाक्छ र अन्ततः प्रकृतिमा विलीन हुन्छ। तर त्यो विलीनता अन्त्य होइन त्यो पुनःजीवनको सम्भावना हो।

मोजा भित्र लुइटेलले साधारण वस्तुभित्र पनि सम्पूर्ण अस्तित्वको दर्शन लुकेको हुन्छ भन्ने देखाएका छन्। यो कविता जीवनको कठोर यथार्थ र आध्यात्मिक आशा दुवैलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने दुर्लभ प्रयास हो जहाँ विसर्जन पनि सौन्दर्य बन्छ  र अन्त्य पनि सुरुवातमा रूपान्तरित हुन्छ।

यो कविता नेपाली समकालीन कविताको परिदृश्यमा एक अत्यन्त सशक्त प्रतीकात्मक उपलब्धिका रूपमा उभिन्छ। यसको विशेषता विषयवस्तुमा होइन, दृष्टिको गहिराइमा छ। एउटा साधारण वस्तु मोजालाई लिएर कविले सम्पूर्ण मानव अस्तित्वको बहुआयामिक दर्शन निर्माण गरेका छन्। यही रूपान्तरणले कवितालाई साधारण यथार्थबाट उठाएर दार्शनिक चेतनाको तहमा पुर्‍याउँछ। यो श्रमको दर्शन हो, उपयोगिताको आलोचना हो र अस्तित्वको पुनःपाठ हो। साहित्यको महानता ठूला विषयमा होइन, साना वस्तुमा लुकेको विशाल अर्थमा हुन्छ।