हरिभक्त कटुवालका काव्य प्रवृत्तिहरू: एक समीक्षात्मक अध्ययन

हरिभक्त कटुवालका काव्य प्रवृत्तिहरू: एक समीक्षात्मक अध्ययन

तोमनाथ उप्रेती

सारांश

नेपाली साहित्यको आधुनिक काव्यधारामा हरिभक्त कटुवाल एक सशक्त र प्रभावशाली नामका रूपमा स्थापित छन्। उनको काव्यले असमेली नेपाली साहित्यलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपाली काव्य परम्परालाई नयाँ मोड प्रदान गरेको छ। प्रस्तुत अध्ययनमा कटुवालका कविताहरूमा पाइने प्रमुख काव्य प्रवृत्तिहरू नवीन चिन्तन, विद्रोही स्वर, आशावादी दृष्टिकोण, कलात्मक व्यङ्ग्य चेतना, राष्ट्रिय चेतना तथा जीवन दर्शनको विश्लेषण गरिएको छ। अध्ययनका लागि डा. देवकीदेवी तिमसिनाद्वारा सम्पादित ‘हरिभक्त कटुवाल रचनावली’ (२०२१) लाई मुख्य आधार सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिएको छ। यस अनुसन्धानले कटुवालका काव्यले आधुनिकता, सामाजिक यथार्थ, र मानवीय संवेदनालाई गहिराइमा समेटेको निष्कर्ष प्रस्तुत गर्दछ।

१. परिचय

नेपाली साहित्यमा हरिभक्त कटुवाल एक विशिष्ट र प्रभावशाली स्रष्टाका रूपमा परिचित छन्। उनी कवि, गीतकार, कथाकार, नाटककार, चित्रकार तथा सम्पादकका रूपमा बहुआयामिक प्रतिभाका धनी थिए। विशेषतः असमेली नेपाली साहित्यमा उनको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। असममा नेपाली साहित्यको विकासक्रममा उनले नयाँ काव्य चेतना भित्र्याएर आधुनिक कविता प्रवर्तन गरेका थिए (तिम्सिना ,२०२१)।

हरिभक्त कटुवालको साहित्यिक यात्रा सृजनात्मक अभिव्यक्तिमा सीमित छैन, बरु यसले व्यापक सामाजिक चेतना, राजनीतिक समालोचना र गहिरो मानवीय संवेदनालाई समेटेको छ। उनका कविताहरूमा भावनात्मक आवेगको प्रस्तुति मात्र नभई युगीन यथार्थको सजीव चित्रण पाइन्छ। कटुवालले कवितालाई व्यक्तिगत अनुभूतिको माध्यम मात्र मानेनन्। उनले यसलाई समाज परिवर्तनको सशक्त साधनका रूपमा प्रयोग गरे। यही कारणले गर्दा उनका काव्यहरूमा समय, समाज, वर्गीय विभाजन, अन्याय, उत्पीडन तथा असमानताको सशक्त अभिव्यक्ति देखिन्छ। उनका सिर्जनाहरूले तत्कालीन समाजको यथार्थ अवस्थालाई उजागर गर्दै पाठकलाई सचेत र संवेदनशील बन्न प्रेरित गर्छन्।

कटुवालको काव्यमा सामाजिक संरचनाभित्र रहेका विसङ्गतिहरूको आलोचना पाइन्छ। उनले निम्नवर्गीय जनजीवन, श्रमिक वर्गको पीडा, तथा सत्ताधारी वर्गको दमनकारी प्रवृत्तिप्रति तीव्र असहमति प्रकट गरेका छन्। उनका कविताहरूमा विद्रोह, असन्तोष र परिवर्तनको आकाङ्क्षा स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। यसरी हेर्दा, कटुवालको साहित्यले केवल सौन्दर्य चेतना मात्र नभई सामाजिक यथार्थवादी धारालाई पनि समेटेको पाइन्छ। उनले प्रस्तुत गरेका विषयवस्तुहरू आधुनिक नेपाली कविताको विकासक्रममा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने खालका छन्।

यस सन्दर्भमा नव सापकोटाले असमेली नेपाली कवितालाई विभिन्न कालखण्डमा विभाजन गर्दा “कटुवाल काल” भनेर विशेष रूपमा चिनाउनु अत्यन्त अर्थपूर्ण देखिन्छ। यसले कटुवालको साहित्यिक प्रभाव र योगदानको व्यापकतालाई संकेत गर्दछ (तिम्सिना ,२०२१)। वास्तवमा, सन् १९६० देखि १९७९ सम्मको अवधिलाई कटुवालको नामले चिनिनु उनको सशक्त साहित्यिक उपस्थिति र प्रभावको परिणाम हो। यस अवधिमा उनले असमेली नेपाली कवितामा नयाँ शैली, नयाँ बिम्ब र नवीन चिन्तनको प्रवर्तन गरेका थिए।

यसै सन्दर्भमा प्रस्तुत अध्ययनले कटुवालका काव्य प्रवृत्तिहरूको विश्लेषण गरी उनको साहित्यिक योगदानलाई उजागर गर्ने प्रयास गरेको छ। विशेषतः उनका कविताहरूमा पाइने नवीन चिन्तन, विद्रोही स्वर, आशावादी दृष्टिकोण, व्यङ्ग्य चेतना र जीवन दर्शनलाई अध्ययनको केन्द्रमा राखिएको छ। यसले कटुवालको काव्यलाई केवल साहित्यिक दृष्टिले मात्र नभई सामाजिक र दार्शनिक परिप्रेक्ष्यमा पनि बुझ्न मद्दत पुर्याउँछ।

२. काव्य प्रवृत्तिहरूको विश्लेषण

२.१ नवीन चिन्तन

कटुवालका कविताहरूमा नवीन चिन्तनको स्पष्ट, सशक्त र गतिशील उपस्थिति देखिन्छ। उनले परम्परागत सोच, रूढिवादी मान्यता र स्थापित सामाजिक ढाँचालाई प्रश्न गर्दै कवितालाई नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। उनका काव्यमा देखिने नवीनता केवल शैलीगत परिवर्तनमा सीमित छैन, बरु विचार, दृष्टिकोण र जीवनबोधको तहमा पनि गहिरो रूपमा विस्तार भएको पाइन्छ। यसले उनलाई आधुनिक नेपाली कविताको नवप्रवर्तनकारी धारमा उभ्याएको छ।

उनको कवितामा पाइने “बाटो बनाउँदै हिँड्न रहर लाग्छ” भन्ने भावनाले आत्मनिर्भरता, सृजनशीलता र परिवर्तनशील चेतनाको सशक्त संकेत गर्दछ (कटुवाल ,२०२१)। यस अभिव्यक्तिमा कविले केवल तयार मार्ग अनुसरण गर्ने प्रवृत्तिलाई अस्वीकार गर्दै आफैँ बाटो निर्माण गर्ने साहसिक सोच प्रस्तुत गरेका छन्। यसले व्यक्तिको स्वतन्त्र सोच, नवप्रवर्तन क्षमता र चुनौती स्वीकार गर्ने मानसिकतालाई उजागर गर्छ। यस प्रकारको दृष्टिकोणले कटुवाललाई परम्पराभन्दा अगाडि बढ्ने आधुनिक कविका रूपमा स्थापित गर्दछ।

कटुवालको नवीन चिन्तन समाज सुधारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। उनले समाजमा विद्यमान जडता, अन्धविश्वास र पुरातन मान्यताहरूलाई तोड्दै नयाँ सोचको आवश्यकता औँल्याएका छन्। उनका कविताहरूमा आदर्शलाई व्यवहारिक जीवनमा उतार्नुपर्ने मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले उनका काव्यलाई व्यवहारपरक र उपयोगी बनाएको छ, जहाँ विचार मात्र होइन, क्रियाशीलता पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

उनको कवितामा नवीनता सामाजिक परिवर्तनको दिशामा गरिएको सचेत प्रयास हो। उनले परम्परागत संरचनाभित्र सीमित सोचलाई चुनौती दिँदै समाजलाई गतिशील, खुला र परिवर्तनशील बनाउने आग्रह गरेका छन्। यस अर्थमा, उनका कविताहरू परिवर्तनको प्रेरक शक्ति बनेका छन्, जसले पाठकलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट जीवन र समाजलाई हेर्न प्रेरित गर्छ।

हरिभक्त कटुवालको नवीन चिन्तनले नेपाली कवितालाई परम्परागत सीमाबाट बाहिर निकालेर आधुनिक, गतिशील र परिवर्तनमुखी धारमा रूपान्तरण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ। उनका काव्यहरू नयाँ सोच र सामाजिक रूपान्तरणका दिशानिर्देशक पनि हुन्।

२.२ विद्रोही स्वर

हरिभक्त कटुवालका कविताहरूमा विद्रोह एक केन्द्रीय तथा सशक्त प्रवृत्तिका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। उनका काव्यमा सामाजिक अन्याय, वर्गीय विभेद तथा राजनीतिक पाखण्डप्रति तीव्र असहमति र प्रतिरोध स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छ। यस प्रकारको विद्रोह सामाजिक चेतनाबाट प्रेरित एक सुसंगठित अभिव्यक्ति हो, जसले विद्यमान संरचनात्मक विसंगतिहरूलाई चुनौती दिन्छ।

“भित्री मान्छे बोल्न खोज्छ” जस्ता कविताहरूले दमन गरिएका सत्यहरूलाई उजागर गर्ने सशक्त प्रयास गरेका छन् (कटुवाल ,२०२१)। यहाँ ‘भित्री मान्छे’ को प्रतीकले व्यक्तिको अन्तर्मनमा लुकेको सत्य, पीडा र असन्तुष्टिलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जुन बाह्य सामाजिक संरचनाले दबाएर राखेको हुन्छ। कविले यस अन्तःस्वरलाई मुखरित गर्दै दमनको विरुद्ध उभिने साहस प्रदान गरेका छन्। यसले देखाउँछ कि कटुवालको विद्रोह व्यक्तिगत अनुभूति हुँदै सामूहिक चेतनामा रूपान्तरण भएको छ।

कटुवालको विद्रोह नकारात्मक विनाशमा केन्द्रित छैन बरु यसले नयाँ विकल्प र सम्भावनाको खोजी गर्दछ। उनले विद्रोहलाई परिवर्तनको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका छन्, जहाँ पुराना र अन्यायपूर्ण संरचनाहरूलाई भत्काएर नयाँ, न्यायपूर्ण र समतामूलक समाजको निर्माणको संकेत दिइन्छ। यस अर्थमा, उनका विद्रोही स्वरहरू सृजनात्मक र सकारात्मक छन्, जसले परिवर्तनको दिशामा अग्रसर गराउँछन्।

अर्कोतर्फ, उनका कविताहरूमा विद्रोह चेतनात्मक जागरणसँग पनि जोडिएको छ। पाठकलाई केवल समस्या देखाउने मात्र होइन, त्यसप्रति सचेत गराउँदै सक्रिय रूपमा सोच्न र परिवर्तनका लागि उभिन प्रेरित गर्नु कटुवालको काव्यको प्रमुख विशेषता हो। यसले उनका कविताहरूलाई केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति मात्र नभई सामाजिक रूपान्तरणको उपकरणका रूपमा स्थापित गरेको छ।

कटुवालका कविताहरूमा विद्रोह बहुआयामिक रूपमा प्रस्तुत भएको छ जहाँ भावनात्मक, बौद्धिक र सामाजिक पक्षहरूको समन्वय देखिन्छ। उनका विद्रोही स्वरहरू अन्यायविरुद्धको सशक्त प्रतिकार मात्र नभई न्याय, समानता र मानवीय गरिमाको स्थापनाका लागि गरिएको क्रान्तिकारी आह्वान हुन्।

२.३ आशावादी स्वर

कटुवालका कविताहरूमा आशावाद एक महत्वपूर्ण र जीवन्त प्रवृत्तिका रूपमा देखा पर्छ। यद्यपि उनका व्यक्तिगत जीवन अनुभवहरू अनेकौँ पीडा, अभाव र संघर्षले भरिएका थिए, उनले आफ्नो काव्यमा आशाको ज्योति कहिल्यै निभ्न दिएनन्। बरु, ती पीडाहरूलाई नै उनले आशा र सम्भावनाको स्रोतका रूपमा रूपान्तरण गरेका छन्। यस दृष्टिले हेर्दा, कटुवालको आशावाद कृत्रिम वा सतही नभई यथार्थबाट उदाएको, जीवन्त र अनुभूतिजन्य छ।

“एउटा उज्यालो दिनसम्म पर्ख” भन्ने अभिव्यक्तिमा भविष्यप्रतिको अटल विश्वास र धैर्यको सन्देश निहित छ (कटुवाल ,२०२१)। यहाँ कविले जीवनका अँध्यारा क्षणहरू स्थायी हुँदैनन् भन्ने सत्यलाई प्रस्तुत गरेका छन्। अन्धकारपछि उज्यालो आउने अनिवार्य छ भन्ने भावनाले उनका कविताहरूलाई सकारात्मक ऊर्जा प्रदान गरेको छ। यसले पाठकलाई कठिन परिस्थितिमा पनि निराश नहुन, बरु धैर्यपूर्वक संघर्ष गर्दै अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ।

कटुवालको आशावादी दृष्टिकोण भावनात्मक स्तरमा सीमित छैन यसमा क्रियाशीलता र परिवर्तनको आग्रह पनि समावेश छ। उनले उज्यालोको प्रतीक्षा मात्र गर्न भनेका छैनन्, बरु त्यस उज्यालोतर्फ अघि बढ्न आवश्यक कर्म र प्रयासको महत्त्व पनि औँल्याएका छन्। यसले उनको काव्यलाई सक्रिय आशावाद को रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ, जहाँ आशा कल्पनामा सीमित नभई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने मूल्यका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ।

उनका कविताहरूले निराशा र पीडाको यथार्थलाई अस्वीकार गर्दैनन्; बरु त्यही यथार्थभित्र आशाको सम्भावना खोज्ने प्रयास गर्छन्। यसरी हेर्दा, कटुवालको काव्य यथार्थ र आशाको सन्तुलित संयोजन हो। उनले जीवनका कठिनाइहरूलाई स्वीकार गर्दै पनि त्यसबाट मुक्ति पाउने बाटोको संकेत गरेका छन्। यही विशेषताले उनका कविताहरूलाई प्रेरणादायी बनाएको छ।

अर्कोतर्फ, उनका कविताहरूमा आशावाद सामूहिक चेतनासँग पनि जोडिएको देखिन्छ। उनले व्यक्तिगत जीवनको आशा मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको उज्ज्वल भविष्यप्रतिको विश्वास पनि व्यक्त गरेका छन्। यसले उनका कविताहरूलाई व्यापक सामाजिक सन्दर्भमा अर्थपूर्ण बनाएको छ।

कटुवालका कविताहरूमा आशावाद गहिरो रूपमा निहित छ, जसले पाठकलाई निराशाबाट मुक्त गराउँदै सकारात्मक सोच, धैर्य र संघर्षको बाटोमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। उनका कविताहरूले स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि काव्य यथार्थलाई परिवर्तन गर्ने सम्भावनाको संकेत पनि हो।

२.४ कलात्मक व्यङ्ग्य चेतना

हरिभक्त कटुवालका कविताहरूमा व्यङ्ग्य चेतना अत्यन्त प्रभावकारी, सशक्त र कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। उनका व्यङ्ग्यहरू हाँस्य–परिहासका लागि होइनन्, बरु गम्भीर सामाजिक आलोचनाका माध्यम हुन्। उनले समाजभित्र विद्यमान विकृति, राजनीतिक भ्रष्टाचार, नैतिक पतन र मानवीय कमजोरीहरूलाई सूक्ष्म रूपमा नियालेर तीमाथि तीक्ष्ण प्रहार गरेका छन्। यस अर्थमा, कटुवालको व्यङ्ग्य चेतना यथार्थवादी मात्र नभई चेतनामूलक पनि देखिन्छ।

कटुवालले आफ्नो काव्यमा प्रयोग गरेका व्यङ्ग्यात्मक बिम्ब र रूपकहरू अत्यन्त अर्थगर्भित छन्। “ठुटो चेक बुक” जस्तो रूपक प्रयोग गरेर जीवनको शून्यता, असन्तुलन र मूल्यहीनताको संकेत गर्नु उनको व्यङ्ग्यात्मक शैलीको उत्कृष्ट उदाहरण हो (कटुवाल ,२०२१)। यस प्रकारका बिम्बहरूले पाठकलाई अर्थ बुझ्न मात्र होइन, गहिरो रूपमा अनुभूति गर्न पनि बाध्य बनाउँछन्। उनका व्यङ्ग्यहरू प्रत्यक्ष र स्पष्ट देखिए पनि त्यसभित्र दार्शनिक तथा सामाजिक अर्थ लुकेको हुन्छ।

उनको व्यङ्ग्यको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको कलात्मक प्रस्तुति हो। उनले कडा आलोचनालाई पनि सौन्दर्यपूर्ण ढङ्गले व्यक्त गरेका छन्, जसले गर्दा उनका कविताहरू चोटिला हुँदाहुँदै पनि आकर्षक र प्रभावकारी बनेका छन्। उनले व्यङ्ग्यलाई आक्रोशको माध्यम मात्र नबनाई कलात्मक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गरेका छन्। यसले उनको काव्यलाई केवल आलोचनात्मक नभई सौन्दर्यपरक पनि बनाएको छ।

कटुवालको व्यङ्ग्य चेतना सामाजिक यथार्थसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। उनले समाजका पाखण्डी प्रवृत्ति, देखावटीपन, सत्ताधारी वर्गको स्वार्थपरता र आम जनताको पीडालाई उजागर गरेका छन्। उनका कविताहरूमा व्यङ्ग्य मार्फत सामाजिक संरचनाका कमजोरीहरूलाई पर्दाफास गरिएको छ। यसले पाठकलाई समाजप्रति सचेत बनाउने मात्र होइन, आत्मविश्लेषण गर्न पनि प्रेरित गर्छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने, कटुवालको व्यङ्ग्य केवल आलोचना गर्ने उद्देश्यले मात्र सीमित छैन। उनले व्यङ्ग्यलाई सुधारको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। उनका कविताहरूले समाजलाई आफ्नो कमजोरीहरू बुझ्न र सुधारतर्फ अग्रसर हुन बाध्य बनाउँछन्। यसरी, उनका व्यङ्ग्यहरू विनाशात्मक नभई रचनात्मक छन्। उनले नकारात्मक पक्षलाई देखाएर सकारात्मक परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्न खोजेका छन्।

यसरी हेर्दा, हरिभक्त कटुवालको व्यङ्ग्य चेतना नेपाली काव्यमा एक महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। उनले व्यङ्ग्यलाई सामाजिक सचेतना र परिवर्तनको प्रभावकारी उपकरणका रूपमा प्रयोग गरेका छन्। उनका व्यङ्ग्यात्मक कविताहरूले पाठकलाई केवल मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैनन्, बरु सोच्न, महसुस गर्न र परिवर्तनतर्फ अग्रसर हुन प्रेरित गर्छन्। यही कारणले उनका व्यङ्ग्यात्मक अभिव्यक्तिहरू आज पनि सान्दर्भिक र प्रभावशाली छन्।

२.५ राष्ट्रिय चेतना

कटुवालका कविताहरूमा राष्ट्रप्रेम र राष्ट्रिय चेतना अत्यन्त गहिरो, संवेदनशील र प्रतिबद्ध भावनाका रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। उनका काव्यमा मातृभूमिप्रतिको समर्पण कर्तव्यबोध, त्याग र जिम्मेवारीको चेतनासँग गाँसिएको छ। उनले राष्ट्रलाई केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित वस्तुका रूपमा नहेरी, सांस्कृतिक पहिचान, ऐतिहासिक गौरव र सामूहिक अस्तित्वको प्रतीकका रूपमा चित्रण गरेका छन्।

उनका कविताहरूमा देशप्रेमको भावना स्वाभाविक रूपमा उद्भासित हुन्छ। “देशका लागि मर्नेहरूको कीर्ति मेटिने छैन” भन्ने भावले राष्ट्रका लागि आत्माहुति दिने वीरहरूको सम्मान र स्मरणलाई उच्च स्थानमा राखेको छ (कटुवाल ,२०२१)। यस अभिव्यक्तिमा भावुकता मात्र नभई राष्ट्रिय आदर्श र प्रेरणाको स्पष्ट संकेत पाइन्छ। यसले राष्ट्रप्रतिको निष्ठा र समर्पणलाई नैतिक कर्तव्यका रूपमा स्थापित गर्छ।

कटुवालका कविताहरूमा राष्ट्रिय चेतना केवल प्रशंसात्मक वा आदर्शवादी मात्र छैन; त्यसमा यथार्थवादी दृष्टिकोण पनि समावेश छ। उनले राष्ट्रभित्र रहेका विसङ्गति, विभेद र उपेक्षाप्रति पनि ध्यान आकर्षित गरेका छन्। यसरी हेर्दा, उनका काव्यमा राष्ट्रप्रेम अन्धभक्तिपूर्ण नभई चेतनशील र आलोचनात्मक पनि छ। यसले उनको राष्ट्रिय दृष्टिकोणलाई अझ परिपक्व र सन्तुलित बनाएको छ।

उनका कविताहरूमा व्यक्त राष्ट्रप्रेम व्यक्तिगत अनुभवबाट उठेर सामूहिक चेतनासम्म फैलिएको देखिन्छ। उनले आफ्ना अनुभूतिहरूलाई समाज र राष्ट्रको व्यापक सन्दर्भमा जोडेर प्रस्तुत गरेका छन्। यसले उनका कविताहरूलाई व्यक्तिगत अभिव्यक्तिको सीमाभन्दा माथि उठाएर सामूहिक भावना र साझा पहिचानको प्रतिनिधि बनाएको छ। राष्ट्र, जातीय अस्मिता र सांस्कृतिक एकताको भावना उनका काव्यका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

यसका अतिरिक्त, उनका कविताहरूले पाठकलाई राष्ट्रप्रतिको जिम्मेवारीबोध गराउने प्रयास पनि गर्छन्। उनले राष्ट्रप्रेमको भाव व्यक्त मात्र गरेका छैनन्, बरु त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न प्रेरित गरेका छन्। देशका लागि त्याग, समर्पण र सक्रिय योगदान आवश्यक छ भन्ने सन्देश उनका कविताहरूमा स्पष्ट रूपमा पाइन्छ।

कटुवालका कविताहरूमा राष्ट्रिय चेतना गहिरो रूपमा अभिव्यक्त भएको छ, जसले राष्ट्रप्रेमलाई भावनात्मक स्तरमा सीमित नराखी नैतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक दायित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यही कारणले उनका कविताहरू व्यक्तिगत अनुभूतिको सीमाभन्दा बाहिर निस्केर सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रको सामूहिक चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्न सफल भएका छन्।

२.६ जीवन दर्शन

कटुवालका कविताहरूमा जीवन दर्शन अत्यन्त गहिरो, बहुआयामिक र अनुभवप्रधान रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। उनका काव्यमा जीवनलाई कुनै एक मात्र दृष्टिकोणबाट हेर्ने प्रयास गरिएको छैन; बरु जीवनका विविध पाटाहरूलाई रूपक, प्रतीक र यथार्थपरक अनुभूतिहरूमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ। उनले जीवनलाई “काँचको चुरा”, “पञ्चर भएको ट्युब” वा “ठुटो चेकबुक” जस्ता साधारण तर अर्थगर्भित वस्तुहरूसँग तुलना गरेर जीवनको नाजुकता, अस्थिरता र अपूर्णतालाई सशक्त रूपमा व्यक्त गरेका छन्। यी रूपकहरूले जीवनको यथार्थलाई अत्यन्त सजीव र प्रभावकारी ढङ्गले उद्घाटित गर्छन्।

कटुवालको जीवन दर्शन अनुभवमा आधारित छ। उनले भोगेको जीवन, देखेको समाज र महसुस गरेको पीडाले उनको काव्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको छ। विशेषतः “यो जिन्दगी खै के जिन्दगी” जस्तो प्रसिद्ध कवितामा जीवनप्रतिको अस्तित्ववादी दृष्टिकोण स्पष्ट रूपमा देखिन्छ (कटुवाल ,२०२१)। यस कवितामा जीवनलाई खोक्रो, पीडादायी र असन्तुलित अवस्थाका रूपमा चित्रण गरिएको छ, जसले मानिसको अस्तित्वप्रतिको गहिरो प्रश्न उठाउँछ। यहाँ जीवन केवल बाँच्नु मात्र होइन, बाँचाइको अर्थ खोज्ने प्रक्रिया पनि हो भन्ने भाव प्रकट हुन्छ।

उनको काव्यमा जीवनप्रतिको दृष्टिकोण न पूर्ण रूपमा आशावादी छ, न पूर्ण रूपमा निराशावादी। बरु उनले जीवनलाई यथार्थवादी रूपमा चित्रण गरेका छन्, जहाँ आशा र निराशा दुवै सहअस्तित्वमा रहेका छन्। जीवनमा आउने दुःख, पीडा, असफलता र संघर्षलाई उनले स्वीकार गरेका छन्, तर त्यही संघर्षभित्र आशा र सम्भावनाको झिल्को पनि देखाएका छन्। यसले उनको काव्यलाई सन्तुलित र गहिरो बनाएको छ।

कटुवालले जीवनलाई निरन्तर परिवर्तनशील प्रक्रिया मानेका छन्। उनका कविताहरूमा जीवन स्थिर छैनयो निरन्तर गतिशील, परिवर्तनशील र अनिश्चित छ। जीवनमा आउने उतारचढाव, हर्ष–विषाद, सफलता–असफलता आदिलाई उनले स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गरेका छन्। यस दृष्टिले उनका कविताहरूमा जीवनप्रतिको दार्शनिक गहिराइ स्पष्ट देखिन्छ।

अर्कोतर्फ, उनका कविताहरूमा जीवनप्रतिको संघर्षमूलक दृष्टिकोण पनि प्रबल छ। जीवनलाई उनले सङ्घर्षको पर्यायका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जहाँ मानिस निरन्तर चुनौतीहरू सामना गर्दै अगाडि बढ्छ। “पञ्चर भएको ट्युब” जस्तो रूपकले जीवनको कठिनाइ र त्यसलाई बारम्बार सुधार्दै अघि बढ्नुपर्ने अवस्थालाई संकेत गर्दछ। यसले देखाउँछ कि जीवन केवल सहज यात्रा होइन, बरु धैर्य, सहनशीलता र प्रयासको निरन्तर अभ्यास हो।

कटुवालको जीवन दर्शन यथार्थ, अनुभव र संवेदनामा आधारित छ। उनले जीवनलाई न त आदर्शीकृत गरेका छन्, न पूर्ण रूपमा निराशाजनक बनाएका छन्। बरु जीवनलाई जस्तो छ, त्यस्तै स्वीकार गर्दै त्यसको गहिरो अर्थ खोज्ने प्रयास गरेका छन्। यही विशेषताले उनका कविताहरूलाई केवल साहित्यिक कृति मात्र नभई जीवन बुझ्ने दार्शनिक माध्यमका रूपमा स्थापित गरेको छ।

३. समालोचनात्मक मूल्याङ्कन

हरिभक्त कटुवालका कविताहरू आधुनिक नेपाली साहित्यमा एक महत्त्वपूर्ण मोडका रूपमा स्थापित भएका छन्। उनको काव्यले परम्परागत छन्दबद्ध शैलीलाई तोड्दै छन्दमुक्त अभिव्यक्तिलाई सशक्त बनाएको छ, जसले नेपाली कवितालाई नयाँ युगतर्फ डोर्याएको छ। तथापि, कुनै पनि स्रष्टाको जस्तै, उनका काव्यमा पनि सशक्त पक्षहरूसँगै केही सीमाहरू देखिन्छन्। यस खण्डमा उनका काव्यको समालोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्दै बलियो पक्ष र कमजोरी दुवै पक्षहरूको विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।

सबैभन्दा पहिले, कटुवालको काव्यको प्रमुख शक्ति भनेको उनको नवीनता र प्रयोगशीलता हो। उनले छन्दमुक्त कवितामा नयाँ बिम्ब, प्रतीक र शैलीको प्रयोग गरेर काव्य अभिव्यक्तिलाई आधुनिक बनाएका छन्। उनका कविताहरूमा देखिने जीवन्त बिम्बहरू, जस्तै “पञ्चर भएको बाइसाइकलको ट्युब” वा “ठुटो चेकबुक”, केवल साहित्यिक सौन्दर्यका लागि मात्र नभई गहिरो अर्थबोधका लागि प्रयोग गरिएका छन्। यसले पाठकलाई जीवनको यथार्थसँग प्रत्यक्ष रूपमा जुध्न बाध्य बनाउँछ। यसरी, प्रतीकात्मकता र यथार्थवादको संयोजन उनको काव्यको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

दोस्रो, उनका कविताहरूको अर्को सशक्त पक्ष सामाजिक यथार्थप्रतिको प्रतिबद्धता हो। उनले समाजभित्र विद्यमान वर्गीय विभाजन, अन्याय, शोषण र असमानतालाई निर्भीक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। उनका कविताहरूमा विद्रोही स्वर सशक्त रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ, जसले परिवर्तनको आकाङ्क्षा बोकेको हुन्छ। यसले उनको काव्यलाई केवल कलात्मक अभिव्यक्ति मात्र नभई सामाजिक आन्दोलनको स्वर पनि बनाएको छ। मानवता, स्वाभिमान र स्वतन्त्रताको पक्षमा उनले लिएको अडान उनको काव्यको नैतिक बल हो।

तेस्रो, कटुवालको भाषा शैली अत्यन्त सरल, सहज र प्रभावकारी छ। उनले जटिल दार्शनिक विचारहरूलाई पनि सरल भाषामा प्रस्तुत गर्न सफल भएका छन्, जसले गर्दा उनका कविताहरू सामान्य पाठकदेखि लिएर समालोचकसम्म सबैका लागि बोधगम्य बनेका छन्। साथै, उनका कविताहरूमा गेयता र लयात्मकता पाइने भएकाले धेरै कविता गीतमा रूपान्तरित भएका छन्। यसले उनको काव्यलाई जनसामान्यसम्म पुर्याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

यद्यपि, उनका काव्यमा केही कमजोरीहरू पनि देखिन्छन्। पहिलो, कतिपय कविताहरूमा अत्यधिक निराशा र जीवनप्रतिको विरक्ति प्रबल देखिन्छ। “यो जिन्दगी खै के जिन्दगी” जस्ता कविताहरूमा जीवनलाई अत्यन्त नकारात्मक दृष्टिले प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ, जसले पाठकमा निराशावादी प्रभाव पार्न सक्छ। यद्यपि यसलाई जीवनको यथार्थवादी चित्रणका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ, तर सन्तुलनको दृष्टिले कतिपय स्थानमा आशावाद कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ।

दोस्रो, उनका कविताहरूमा कहिलेकाहीँ अत्यधिक भावुकता देखिन्छ, जसले काव्यलाई सन्तुलित बनाउने पक्षलाई कमजोर पार्न सक्छ। भावनात्मक गहिराइ उनका काव्यको बलियो पक्ष भए तापनि, कतिपय अवस्थामा यही भावुकता अतिरेकमा पुग्दा काव्यको वस्तुनिष्ठता घट्ने सम्भावना रहन्छ।

तेस्रो, उनका केही कविताहरूमा विचार पुनरावृत्ति पनि देखिन्छ। विशेषतः जीवनको निराशा, संघर्ष र सामाजिक अन्यायका विषयहरू बारम्बार दोहोरिने हुँदा नवीनताको स्तर कतिपय अवस्थामा कमजोर भएको देखिन्छ। यसले काव्यमा विविधताको कमी भएको अनुभूति गराउन सक्छ।

समग्रमा, कटुवालका कविताहरू आधुनिक नेपाली साहित्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण र प्रभावशाली छन्। उनका काव्यले नवीनता, सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनालाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यद्यपि केही सीमित कमजोरीहरू भए पनि, उनका काव्यको समग्र मूल्याङ्कन गर्दा ती कमजोरीहरूभन्दा उनका योगदानहरू निकै उच्च र प्रभावकारी देखिन्छन्। त्यसैले, कटुवाललाई आधुनिक नेपाली कविताका एक सशक्त स्तम्भका रूपमा स्वीकार गर्न सकिन्छ।

४. निष्कर्ष

कटुवाल नेपाली काव्य इतिहासमा एक महत्वपूर्ण स्रष्टाका रूपमा स्थापित छन्। उनका कविताहरूले आधुनिकता, सामाजिक यथार्थ र मानवीय संवेदनालाई एकसाथ समेटेका छन्।उनका काव्य प्रवृत्तिहरू नवीन चिन्तन, विद्रोह, आशावाद, व्यङ्ग्य चेतना, राष्ट्रिय भावना र जीवन दर्शनले उनलाई एक बहुआयामिक कविका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

उनको काव्यले साहित्यिक मूल्य मात्र प्रदान गर्दैन, बरु सामाजिक चेतना र परिवर्तनको प्रेरणा पनि दिन्छ। यसैले, हरिभक्त कटुवाल नेपाली साहित्यका एक अविस्मरणीय र युगान्तकारी कवि हुन्।

सन्दर्भहरू

कटुवाल, एच. बी. (२०२१)। हरिभक्त कटुवाल रचनावली (डि. डि. तिम्सिना, सम्पा.). असम नेपाली साहित्य सभा।

तिम्सिना, डि. डि. (सम्पा.)। (२०२१) हरिभक्त कटुवाल रचनावली. असम नेपाली साहित्य सभा।

सापकोटा, एन. (२०२१)। असमेली नेपाली कविताबारे सम्पादकीय टिप्पणीहरू। डि. डि. तिम्सिना (सम्पा.), हरिभक्त कटुवाल रचनावली भित्र।

शर्मा, एम. (२०१५)। आधुनिक नेपाली कविता र त्यसका प्रवृत्तिहरू. काठमाडौं: साझा प्रकाशन।

सुबेदी, आर. (२०१८)। नेपाली आधुनिक कविताका प्रवृत्तिहरू। जर्नल अफ नेपाली लिटरेचर, १२(२), ४५–६०।