पूर्वीय दर्शनमा आधारित नैतिक पुनरुत्थान र समाज सुधार   

                           पूर्वीय दर्शनमा आधारित नैतिक पुनरुत्थान र समाज सुधार   

                                         तोमनाथ उप्रेती

पूर्वीय दर्शनले जीवनको प्रत्येक पाटोलाई नैतिक, सामाजिक र आध्यात्मिक दृष्टिले व्याख्या गर्ने प्राचीन परम्परा प्रस्तुत गरेको छ। यसको मूल उद्देश्य मात्र व्यक्तिगत मुक्ति वा आध्यात्मिक उन्नति होइन, समाजमा शान्ति, न्याय र सद्भावको स्थापना पनि हो। वेद, उपनिषद, भगवद्गीता र बुद्धका उपदेशहरूले नैतिक आचरण, कर्तव्य पालन, सहिष्णुता र कर्मको महत्वलाई जीवनको आधारभूत सिद्धान्तका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यी मूल्यहरू आत्मसात गर्ने व्यक्तिले मात्रै आफ्नो जीवनमा अनुशासन र सदाचार पालन गर्न सक्छ, तर समाजमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्षम हुन्छ।

नेपालजस्ता बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुधार्मिक राष्ट्रमा सामाजिक सद्भाव र नैतिक पुनरुत्थानले विशेष महत्व राख्छ। सामाजिक विभाजन, भ्रष्टाचार, असमानता र स्वार्थले समाजलाई कमजोर बनाउने खतरा हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिमा दया, संयम, सत्यनिष्ठा र उत्तरदायित्व विकास गर्न जोड दिन्छ, जसले समाजमा पारदर्शिता, भरोसा र सहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब नागरिक र नेतृत्व नैतिक मूल्यहरूमा आधारित निर्णय गर्छन्, तब मात्र प्रशासनिक प्रणाली सशक्त, न्यायपूर्ण र भ्रष्टाचारमुक्त रहन सक्छ।

पूर्वीय दर्शनमा आधारित नैतिक पुनरुत्थान र सामाजिक सद्भावले  व्यक्तिगत आचरणमा मात्र होइन, समाजको संरचना र राष्ट्रको विकासमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। यसले नागरिकहरूमा सत्य, अहिंसा, करुणा, सहिष्णुता र कर्तव्यप्रतिको निष्ठा विकास गरी भ्रष्टाचार, हिंसा र स्वार्थपरता जस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई न्यून पार्छ। जब नेतृत्व र जनता समान रूपमा यी मूल्यहरू आत्मसात गर्छन्, तब मात्र प्रशासनिक प्रणाली पारदर्शी, न्यायपूर्ण र उत्तरदायी बन्न सक्षम हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले शक्ति–शासनलाई सेवा र कर्तव्यको माध्यममा रूपान्तरण गर्ने दृष्टिकोण दिन्छ। यसले नेताहरूलाई अधिकारको दुरुपयोग नगरी राष्ट्र र समाजको हितमा काम गर्न उत्प्रेरित गर्छ। साथै, कला, संस्कार र सांस्कृतिक परम्परालाई सम्मान गर्ने चेतनाले समाजमा भाइचारो, मेलमिलाप र सामाजिक एकता सुदृढ बनाउँछ।

आजको युगमा बढ्दो हिंसा, जातीय द्वन्द्व र भ्रष्टाचारले मानवीय मूल्यहरू कमजोर पारेको अवस्थामा पूर्वीय दर्शनले मार्गदर्शन प्रदान गर्दछ। कर्मयोग, सत्यनिष्ठा, अहिंसा र करुणाको अभ्यासले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समुदाय र राष्ट्रलाई पनि स्थायित्व र शान्तिको मार्गमा अघि बढाउँछ। यसले नागरिकहरूमा सामाजिक उत्तरदायित्व र सहकार्यको भावना जगाउँछ, जसले दीर्घकालीन विकास र समृद्धिको आधार तयार पार्छ।

पूर्वीय दर्शनले नैतिक पुनरुत्थान र सामाजिक सद्भावको बलियो आधार प्रस्तुत गर्छ। यो दर्शनको मार्गदर्शनमा आधारित समाजमा विश्वास, सहिष्णुता, समानता र सहयोगको वातावरण स्थापित हुन्छ, जसले राष्ट्रलाई स्थिर, सशक्त र समृद्ध बनाउँछ। नागरिक, नेतृत्व र प्रशासनले साझा नैतिक मूल्यहरूको आत्मसात गरेपछि मात्र राष्ट्रको सामाजिक र सांस्कृतिक स्वास्थ्य सुदृढ हुन्छ र दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र विकास सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।

यस प्रकार, वर्तमान समस्याहरूको समाधान र दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्वका लागि पूर्वीय दर्शनको नैतिक शिक्षालाई आत्मसात गर्न अत्यावश्यक छ। यसले मात्र हामी एक समृद्ध, दयालु र सहिष्णु समाजको स्थापना गर्न सक्नेछौं, जहाँ सबै नागरिकले समान सम्मान र अवसर पाउनेछन्।

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनलाई  व्यक्तिगत लक्ष्यको पूर्ति नभई समाज र राष्ट्रको कल्याणका लागि पनि समर्पित गर्न सिकाउँछ, जसले नैतिक पुनरुत्थान र सामाजिक सद्भावलाई सशक्त बनाउँछ।पूर्वीय मूल्यहरू र संस्कृति मानव जीवनका अभिन्न अङ्गहरू हुन् जसले व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक र राजनैतिक संरचनाहरूलाई पनि आकार दिने काम गर्छन्। संस्कृति कुनै पनि समाजको साझा चेतना, परम्परा र व्यवहारको समष्टिगत रूप हो भने पूर्वीय मूल्यहरू त्यो संस्कृतिमा निहित नैतिकता, आध्यात्मिकता र जीवन दर्शन हुन्। जब यी मूल्यहरू शासन प्रणालीसँग मेल खान्छन्, तब शासनले मात्र कानुनी व्यवस्थापन होइन, नैतिक र आध्यात्मिक नेतृत्व पनि प्रदान गर्दछ।

पूर्वीय दर्शनमा शासनको अर्थ धर्म र न्यायको पालन हो। प्राचीन ग्रन्थहरू जस्तै धर्मशास्त्र, वेद, उपनिषद् र भगवद्गीताले शासनलाई ‘धर्म पालन गर्ने साधन’ का रूपमा व्याख्या गरेका छन्। धर्मले शासनलाई समाजका प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य र अधिकार बीच सन्तुलन कायम गर्न निर्देश दिन्छ। यसले शासनलाई जनताको सेवक र रक्षकको रूपमा स्थापित गर्दछ, न कि तानाशाह वा शोषकको रूपमा।

संस्कृतिमा स्थापित पूर्वीय मूल्यहरूले शासनमा नैतिकता, सहिष्णुता, करुणा र समर्पणको महत्वलाई जोड दिन्छन्। उदाहरणस्वरूप, गीता (३.१९) मा भनिन्छ—
“यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः।”
यसको अर्थ, जब शासन र कर्तव्यलाई यज्ञ अर्थात् उच्च आदर्शका लागि गरिएको काम मानिन्छ, तब मात्र त्यो कर्म बन्धनबाट मुक्त हुन्छ र समाजमा शान्ति, समृद्धि र सद्भाव फैलिन्छ।

पूर्वीय मूल्यहरूका कारण शासनकर्ताले मात्र होइन, नागरिकले पनि आफ्नो भूमिकालाई धर्मका रूपमा लिन्छन्। यस्तो दृष्टिकोणले शासनलाई अधिकार र कर्तव्यको समन्वयका रूपमा स्थापित गर्छ। यसले शक्ति दुरुपयोगको सम्भावना घटाउँछ र पारस्परिक सम्मान बढाउँछ। साथै, संस्कृति र मूल्यहरूले शासनमा दीर्घकालीन स्थायित्व र सहिष्णुता ल्याउँछन्, जसले विभिन्न जाति, भाषा र धर्मका समुदायहरूबीच मेलमिलाप र राष्ट्रिय एकता सुनिश्चित गर्छ।

आधुनिक समयमा जब शासन  प्रशासनिक र कानुनी संरचनामा सीमित हुन पुगेको छ, पूर्वीय मूल्यहरूले शासनलाई पुनः मानवीय र आध्यात्मिक आयाम दिन्छन्। यसले नेतृत्वलाई  पद र शक्तिको मामिला नठानेर, सेवा, करुणा र न्यायको माध्यम बनाएर समाजको कल्याणमा केन्द्रित गराउँछ। यस प्रकार, संस्कृति र पूर्वीय मूल्यहरूले शासनलाई  व्यवस्था होइन, एउटा जीवन दर्शनको रूपमा विकास गराउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, जसले मानिसलाई नायक मात्र होइन, नैतिक प्राणीको रूपमा उभ्याउँछ।

पूर्वीय मूल्य र शासकीय सिद्धान्तहरूले शासनलाई  सत्ता प्रयोगको साधन नभई धर्म, न्याय र जनकल्याणको माध्यमका रूपमा स्थापना गर्छन्। हिन्दू, बौद्ध, जैन, कन्फ्युसियस र ताओवादी दर्शनहरूमा शासकको मुख्य कर्तव्य प्रजाको कल्याण, सत्य र नीति पालना, करुणा र दायित्वबोधमा केन्द्रित पाइन्छ। ‘राजधर्म’ र ‘धम्मराजा’का आदर्शहरूले देखाउँछन् कि शासन शक्ति होइन, उत्तरदायित्व हो, जसले समाजमा स्थायित्व, समभाव र न्याय सुनिश्चित गर्दछ। कन्फ्युसियसले नैतिक नेतृत्वको अपरिहार्यता औँल्याउँछन्; शासक स्वयं सदाचारी भएमा मात्र नागरिकले अनुकरण गर्छन्।

पूर्वीय दर्शनले शक्ति र अधिकारको सिमाना निर्धारण गर्दै त्यसलाई सामाजिक र आध्यात्मिक हितमा केन्द्रित गर्न सिकाउँछ। गीता र उपनिषद्हरूले कर्मयोग, सत्यनिष्ठा र अहिंसामा आधारित नेतृत्वको महत्व उजागर गर्छन्। बौद्ध दर्शनले मनोविज्ञान र दुःखबोधको माध्यमबाट राज्यव्यवस्थामा करुणा, संयम र समत्व प्रवर्धन गर्ने उपाय देखाउँछ। यसरी, शासन  प्रशासनिक संरचना नभई नैतिक, आध्यात्मिक र सांस्कृतिक नेतृत्वको रूप लिन सक्छ।

नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमार्फत राष्ट्रिय हित, दिगो शान्ति र समृद्धिको आकांक्षा साकार पार्न सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता, श्रमको सम्मान, भ्रातृत्व, सहअस्तित्व र समावेशिता जस्ता मूल्यहरू राज्यले आत्मसात गर्नुपर्छ। लोकतान्त्रिक शासनमा राज्य र नागरिक दुवैको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ। पूर्वीय मूल्यहरूले नागरिकमा कर्तव्यबोध, आपसी सद्भाव, सहकार्य र सामाजिक एकताको भावना जागृत गराउँछन्।

गुरुकुल, परिवार र संस्कारले बालबालिकामा नैतिक शिक्षा र कर्तव्यबोध विकास गर्छन्। असल संस्कार, सकारात्मक वातावरण र सुयोग्य संगतले व्यक्तिको चरित्रलाई बलियो बनाउँछ, जसले राष्ट्रको आधार सुदृढ गर्छ। व्यक्ति, परिवार र समाजमा सदाचारको विकासले राज्य प्रणालीमा स्वच्छता, पारदर्शिता, निष्पक्षता र सहभागितामूलक प्रशासन सुनिश्चित गर्दछ।

यसरी, पूर्वीय दर्शनले शासन र नागरिक जीवनमा नैतिकता, धर्म, कर्तव्य र सह-अस्तित्वको दिव्य ज्योति प्रज्वलित गर्दै राष्ट्र निर्माणको स्थायी आधार तयार पार्छ। शक्ति दुरुपयोग कम र पारस्परिक सम्मान बढाउँदा दीर्घकालीन स्थायित्व, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता सुनिश्चित हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनको मूल सार  आध्यात्मिक वा धार्मिक शिक्षामा सीमित छैन; यसको वास्तविक शक्ति सामाजिक, राजनीतिक र नैतिक आयाममा निहित छ। वर्तमान युगमा सत्य, अहिंसा, शान्ति र सद्भाव कमजोर भई हिंसा, अपराध, भ्रष्टाचार र सामाजिक विकृति बढिरहेको अवस्था हाम्रो राष्ट्रिय स्थायित्व र सामाजिक समरसताका लागि गम्भीर चुनौती हो। यस्ता चुनौतीलाई पार गर्न  कानुनी वा प्रशासनिक उपाय पर्याप्त छैनन्—नैतिक मूल्यमाथि आधारित कार्यसंस्कृति आवश्यक छ।

पूर्वीय दर्शनले नागरिक र नेतृत्व दुवैलाई दायित्व, सहिष्णुता र सामाजिक उत्तरदायित्वमा केन्द्रित हुन सिकाउँछ। सत्य, अहिंसा, करुणा र कर्तव्यप्रतिको निष्ठाले व्यक्तिगत चरित्रलाई बलियो बनाउँछ, जसले समाजमा इमान्दारिता, पारदर्शिता र न्यायको वातावरण सिर्जना गर्दछ। जब नागरिक र शासक दुवै यही मूल्यमा आधारित भएर आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्छन्, तब राष्ट्रिय एकता, भ्रातृत्व, अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान स्वाभाविक रूपमा सुदृढ हुन्छ।

यस दृष्टिकोणले स्पष्ट प्रमाण दिन्छ कि पूर्वीय दर्शनको समावेशी प्रयोग  नैतिक पुनरुत्थानको माध्यम होइन; यो दिगो राज्य निर्माण, सामाजिक सद्भाव र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्ने रणनीतिक आधार पनि हो। नेपालको शासकीय प्रणालीमा यस दर्शनलाई प्रभावकारी रूपमा आत्मसात गर्न सकिएमा भ्रष्टाचार र स्वार्थसङ्कटबाट उत्पन्न चुनौतीहरूलाई सहजै सामना गर्न सकिन्छ, र नेतृत्व तथा नीति निर्माण दुवैमा नैतिकता, विवेक र पारदर्शिता स्थापित हुन्छ।

यसैले, पूर्वीय दर्शन  आदर्शवादी सिद्धान्त होइन, बरु आधुनिक राज्य र समाजलाई स्थायित्व, समावेशिता र उत्तरदायित्वको मार्गमा उभ्याउने व्यावहारिक र तार्किक आधार हो। यसको अनुप्रयोगले व्यक्तिगत नैतिकता, सामाजिक सहिष्णुता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको बलियो संरचना सुनिश्चित गर्दछ, जसले नेपालको भविष्यलाई दिगो, समृद्ध र न्यायपूर्ण बनाउने शक्ति प्रदान गर्छ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)