आचरण, अध्यात्म र नैतिक चेतनाको उज्यालोमा सामाजिक विश्वास   

आचरण, अध्यात्म र नैतिक चेतनाको उज्यालोमा सामाजिक विश्वास   

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको विश्व तीव्र प्रविधि–विस्फोट, जनसङ्ख्याको बढ्दो दबाब, जलवायु परिवर्तन र गहिरिँदो नैतिक संकटको सङ्घर्षबाट गुज्रिरहेको छ। यस्ता बहुआयामिक चुनौतीहरू कानुनी, आर्थिक वा प्राविधिक उपायहरूले मात्र समाधान गर्न सकिँदैनन्। किनकि समस्या बाह्य संरचनामा मात्र होइन, मानव चेतना र व्यवहारको गहिराइमा पनि निहित छ। त्यसैले, समाधानको मूल आधार अन्तर्मनको उज्यालो र आध्यात्मिक चेतनामा खोजिनु आवश्यक हुन्छ।

विशेषतः प्रविधिको क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता र जैव–प्रविधिको तीव्र विकासले मानव जीवनलाई सहज बनाउने सम्भावना बोकेको छ, तर नैतिक सीमारेखा स्पष्ट नभएको अवस्थामा यसले जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ। जब प्रविधि मानवीय मूल्यभन्दा माथि उठ्छ, तब त्यसले मानव अस्तित्वलाई नै चुनौती दिन सक्छ। त्यसैले, प्रविधिको विकाससँगै नैतिकता र आध्यात्मिक दृष्टिकोणको समन्वय अपरिहार्य देखिन्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, नेतृत्व र नीति–निर्माणमा पनि सन्तुलन र उत्तरदायित्व ल्याउँछ।

अध्यात्म जीवनको सार हो। यसले मानिसलाई आफ्नो भित्री संसारसँग साक्षात्कार गराउँछ, जहाँ सत्य, शान्ति र आत्मबोधको अनुभूति हुन्छ। बाह्य भौतिक उपलब्धिहरू क्षणभंगुर हुन सक्छन्, तर अन्तर्मनको सत्य चिरस्थायी हुन्छ। अध्यात्म कर्मकाण्डमा सीमित हुँदैन यो आत्म–अन्वेषणको एक यात्रा हो, जसले मानिसलाई सत्य, आत्मा र परमात्माको बोध गराउँछ।

मानव जीवन समाजसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। सामाजिक सम्बन्धहरू आवश्यकताको आधारमा टिक्दैनन् तिनीहरू नैतिक मूल्य, सद्भावना र पारस्परिक सम्मानमा आधारित हुँदा मात्र दीर्घकालीन र सुदृढ बन्छन्। जब व्यक्तिको हृदयमा नैतिक उज्यालो हुन्छ, तब ऊ स्वाभाविक रूपमा सहिष्णु, संवेदनशील र उत्तरदायी बन्छ। यसले आपसी समझदारी र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ।

नैतिकता नियमहरूको पालनामा सीमित हुँदैन यो आफ्ना इच्छाहरूलाई संयमित गर्दै अरूको हितलाई प्राथमिकता दिन सक्ने चेतनासँग सम्बन्धित छ। यस्तो दृष्टिकोणले व्यक्तिगत सम्बन्धहरूलाई मात्र होइन, समग्र समाजलाई उज्यालो बनाउँछ। विश्वास, सम्मान र पारदर्शितामा आधारित सम्बन्धहरू नै दिगो सामाजिक पूँजीका रूपमा स्थापित हुन्छन्।

सामाजिक जीवनमा द्वन्द्व र मतभेद स्वाभाविक हुन्। तर जब व्यक्तिले नैतिकताको प्रकाशमा सोच्न र निर्णय गर्न सिक्छ, तब ऊ विवादलाई टकरावको रूपमा होइन, समाधानको अवसरका रूपमा हेर्न सक्षम हुन्छ। सहिष्णुता, करुणा र संवादशीलता यस्ता गुणहरू हुन्, जसले सामाजिक सम्बन्धलाई दिगो, सन्तुलित र अर्थपूर्ण बनाउँछन्।

नैतिकता आफ्नै इच्छालाई नियन्त्रण गरी, अन्यको हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नु हो। यस्तो दृष्टिकोणले समग्र समाजलाई पनि उजागर गर्छ। विश्वास, सम्मान र पारदर्शितामा आधारित सम्बन्धहरू नै जीवनको वास्तविक धरोहर हुन्।

सामाजिक जीवनमा द्वन्द्व र मतभेद अपरिहार्य छन्। तर जब मानिस नैतिकताको प्रकाशमा सोच्दछ, उसले विवादलाई सुल्झाउने र सहकार्यको मार्ग बनाउने क्षमता विकास गर्छ। सहिष्णुता र करुणा सामाजिक सम्बन्धलाई दिगो बनाउने मूल आधार हुन्।

मानव समाजको दिगो विकास र समृद्धिको मूल आधार सामाजिक विश्वास हो। विश्वास बिना कुनै पनि सम्बन्ध दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन। यो विश्वास  शब्द वा प्रतिबद्धतामा होइन, व्यवहार र आचरणमा आधारित हुन्छ। जब व्यक्तिको आचरण नैतिक, इमानदार र जिम्मेवार हुन्छ, तब समाजमा विश्वासको उज्यालो फैलिन थाल्छ। त्यसैले, आचरणको शुद्धता सामाजिक विश्वासको सबैभन्दा बलियो आधारशिला हो।

सामाजिक सम्बन्धहरू  औपचारिक संरचनामा सीमित हुँदैनन् ती भावनात्मक, नैतिक र व्यवहारिक आयामहरूसँग गहिरो रूपमा जोडिएका हुन्छन्। जब मानिसहरूले एकअर्काप्रति सत्यनिष्ठा, पारदर्शिता र सहिष्णुता अपनाउँछन्, तब सम्बन्धहरू मजबुत बन्छन्। उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्तिले आफ्नो वचन पालन गर्छ भने, उसप्रति अरूको विश्वास स्वतः बढ्छ। त्यस्तै, इमानदारी र उत्तरदायित्वले सामाजिक अन्तरक्रियामा स्थायित्व ल्याउँछ।

नैतिक आचरणले  व्यक्तिगत चरित्रलाई मात्र सुदृढ बनाउँदैन, यसले समग्र समाजलाई पनि सकारात्मक दिशातर्फ अग्रसर गराउँछ। जब समाजका सदस्यहरूले सही र गलतबीच स्पष्ट भिन्नता बुझेर सही मार्ग रोज्छन्, तब अन्याय, भ्रष्टाचार र अविश्वासजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरू कम हुँदै जान्छन्। यसले सामाजिक वातावरणलाई सुरक्षित, सन्तुलित र सहयोगी बनाउँछ। यस्तो वातावरणमा मानिसहरूबीच सहकार्य र सहअस्तित्वको भावना प्रबल हुन्छ।

आचरणको उज्यालोले सामाजिक न्याय र समानताको आधार पनि निर्माण गर्छ। जब सबैले समान रूपमा नैतिक मूल्यहरू पालना गर्छन्, तब कसैप्रति अन्याय हुने सम्भावना घट्छ। यसले समाजमा समावेशीपन र सम्मानको भावना विकास गर्छ। विशेषतः आजको जटिल र विविधतायुक्त समाजमा, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मान अत्यन्त आवश्यक छन्। यी मूल्यहरू आचरणबाटै प्रकट हुन्छन्, जसले सामाजिक विश्वासलाई अझ सुदृढ बनाउँछ।

तर, सामाजिक विश्वास निर्माण गर्नु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यसलाई कायम राख्नु अझ चुनौतीपूर्ण हुन्छ। सानो गल्ती वा अनैतिक व्यवहारले पनि दीर्घकालीन विश्वासलाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले, प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो व्यवहारप्रति सजग रहनुपर्छ। आत्मअनुशासन, आत्मचिन्तन र निरन्तर सुधारको अभ्यासले आचरणलाई शुद्ध र सुदृढ बनाउन सहयोग गर्छ।

आचरणको उज्यालो समाजको मार्गदर्शक दीप हो। यसले व्यक्तिहरूबीच विश्वास, सहयोग र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब प्रत्येक नागरिकले नैतिकता र सदाचारलाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अङ्ग बनाउँछ, तब सामाजिक विश्वास स्वाभाविक रूपमा फस्टाउँछ। यस्तो समाजमा  सम्बन्धहरू मात्र होइन, समग्र मानवता नै उज्यालो, समुन्नत र शान्तिपूर्ण दिशातर्फ अग्रसर हुन्छ।

सहिष्णु समाजको निर्माणको पहिलो आधार व्यक्ति–स्तरको अन्तर्मन सुधार हो। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो अन्तरमनमा अनुशासन, नैतिक मूल्य र आध्यात्मिक चेतना विकास गर्छ, तब उसले  आफ्नो स्वार्थका लागि होइन, समग्र समाजका लागि निर्णय र कार्य गर्ने क्षमता प्राप्त गर्छ। गीता, उपनिषद्, बौद्ध दर्शन लगायत प्राचीन ग्रन्थहरूले यही कुरा स्पष्ट पारेका छन् कि आत्म–जागरण र आत्म–परिष्कार नै समाजिक सद्भावको मूल आधार हो।

मानव सभ्यताको वास्तविक मूल्य बाह्य संरचना, प्रविधि वा शक्तिमा होइन, मानव हृदयभित्र प्रज्वलित चेतनाको उज्यालोमा निहित हुन्छ। जब हृदय उज्यालो हुन्छ, विचार शुद्ध हुन्छ। विचार शुद्ध हुँदा आचरण संयमित हुन्। आचरण संयमित हुँदा समाज सहिष्णु बन्छ। यस अर्थमा सहिष्णु मानव समाज कुनै कानुनी दस्तावेज वा राजनीतिक घोषणाबाट होइन, आत्मचेतनाले प्रकाशित हृदयबाट निर्माण हुन्छ।

सहिष्णुता आत्मबोधको उपज हो। उपनिषदले “तत्त्वमसि” भनेर आत्मा र समष्टिको ऐक्यबोध गराउँछ। जब व्यक्ति आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि आफ्नै अस्तित्वको विस्तारका रूपमा बुझ्न थाल्छ, तब द्वेष, अहंकार र हिंसाको आधार स्वतः कमजोर हुन्छ। यही आत्मिक अनुभूतिले सहअस्तित्वको भावना जन्माउँछ। सहिष्णु समाज भनेको मतभेदभित्र पनि मानवता जोगाउने चेतनाको उपस्थिति हो।

आधुनिक समाजमा असहिष्णुता प्रायः अहंकार, असुरक्षा र आत्मविच्छेदनबाट जन्मिन्छ। व्यक्ति जब आत्मिक रूपमा रिक्त हुन्छ, तब बाह्य पहिचान—जात, धर्म, विचार वा शक्ति—लाई नै सबैथोक ठान्न थाल्छ। यही संकीर्णता सामाजिक टकरावको कारण बन्छ। तर आध्यात्मिक चेतनाले व्यक्तिलाई भित्र फर्काउँछ, आत्मसँग जोड्छ, र भित्री शून्यतालाई उज्यालोले भरिदिन्छ। आत्मसँग जोडिएको व्यक्ति अरूलाई नकारेर होइन, स्वीकार गरेर बाँच्न सिक्छ।

हृदयको उज्यालोले रचिने समाजमा न्याय  कानुनी अवधारणा हुँदैन, नैतिक अनुभूति बन्छ। त्यहाँ सहिष्णुता कमजोरी होइन, चेतनाको उच्चतम अवस्था मानिन्छ। यस्तो समाजमा शक्ति होइन, विवेक निर्णायक हुन्छ, प्रतिस्पर्धा होइन, सहकार्य मूल्यवान् हुन्छ। यही आध्यात्मिक आधारमा उभिएको समाज दीर्घकालीन रूपमा शान्त, समावेशी र मानवीय हुन्छ। सहिष्णु मानव समाज अन्तर्मनको रूपान्तरणको फल हो। जब प्रत्येक व्यक्तिको हृदयमा आत्मज्ञानको उज्यालो बल्छ, तब समाज स्वतः उज्यालो हुन्छ। यही उज्यालो नै मानव सभ्यताको वास्तविक भविष्य हो।

महात्मा गान्धीले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनलाई नैतिकता, सत्य र अहिंसामा समर्पित गरेर भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई मात्र सफल बनाएनन्, समाजमा सहिष्णुता र सहअस्तित्वको संस्कृति पनि प्रवर्द्धन गरे। समान रूपमा, डा. अब्दुल कलामको जीवनमा शान्ति, सेवा–भाव र नैतिकता आत्मसात् गरेर उनले शिक्षा, विज्ञान र समाज सुधारका माध्यमबाट सहिष्णु समाजको निर्माणमा योगदान दिए। यी उदाहरणहरूले प्रमाणित गर्छन् कि व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो समाजिक मेलमिलाप र सहअस्तित्वको मूल स्रोत हो।

समाज शान्ति खोज्छ। तर समाजको मूल आधार व्यक्ति हो। अशान्त व्यक्ति मिलेर स्थिर समाज जन्मँदैन। शान्त अन्तर्मनले मात्र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। त्यसैले, समाज सुधारको बाटो व्यक्ति–सुधार हो। व्यक्ति सुधारको बाटो अन्तर्मनको शुद्धि हो।हिन्दू योगले ध्यानमार्फत अन्तर्मनलाई निखार्छ। बौद्ध दर्शनले करुणा र माया मार्फत आत्मालाई पवित्र बनाउँछ।

शुद्ध चेतनाले द्वेषलाई भङ्ग गर्छ। यसले मानिसलाई ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फ डोर्याउँछ। जब आत्माले भिन्नताको पर्दा हटाउँछ, तब सामाजिक मेलमिलाप जन्मिन्छ। जात, धर्म, भाषा, पद यी सबै कृत्रिम भित्ताहरू भत्किन्छन्। शुद्ध आत्मा  मानवताको भाषा बोल्छ।सामाजिक सद्भाव कुनै व्यवस्थाले मात्र ल्याउन सक्दैन। कानुनले दण्ड दिन सक्छ, तर प्रेम जन्माउन सक्दैन। प्रेम र भाईचारो अन्तर्मनको उज्यालोबाट मात्र जन्मिन्छ।

सत्य के हो भने, बाह्य व्यवस्था सुधार्नुअघि भित्री व्यवस्था सुधार्नुपर्छ। यदि अन्तर्मन असन्तुलित छ भने, बाह्य सुधार असफल हुन्छ। तर अन्तर्मन शुद्ध भयो भने, समाज स्वतः शुद्ध हुन्छ।अध्यात्म बिना जीवन अधुरो हुन्छ। अन्तर्मन शुद्ध बिना समाज अस्थिर हुन्छ। शुद्ध चेतनाले मात्र करुणा, समानता र सद्भाव जन्माउँछ। त्यसैले, अध्यात्म मार्गले आत्म–परिष्कार गरौं। आत्म–परिष्कारले सामाजिक सहअस्तित्व सुनिश्चित गर्छ। यही नै दिगो समाज निर्माणको शाश्वत सूत्र हो।

समाजको स्थायित्व, मेलमिलाप र समृद्धि बाह्य संरचना वा व्यवस्थामा मात्र निर्भर हुँदैन यसको वास्तविक आधार व्यक्तिगत चेतना र नैतिकता हो। जबसम्म व्यक्तिको अन्तर्मन शुद्ध, जिम्मेवार र मूल्य–आधारित हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि कानुनी वा संस्थागत सुधार दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुन सक्दैन। यसर्थ, सामाजिक रूपान्तरणको प्रारम्भ बिन्दु व्यक्ति स्वयं हो भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्नु आवश्यक छ।

जब प्रत्येक नागरिकले आत्म–परिष्कार, नैतिक अनुशासन र सेवा–भावलाई आफ्नो जीवनको मार्गदर्शक सिद्धान्त बनाउँछ, तब समाजमा समानता, न्याय, करुणा र सहिष्णुताजस्ता मूल्यहरू स्वाभाविक रूपमा विकसित हुन्छन्। यस्ता मूल्यहरू कुनै बाह्य दबाबबाट होइन, भित्री चेतनाबाट उत्पन्न हुने भएकाले तिनको प्रभाव दीर्घकालीन र दिगो हुन्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धहरूलाई केवल औपचारिकतामा सीमित नराखी, विश्वास र सम्मानमा आधारित सजीव सम्बन्धमा रूपान्तरण गर्छ।

सामाजिक सम्बन्धमा सजगता, पारदर्शिता र सद्भावनाले दिगो सहकार्य र पारस्परिक भरोसाको वातावरण निर्माण गर्छ। जब मानिसहरूले आफ्नो व्यवहारमा नैतिक उज्यालो प्रकट गर्छन्, तब समाजमा अविश्वास, द्वन्द्व र विभाजनका सम्भावनाहरू स्वतः घट्दै जान्छन्। यसको सट्टा, प्रेम, सम्मान र साझा उत्तरदायित्वको भावना विकास हुन्छ, जसले समुदायलाई एकताबद्ध र सशक्त बनाउँछ।

यस दृष्टिले हेर्दा, नैतिक उज्यालो सामाजिक संरचनालाई सुदृढ गर्ने, सम्बन्धहरूलाई मजबुत बनाउने र सहिष्णु, शान्तिपूर्ण तथा समावेशी वातावरण सिर्जना गर्ने शक्तिशाली साधन हो। वास्तवमा, दिगो सामाजिक परिवर्तन बाह्य नीतिहरूको परिणाम होइन, भित्री चेतनाको परिष्कारको स्वाभाविक परिणाम हो।त्यसैले, जब प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो हृदयमा नैतिकता, करुणा र सत्यको दीप प्रज्वलित गर्दै अगाडि बढ्छ, तब समाजलाई अलग्गै परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्दैन समाज स्वतः नै उज्यालो, समुन्नत र सन्तुलित दिशातर्फ अग्रसर हुन्छ। यही नै साँचो सुशासन र समृद्ध समाज निर्माणको मूल मन्त्र हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)