रमनीयाः अपराध र प्रेमबीच अल्झिएको नारीको कठोर नियति

रमनीयाः अपराध र प्रेमबीच अल्झिएको नारीको कठोर नियति

✍ तोमनाथ उप्रेती

पद्मावती सिंह नेपाली साहित्यकी एक सशक्त कथाकार हुन्, जसले विशेषतः नारी जीवन, सामाजिक यथार्थ र मनोवैज्ञानिक द्वन्द्वलाई आफ्नो सिर्जनाको केन्द्रमा राखेकी छन्। उनका कथाहरूमा स्त्रीको पीडा, आत्मसम्मान र अस्तित्वको संघर्ष  संवेदनशीलतासहित चित्रित हुन्छ। सरल तर प्रभावकारी भाषा, जीवनसँग नजिकिएको विषयवस्तु र मानवीय भावनाको सूक्ष्म अभिव्यक्तिले उनको लेखनलाई विशिष्ट बनाएको छ। ‘रमनीया’ जस्तो कथामा उनले पितृसत्तात्मक समाजको कठोर यथार्थ उजागर गर्दै नारीको मौन पीडा र जटिल नैतिक अवस्थालाई शक्तिशाली रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्।

यो कथाले नेपाली समाजको  संरचनात्मक यथार्थलाई अत्यन्त संवेदनशील र चिरफार गर्ने शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ। यसको केन्द्रीय संवेदना स्त्रीको अस्तित्व, मातृत्वको सामाजिक दबाब र नैतिकताको जटिल द्वन्द्वमा निहित छ। यो कथा मनोवैज्ञानिक, सामाजिक र दार्शनिक तहमा फैलिएको एक बहुस्तरीय आख्यान हो, जसले पाठकलाई असहज प्रश्नहरूसँग साक्षात्कार गराउँछ।

सबैभन्दा पहिले, कथाको विषयवस्तु अत्यन्त शक्तिशाली र बहुस्तरीय छ। यहाँ मातृत्व  समाजद्वारा निर्मित कठोर मान्यता र मूल्यहरूको परिणाम हो। श्वेताको बाँझोपन उसको व्यक्तिगत कमजोरी होइन यो समाजले उसमाथि थोपरिदिएको अभिशापजस्तै देखिन्छ, जसले स्त्रीलाई पूर्ण वा अपूर्ण भनेर वर्गीकरण गर्ने पितृसत्तात्मक सोचलाई उजागर गर्छ। यसले  स्त्रीको अस्तित्वलाई  सन्तान उत्पादनसँग जोड्ने प्रवृत्ति कति अन्यायपूर्ण र सीमित छ भन्ने स्पष्ट देखाउँछ।

यही सामाजिक दबाबका कारण श्वेताले रमनीयालाई माध्यम बनाएर सन्तान प्राप्त गर्ने निर्णय लिन्छे। यो निर्णय  नैतिक द्वन्द्वले भरिएको छ।एकातिर यो कार्य नैतिक रूपमा अस्वीकार्य छ किनकि यसमा अर्को स्त्रीको शरीर र अस्तित्वको उपयोग गरिएको छ अर्कोतिर, समाजको कठोर संरचनाले यस्तो निर्णयलाई सम्झन सकिने बनाउँछ। यही विरोधाभासले कथालाई अत्यन्त सशक्त बनाएको छ।

यस कथालाई दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यो अल्बेर कामूको ‘अबसर्ड’ दर्शनसँग अझै गहिरो रूपमा गाँसिन्छ। क्यामूका अनुसार, मानव जीवनको मूल समस्या नै अर्थ खोज्ने चेतना र अर्थहीन विश्व बीचको टकराव हो। यही टकराव यहाँ श्वेताको जीवनमा स्पष्ट देखिन्छ। ऊ एउटा यस्तो सामाजिक संरचनामा बाँचेकी छ जहाँ न्याय, नैतिकता र परिणामबीच कुनै तर्कसंगत सम्बन्ध छैन ।नैतिक रहँदा पनि ऊ दण्डित हुन्छे (बाँझोपनको कलंक), तर अनैतिक निर्णय लिँदा मात्र उसले सामाजिक स्वीकृति पाउँछे (सन्तान प्राप्ति)।यसले एउटा  विरोधाभास जन्माउँछ: नैतिकता स्वयं अप्रासङ्गिक बन्छ, किनकि परिणामले नै सत्यलाई परिभाषित गर्न थाल्छ। यहीँ अबसर्ड अस्तित्वको मूल सार प्रकट हुन्छ—मानिसले जे निर्णय गरे पनि, त्यसको परिणाम उसकै नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान्छ। श्वेताले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन रमनीयालाई प्रयोग गर्छे, तर त्यही निर्णय भविष्यमा उसको अस्तित्वमाथि खतरा बनेर फर्किन्छ।कथावस्तुको संरचना अत्यन्त सघन छ। कथा रैखिक रूपमा अघि बढे पनि यसको आन्तरिक प्रवाह मनोवैज्ञानिक उतारचढावमा आधारित छ। आरम्भमा श्वेताको बाँझोपन समस्यामा प्रस्तुत हुन्छ। त्यसपछि झुट, योजना, र नैतिक असमञ्जस द्वन्द्व विकसित हुन्छ। चरमोत्कर्षमा रमनीयाको गर्भधारण र शिशुको जन्म हुन्छ। तर कथाको वास्तविक क्लाइमेक्स अन्त्यमा आउँछ, जब रमनीया पुनः फर्किन्छे। यो उलटफेर कथाको सबैभन्दा शक्तिशाली क्षण हो, जसले सम्पूर्ण कथालाई नयाँ अर्थ दिन्छ।

पात्रविधान कथाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। श्वेता अत्यन्त जटिल पात्र हो। ऊ न त पूर्णतः खलनायिका हो, न त नायिका। ऊ परिस्थितिको उत्पाद हो।एक यस्तो स्त्री जसले आफ्नो अस्तित्व बचाउन अरूको अस्तित्वमाथि खेल खेल्छे। यस दृष्टिले ऊ फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीका पात्रहरूसँग तुलना गर्न सकिन्छ, जहाँ पात्रहरू नैतिक द्वन्द्वमा फसेका हुन्छन्। तर फरक के छ भने दोस्तोयेभ्स्कीका पात्रहरू आफ्नो अपराधबोधसँग जुध्छन्, जबकि श्वेता आफ्नो अपराधलाई तर्कले दबाउने प्रयास गर्छे।रमनीया कथाको सबैभन्दा करुण पात्र हो। ऊ निर्दोष, सरल र शोषित छ। उसको शरीर र मातृत्व दुबैको लेनदेनहुन्छ—पहिले ससुराले, अनि श्वेताले, अनि शाश्वतले। ऊ एक प्रकारको प्रतीकात्मक पात्रहो, जसले समाजका कमजोर वर्गको प्रतिनिधित्व गर्छ। यहाँ टोनी मोरिसनको लेखन सम्झना दिलाउँछ, जहाँ अश्वेत महिलाहरूको पीडा र शोषणलाई गहिरो संवेदनशीलतासाथ चित्रण गरिएको छ।शाश्वत पात्र पितृसत्तात्मक मानसिकताको प्रतिनिधि हो। ऊ बाहिरबाट नैतिक देखिन्छ, तर परिस्थितिले उसको वास्तविक चरित्र उजागर गर्छ। यो द्वैधता काजुओ इशिगुरोका पात्रहरूजस्तै छ, जहाँ बाह्य शालीनता भित्रको खालीपन र कमजोरी लुकाउँछ।

परिवेश कथामा अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरिएको छ। शहरी घर, बार्दली, कोठा यी सबै केवल भौतिक स्थान होइनन् यी मानसिक अवस्थाका प्रतीक हुन्। बार्दली श्वेताको पलायन हो, जहाँ ऊ आफ्नो पीडाबाट केही क्षण टाढा जान्छे। कोठा भने गोप्य योजनाहरू र अनैतिक कार्यहरूको केन्द्र बन्छ।

भाषा र शैली सरल, सहज र प्रभावकारी छ। संवादहरू स्वाभाविक छन्, जसले पात्रहरूको मानसिकता प्रस्ट पार्छ। तर साहित्यिक अलंकार र प्रतीकात्मकता सीमित छन्। यसले कथालाई कठोर यथार्थवाद तर्फ लैजान्छ जसरी अर्नेस्ट हेमिङ्वेले सरल भाषामा गहन अर्थ प्रस्तुत गर्छन्।कथामा प्रतीक पनि सूक्ष्म रूपमा प्रयोग गरिएको छ। सुनको सिक्री र औँठी  गहना मात्र होइनन् ती लोभ र विनिमयका प्रतीक हुन्। मातृत्व यहाँ सत्ता र स्वामित्वको माध्यम बन्छ। शिशु स्वयं पहिचान को प्रतीक हो—जो जैविक रूपमा रमनीयाको हो, तर सामाजिक रूपमा श्वेताको।दार्शनिक रूपमा, यो कथा सिमोन द बोभुआरको स्त्रीवादी दृष्टिकोणसँग मेल खान्छ। उनले भनेझैँ, “मानिस स्त्री भएर जन्मिँदैन, पछि बनेको हुन्छ।”” यहाँ श्वेता नारीत्वलाई समाजले परिभाषित गरेको रूपमा स्वीकार गर्छे—मातृत्वमार्फत। तर रमनीया भने त्यस संरचनाको शिकार बन्छे।

कथाको अन्त्य अत्यन्त प्रभावकारी छ। रमनीयाको पुनरागमन केवल घटना होइन; यो नैतिक हिसाब–किताब हो। श्वेताले आफ्नो अपराधबाट भाग्न खोजे पनि, अन्ततः त्यही अपराध उसको सामु उभिन्छ। यो स्यामुएल बेकेटको अस्तित्ववादी निराशासँग मिल्दोजुल्दो छ, जहाँ जीवनको कुनै निश्चित समाधान हुँदैन—केवल निरन्तर संघर्ष हुन्छ।समग्रमा, यो कथा एक शक्तिशाली सामाजिक दस्तावेज हो। यसले स्त्रीको पीडा, समाजको कठोरता, र नैतिकताको जटिलता सबैलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछ।  यसको सबैभन्दा ठूलो सफलता यही हो कि यसले कुनै स्पष्ट उत्तर दिँदैन  प्रश्नहरू  छोड्छ, जुन पाठकको मनमा लामो समयसम्म गुन्जिरहन्छन्।