कथाः नशाको मौन कैद

कथाः नशाको मौन कैद

तोमनाथ उप्रेती

साँझ बिस्तारै जुम्लाका डाँडामाथि ओर्लिरहेको थियो। हावामा स्याउका बगैँचाको मधुर गन्ध फैलिएको थियो। टाढा हिमालहरू अस्ताउँदै गरेको सूर्यको किरणले सुनौलो बनेका थिए। प्रकृतिले दिनको अन्तिम गीत गाइरहेको जस्तो लाग्थ्यो। तर त्यही सौन्दर्यको बीच एउटा घरमा भने उज्यालो बिस्तारै निभ्दै थियो। त्यो घरमा बस्थ्यो सोह्र वर्षको आरव। उसको कोठामा किताबहरू थिए। भित्ताभरि भविष्यका रंगीन सपनाहरू टाँसिएका थिए। तर टेबुलको एउटा कुनामा अर्को संसारले चुपचाप आफ्नो साम्राज्य फैलाइरहेको थियो। त्यो संसार धूवाँको थियो। मौनताको थियो। विनाशको थियो।

आरव सधैँ यस्तो थिएन। बाल्यकालमा ऊ खोलासँग दौडन्थ्यो। ढुंगालाई बल बनाएर खेल्थ्यो। आकाशमा उडिरहेका चिललाई हेरेर आफैँ पनि उड्ने सपना देख्थ्यो। उसभित्र जीवनप्रतिको उत्साह नदीको बहावजस्तै स्वच्छ थियो। उसकी आमा प्रायः भन्थिन्, “छोरा, मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति उसको चरित्र हो।” आरव त्यो कुरा सुनेर मुस्कुराउँथ्यो। उसलाई लाग्थ्यो—चरित्रभन्दा ठूलो संसार छ। सफलता छ। स्वतन्त्रता छ। रमाइलोपन छ। उसले त्यतिबेला बुझेको थिएन, चरित्र हराएपछि संसारका सबै उपलब्धिहरू पनि अर्थहीन बन्न सक्छन्।

समयसँगै जीवनको लय बदलियो। बुबा रोजगारीका लागि विदेशिए। आमा बिहानदेखि बेलुकासम्म खेतबारी र घरधन्दामै व्यस्त भइन्। घरमा मोबाइल थियो। इन्टरनेट थियो। आधुनिक सुविधाको कुनै अभाव थिएन। तर संवाद हराएको थियो। सँगै बसेर मनका कुरा गर्ने समय थिएन। स्नेहका स्पर्शहरू बिस्तारै यान्त्रिक हुँदै गए। आरवको मौन कसैले सुनेन। एक्लोपन कहिल्यै ठूलो आवाज गर्दैन। त्यो चुपचाप मानिसको मनभित्र पस्छ। विस्तारै त्यहीँ आफ्नो घर बनाउँछ।

विद्यालयमा आरव सामान्य विद्यार्थी थियो। एक दिन केही साथीहरूले उसको काँधमा हात राख्दै भने, “एकपटक मात्रै हो।” अर्कोले थप्यो, “डराउनुपर्दैन।” तेस्रोले हाँस्दै भन्यो, “सबैले गर्छन्।” जीवनका सबैभन्दा खतरनाक वाक्यहरू प्रायः यस्तै सामान्य सुनिन्छन्। आरवले पहिलोपटक धूवाँको एउटा सर्को तान्यो। उसलाई लाग्यो, उसले केवल एउटा नयाँ अनुभव चाखेको हो। तर वास्तविकता फरक थियो। उसले धूवाँ तानेको थिएन, धूवाँले उसलाई तान्न सुरु गरिसकेको थियो।

त्यसपछि दिनहरू बिस्तारै बदलिन थाले। किताबका अक्षरहरू धमिला देखिन थाले। पढाइप्रतिको रुचि हरायो। आमाको मायालु अनुहार पनि परायोजस्तो लाग्न थाल्यो। भविष्यका सपनाहरू निदाउन थाले। रातभर निद्रा हराउन थाल्यो। भोक हरायो। अनुहारको मुस्कान हरायो। सबैभन्दा ठूलो कुरा, आरव आफैँ आफ्नो जीवनबाट हराउन थाल्यो। शरीर घरमा थियो, तर आत्मा धूवाँको अँध्यारो गल्लीमा हराइसकेको थियो।

उसलाई लाग्थ्यो—नशाले पीडा बिर्साइदिन्छ। केही क्षणका लागि मन हलुका बनाइदिन्छ। तर सत्य बिल्कुलै उल्टो थियो। नशाले पीडालाई समाप्त गर्दैन। केही समयका लागि मात्र ढाकिदिन्छ। त्यसपछि त्यही पीडालाई सयौँ गुणा बढाएर मानिसको जीवनमा फर्काइदिन्छ। धूवाँले समस्यालाई जलाउँदैन। त्यसले बिस्तारै मानिसको सपना, सम्बन्ध, स्वास्थ्य र भविष्यलाई जलाउँछ। अन्ततः बाँकी रहन्छ केवल एउटा प्रश्न—मानिसले नशा रोजेको हो, कि नशाले मानिसलाई?

रात गहिरिँदै जान्थ्यो। आमा घरको ढोकाबाहिर चुपचाप बसेर आरवको प्रतीक्षा गर्थिन्। घडीको सुई निरन्तर घुमिरहन्थ्यो, तर उनका लागि समय भने त्यहीँ रोकिएजस्तो लाग्थ्यो। उनका आँखा बारम्बार गाउँको बाटोतिर पुग्थे। प्रत्येक पाइलाको आवाजमा उनी झस्किन्थिन्। केहीबेरपछि ढोका बिस्तारै खुल्थ्यो। आरव लड्दैभड्किँदै घरभित्र पस्थ्यो। उसको शरीरबाट नशाको गन्ध आउँथ्यो। आँखामा जीवनको उज्यालो हराइसकेको हुन्थ्यो। आमा केही सोध्दिनथिन्। उनले केवल छोरालाई हेर्थिन्। कहिलेकाहीँ आँसुहरूले शब्दभन्दा धेरै कुरा बोल्छन्। पीडाको सबैभन्दा गहिरो भाषा मौनतामै लेखिएको हुन्छ।

एक दिन विद्यालयमा पढ्दापढ्दै आरव अचानक बेहोस भयो। कक्षाकोठामा हतार मच्चियो। साथीहरू आत्तिए। शिक्षकहरू दौडिए। केही क्षणमै उसलाई अस्पताल पुर्याइयो। परीक्षणपछि डाक्टरले गम्भीर तर शान्त स्वरमा भने, “शरीरभन्दा पहिले उसको मन बिरामी भएको छ।” त्यो एउटा वाक्य मात्र थिएन; आमाको हृदय चिरिदिने कठोर सत्य थियो। उनले पहिलोपटक महसुस गरिन्—उनले हराउँदै गएको छोराको शरीर होइन, उसको मन धेरै अघिदेखि एक्लोपन र पीडाको कैदी बनिसकेको रहेछ।

त्यसपछि उपचारको यात्रा सुरु भयो। परामर्श सुरु भयो। औषधि पनि चल्यो। तर वास्तविक उपचार औषधिको बोतलबाट मात्र सम्भव भएन। उपचार एउटा न्यानो आलिङ्गनबाट सुरु भयो। एउटा विश्वासबाट। एउटा क्षमाबाट। आमाले पहिलोपटक छोरालाई दोषी होइन, पीडितका रूपमा हेर्न सिकिन्। परिवारले उसलाई तिरस्कार होइन, साथ दियो। उसले पनि महसुस गर्यो—मायाले कहिलेकाहीँ त्यस्तो घाउ निको पार्छ, जुन कुनै औषधिले निको पार्न सक्दैन।

परामर्शदाता एक अनुभवी वृद्ध थिए। उनका अनुहारमा कठोरता थिएन, केवल करुणा थियो। उनले आरवतिर लामो समयसम्म शान्त नजरले हेरे। त्यसपछि मृदु स्वरमा सोधे, “तिमी वास्तवमा के खोजिरहेका थियौ?” आरव मौन रह्यो। उससँग कुनै उत्तर थिएन। धेरै बेरपछि उसका आँखाबाट रोकिएका आँसुहरू बग्न थाले। उसले जीवनमै पहिलोपटक आफ्नो मनको ढोका खोल्यो। “म नशा खोजिरहेको थिइनँ,” उसले भक्कानिँदै भन्यो, “म त केवल कसैले मलाई बुझिदियोस् भन्ने चाहन्थेँ।” त्यो स्वीकारोक्तिसँगै कोठाभित्र गहिरो मौनता फैलियो। त्यही मौनताले सबैलाई एउटा सत्य बुझायो—धेरै मानिसहरू लागूऔषधका कारण हराउँदैनन्; उनीहरू पहिले नै प्रेम, संवाद र अपनत्वको अभावमा हराइसकेका हुन्छन्। स्वीकारोक्ति नै कहिलेकाहीँ उपचारको पहिलो औषधि बन्छ।

दिनहरू बित्दै गए। आरव बिस्तारै बदलिन थाल्यो। उसले फेरि किताब हातमा उठायो। आमासँग खुला मनले कुरा गर्न सिक्यो। उसलाई अँध्यारोतर्फ धकेल्ने साथीहरूबाट टाढियो। नयाँ साथीहरू रोज्यो। नयाँ सपना देख्न थाल्यो। जीवनले उसलाई एउटा पाठ सिकायो—लतबाट भागेर मुक्ति पाइँदैन। पीडासँग इमानदारीपूर्वक सामना गरेपछि मात्र मानिसले आफूलाई फेरि भेट्न सक्छ। सत्यबाट भाग्ने बाटो सधैँ अँध्यारोतिर जान्छ, तर सत्यलाई स्वीकार गर्ने साहसले मात्र मानिसलाई उज्यालोतर्फ फर्काउँछ।

सफल पुनर्स्थापनापछि आरव फेरि पुरानोजस्तो रहेन। ऊ केवल लागूऔषधको कुलतबाट मुक्त भएको युवक थिएन, आफ्नै अन्तरमनसँग पुनः भेटिएको मानिस बनेको थियो। पीडाले उसलाई तोडेको थिएन, परिपक्व बनाएको थियो। उसले जीवनलाई नयाँ आँखाले हेर्न सिकेको थियो। हरेक बिहान उसलाई नयाँ अवसरजस्तो लाग्थ्यो। सूर्य उही थियो। आकाश उही थियो। तर बदलिएको थियो उसको दृष्टिकोण। उसले बुझेको थियो परिवर्तन संसारमा होइन, चेतनामा जन्मिन्छ।

ऊ प्रायः विद्यालय जानुअघि नदीकिनारमा पुग्थ्यो। धेरैबेर बगिरहेको पानीलाई मौन भएर हेरिरहन्थ्यो। नदीले उसलाई एउटा दर्शन सिकाएकी थिई—नदी कहिल्यै आफ्नै हिजोको पानी बोकेर बग्दैन। प्रत्येक क्षण नयाँ हुन्छ। मानिस पनि चाह्यो भने आफ्ना हिजोका कमजोरीहरूलाई बोकेर बाँच्न बाध्य हुँदैन। परिवर्तन स्वीकार गर्ने साहस नै नयाँ जीवनको आरम्भ हो। उसले महसुस गर्यो, पश्चात्तापले होइन, आत्मबोधले मानिसलाई पुनर्जन्म दिन्छ।

केही महिनापछि विद्यालयले उसैलाई बोलायो। यसपटक एउटा विद्यार्थीका रूपमा होइन, एउटा प्रेरक वक्ताका रूपमा। सभाहल विद्यार्थीहरूले भरिएको थियो। शिक्षकहरू पनि असाधारण मौनतामा थिए। आरव मञ्चमा उभियो। केही क्षण सबैका अनुहारतिर हेर्यो। गहिरो सास फेर्यो। अनि शान्त स्वरमा बोल्न थाल्यो।

“मलाई लाग्थ्यो नशाले स्वतन्त्र बनाउँछ। तर त्यसले मलाई मेरो आफ्नै दास बनायो। मलाई लाग्थ्यो म पीडाबाट भागिरहेको छु। तर वास्तवमा म आफैँबाट भागिरहेको रहेछु। साथीहरूले मलाई नशा दिए। तर मलाई जीवन आमाको आँसुले बचायो।”

सभाहलमा एकाएक मौनता छायो। त्यो मौनतामा शब्दहरू हराएका थिएनन्; सयौँ मनहरू आफ्नै अन्तरात्मासँग संवाद गरिरहेका थिए। आरवको स्वर कहिलेकाहीँ काँप्थ्यो, तर उसका शब्दहरू सत्यको बलले दृढ थिए। कतिपय विद्यार्थीका आँखा रसाए। शिक्षकहरूले आफ्नै जिम्मेवारीलाई नयाँ दृष्टिले सम्झिए। सबैले अनुभव गरे—सत्यको स्वीकारोक्ति नै साहसको सबैभन्दा ठूलो रूप हो।

कार्यक्रम सकिएपछि धेरै विद्यार्थीहरू आरवतिर आए। कसैले उसको हात समात्यो। कसैले धन्यवाद भन्यो। एउटा विद्यार्थी बिस्तारै नजिक आयो र कम्पित स्वरमा भन्यो, “दाइ, म पनि त्यही बाटोमा हिँड्दै थिएँ। आज म फर्किन चाहन्छु।” आरव मुस्कुरायो। उसले उसको काँधमा आत्मीय हात राख्यो। त्यस क्षण उसले महसुस गर्यो—कहिलेकाहीँ एउटा सत्य बोलेर पनि अर्को जीवन बचाउन सकिँदो रहेछ। एउटा इमानदार अनुभव सयौँ उपदेशभन्दा शक्तिशाली हुँदो रहेछ।

आरवको कथा एउटा व्यक्तिको मात्र कथा थिएन। यो असंख्य घरहरूको कथा थियो। जहाँ सुविधा छन्, तर समय छैन। विद्यालय छन्, तर नैतिक शिक्षा कमजोर छ। मोबाइल छन्, तर संवाद हराएको छ। साथीहरू छन्, तर सही मार्गदर्शन छैन। सपना छन्, तर ती सपनालाई सम्हाल्ने आत्मीय हातहरू छैनन्। भौतिक समृद्धि बढ्दै जाँदा भावनात्मक गरिबी पनि बढिरहेको यथार्थको यो कथा थियो।

समाजले प्रायः दुर्व्यसनीलाई अपराधीका रूपमा हेर्छ। तर प्रत्येक कुलतको पछाडि एउटा नदेखिएको पीडा हुन्छ। एउटा मौन एक्लोपन हुन्छ। एउटा नबुझिएको मन हुन्छ। लागूऔषध शरीरमा प्रवेश गर्नुभन्दा धेरै पहिले मानिसको आशा, आत्मविश्वास र चेतनामा प्रवेश गरिसकेको हुन्छ। त्यसैले यसको उपचार केवल कानुनले सम्भव हुँदैन। उपचार करुणाले हुन्छ। परिवारले हुन्छ। शिक्षाले हुन्छ। विश्वासले हुन्छ। समाजको आत्मीयताले हुन्छ। जहाँ प्रेम समाप्त हुन्छ, त्यहीँ विनाशका बाटाहरू खुल्न थाल्छन्।

आरवले अन्ततः जीवनको एउटा दुर्लभ सत्य बुझेको थियो। स्वतन्त्रता आफूले जे चाह्यो त्यो गर्नु होइन। आफूलाई नष्ट गर्ने चाहनामाथि विजय प्राप्त गर्नु हो। जीवनको अर्थ धेरै वर्ष बाँच्नुमा होइन, सही रूपमा बाँच्नुमा हो। मानिसको वास्तविक सफलता बाह्य उपलब्धिमा होइन, आफ्नो चरित्रमाथि प्राप्त विजयमा लुकेको हुन्छ।

साँझ फेरि जुम्लाका डाँडामाथि ओर्लियो। हावामा फेरि स्याउका बगैँचाको सुगन्ध फैलिएको थियो। हिमाल फेरि सुनौलो भएर मुस्कुराइरहेका थिए। तर यसपटक त्यो घरमा उज्यालो निभिरहेको थिएन। एउटा दियो शान्त रूपमा बलिरहेको थियो। त्यो दियो तेलले होइन, आशाले बलिरहेको थियो। त्यो उज्यालो एउटा परिवारको मात्र थिएन; अन्धकारबाट फर्किन सक्ने प्रत्येक जीवनको सम्भावनाको उज्यालो थियो।

किनभने धूवाँले ढाकेको जीवन पनि एक दिन उज्यालोतिर फर्किन सक्छ। यदि एउटा परिवारले विश्वास नछोडोस्। एउटा शिक्षकले साथ नछोडोस्। एउटा समाजले करुणा नछोडोस्। र एउटा मानिसले आफ्नै भित्र बाँकी रहेको प्रकाशलाई कहिल्यै मर्न नदियोस्। यही आशा मानव जीवनको सबैभन्दा ठूलो औषधि हो। यही आशा प्रत्येक अन्धकारको अन्तिम उज्यालो हो।