लन्डिनियम : इतिहास र यात्राको जीवन्त दस्तावेज(समीक्षा)

लन्डिनियम : इतिहास र यात्राको जीवन्त दस्तावेज(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

लामो समयदेखि बेलायतमा प्रवास जीवन बिताउँदै आएका कृष्ण बजगाईँ नेपाली भाषा साहित्यको उन्नयनमा निरन्तर सक्रिय साहित्यकार हुन्। नियात्रा लेखनमा विशेष रुचि राख्ने बजगाईँका ‘युरेशियाको स्पर्श’, ‘भाया साक्रा’, ‘दाइबुचु’, ‘उमिहोतारु’, ‘युङफ्राउ’ र ‘लन्डिनियम’ नियात्रा सङ्ग्रह प्रकाशित भइसकेका छन्।यात्रासाहित्यका अतिरिक्त उनका ‘कमरेड भाउजू’ कथासङ्ग्रह, ‘हिउँको तन्ना’, ‘कुमारी रात’ जस्ता आख्यान, ‘मौन प्रणय’ हाइकुसङ्ग्रह तथा ‘यन्त्रवत्’, ‘रोडम्याप’, ‘कवच’, ‘संवैधानिक पत्नी’, ‘कागजको मन्त्री’, ‘नग्न स्वप्न’ जस्ता लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित छन्। बालसाहित्यका क्षेत्रमा पनि उनले उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्।

बजगाईँ साहित्यिक संस्थागत कार्यमा पनि उनी उत्तिकै सक्रिय छन्। बेलायतस्थित समकालीन साहित्य प्रतिष्ठानका अध्यक्षका रूपमा उनले नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्द्धन गरिरहेका छन्। उनी विगत अठार वर्षदेखि ‘समकालीन साहित्य डट कम’ अनलाइन पत्रिका र आठ वर्षदेखि अनुसन्धानमूलक अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल ‘प्रवासन’ सम्पादन गरिरहेका छन्। उनका नियात्रा रचनाहरू त्रिभुवन विश्वविद्यालय, लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय, नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय र पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयको स्नातक तहको नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश हुनु स्वयंमा उनको साहित्यिक योगदानको प्रमाण हो।

मानिस मूलतः यात्रु हो। जीवन स्वयं एक निरन्तर यात्रा हो जसमा समय, अनुभव, स्मृति र चेतना निरन्तर प्रवाहित भइरहन्छन्। जन्मदेखि मृत्युसम्मको यो जीवनयात्रा आत्मज्ञान, अनुभूति र सभ्यताको विकाससँग गाँसिएको आध्यात्मिक र सांस्कृतिक यात्रा पनि हो। यही कारणले संसारका सबै सभ्यतामा यात्रा र यात्राबाट प्राप्त अनुभूतिको अभिलेखनलाई महत्त्व दिइएको पाइन्छ।

मानव इतिहासको आरम्भिक चरणमा मानिसले शिकार, खाद्य खोज र सुरक्षाको आवश्यकताका लागि यात्रा गर्यो । समयसँगै यही यात्रा ज्ञानको खोज, संस्कृतिको आदानप्रदान र सभ्यताको विस्तारको माध्यम बन्यो। यात्राबाट प्राप्त अनुभवलाई शब्दमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियाबाट यात्रा साहित्यको विकास भयो। नेपाली साहित्यमा यही परम्परालाई विशेष अर्थमा नियात्रा भनिन्छ।

नियात्रा यात्राकारको आत्मानुभूति, परिवेशको चित्रण, इतिहासको स्मरण र जीवनदर्शनको संवेदनात्मक अभिव्यक्ति हो। यही विधामा आफ्नो विशिष्ट स्थान बनाएका साहित्यकार हुन् कृष्ण बजगाईँ।

लन्डिनियम’ शीर्षक आफैँमा अत्यन्त अर्थपूर्ण, आकर्षक र ऐतिहासिक संकेत बोकेको छ। आजको आधुनिक लन्डनको प्राचीन रोमन नाम ‘लन्डिनियम’ थियो। करिब दुई हजार वर्षअघि रोमन सभ्यताले स्थापना गरेको यस नगरको नामले नै कृतिलाई सामान्य यात्रावृत्तान्तभन्दा माथि उठाउँछ। यसले पाठकलाई वर्तमान सहरको दृश्यसँगै इतिहासका गहिरा तहमा प्रवेश गराउँछ।

बजगाईँको यो कृति बेलायत, जर्मनी र नेदरल्यान्डका विभिन्न शहरहरूको यात्राबाट प्राप्त अनुभव, अवलोकन र अनुभूतिहरूको सुन्दर संयोजन हो। लेखकले स्थानभित्र लुकेको इतिहास, कला, संस्कृति, स्थापत्य, जीवनशैली र सभ्यताको चेतनालाई सूक्ष्म दृष्टिले नियालेका छन्। यही कारण यात्राका दृश्यहरू विचार र अनुभूतिमा रूपान्तरित हुन्छन्।कृतिको विशेष सौन्दर्य विगत र वर्तमानबीचको संवादमा देखिन्छ। पुराना गल्ली, ऐतिहासिक संरचना, संग्रहालय, कला र सांस्कृतिक सम्पदामार्फत लेखकले समयको निरन्तरता अनुभूत गराएका छन्। यात्रालाई आत्मअन्वेषणसँग जोड्ने उनको दृष्टिकोण प्रशंसनीय छ।

‘लन्डिनियम’ त्यसैले इतिहासलाई महसुस गर्ने, सभ्यतालाई बुझ्ने र यात्रामार्फत आफूलाई पुनः चिन्ने सिर्जनात्मक दस्तावेज हो। यात्रासाहित्यमा यस कृतिले ज्ञान, सौन्दर्य, अनुभूति र बौद्धिक जिज्ञासाको सन्तुलित संगम प्रस्तुत गरेको छ।

लन्डिनियम’ नियात्रासङ्ग्रहमा समाविष्ट अठार नियात्राले कृतिको संरचनागत व्यापकता र विषयगत बहुलतालाई उजागर गर्छन्। तिनले लेखकको जिज्ञासा, सौन्दर्यबोध, इतिहासचेतना र वैचारिक यात्राका संकेत बोकेका छन्। ‘पानीमाथि तैरिरहेका शब्द’, ‘लन्डनको पोएट्री फार्मेसीमा चक्कर’, ‘लिटल भेनिसमा रोमान्टिक मन’, ‘लन्डनमा पोएट्री वाक’ तथा ‘शेक्सपियरको मन्दिरमा नेपाली भक्त’ जस्ता शीर्षकले यात्रालाई साहित्य र कलासँग जोड्छन्। यिनमा स्थान दृश्य भएर मात्र उपस्थित हुँदैन; स्थानले अनुभूति, स्मृति र कल्पनाको रूप ग्रहण गर्छ। नदीमा तैरिएका शब्ददेखि कविताका गल्लीसम्म लेखकले बाह्य भूगोललाई अन्तर्मनको भूगोलसँग जोड्ने प्रयत्न गरेका छन्। यही विशेषताले कृतिलाई सामान्य पर्यटकीय विवरणबाट उचालेर सिर्जनात्मक नियात्राको उचाइमा पुर्याएको छ।

कृतिको अर्को सशक्त आयाम इतिहास, राजनीति र सभ्यताको पुनर्पाठ हो। ‘शरणार्थी कार्ल मार्क्सका पाइला पछ्याउँदा’, ‘बाथ शहरमा घामपानीको स्नान’, ‘हेगको न्यायालयमा शान्तिसँग जम्काभेट’, ‘भान गोगलाई खोज्दै आम्सटर्डममा’, ‘बर्लिनमा भाइचारा चुम्बन’ तथा ‘हिटलरको यातनागृहमा रोएको मन’ जस्ता शीर्षकले यात्रालाई समयको गहिराइसँग गाँस्छन्। लेखक वर्तमान सहरमा हिँड्दै विगतका पदचाप सुन्छन्। इतिहास यहाँ स्मृति, पीडा, विचार र मानवीय नियतिको जीवित प्रतिध्वनि बनेर आउँछ। मार्क्स, भान गोग, हिटलर र अन्य ऐतिहासिक-सांस्कृतिक सन्दर्भमार्फत लेखकले युरोपेली सभ्यताको उज्यालो, त्यसका अँध्यारा तहहरू पनि उद्घाटित गरेका छन्। विशेषतः यातनागृह र युद्धस्मृतिसँगको साक्षात्कारले यात्रालाई मनोरञ्जनबाट नैतिक आत्मपरीक्षणतर्फ मोडेको छ।

‘लन्डिनियम’का अठार नियात्रा अलग-अलग यात्राका टुक्रा भएर पनि एउटै व्यापक चेतनाको वृत्तमा आबद्ध छन्। यहाँ भूगोल इतिहाससँग भेटिन्छ, इतिहास साहित्यसँग, साहित्य दर्शनसँग र दर्शन मानवीय संवेदनासँग। ‘लन्डिनियममा कामुक सुन्दरी’ जस्तो शीर्षकले सौन्दर्य र मानवीय आकर्षणको कलात्मक पक्षलाई स्पर्श गर्छ भने ‘हाम्बर्गमा बिटल्सलाई खोज्दा’ले लोकप्रिय संस्कृति र संगीतको स्मृतिलाई यात्राको विषय बनाउँछ। यस विविधताभित्र लेखकको दृष्टि कहिले कविको जस्तो संवेदनशील, कहिले इतिहासकारको जस्तो खोजमूलक, कहिले दार्शनिकको जस्तो प्रश्नाकुल र कहिले साधारण यात्रुको जस्तो विस्मित देखिन्छ। त्यसैले लन्डिनियमको संरचना स्थानहरूको यात्रा र अनुभवहरूको बहुरङ्गी कोलाज हो। यसले पाठकलाई समय, स्मृति, कला, विचार र मानव सभ्यताको अन्तर्यसम्म लैजान्छ। यही बहुआयामिकता यस नियात्रासङ्ग्रहको विशिष्ट साहित्यिक शक्ति र उल्लेखनीय उपलब्धि हो।

कृतिको प्रारम्भिक नियात्रा ‘पानीमाथि तैरिरहेका शब्द’ शीर्षकले नै लेखकको दार्शनिक दृष्टिकोणलाई उद्घाटित गर्छ। लेखकले आरम्भमै लेखेका शब्द “पानीमाथि तैरिरहेका छन् शब्द। बगिरहेछन् शब्दहरू मेरो मनको नदीमा।” ले नियात्राको भावभूमिलाई काव्यात्मक तथा चिन्तनशील बनाइदिन्छ। यहाँ शब्दहरू अनुभूति, चेतना र स्मृतिका तरङ्ग हुन्, जसले लेखकको अन्तर्मनमा बगिरहेको विचारप्रवाहलाई मूर्त रूप दिन्छन्।यस प्रसङ्गमा लेखकले शब्दाद्वैतवादको सन्दर्भ ल्याउँदै शब्दलाई ब्रह्म अथवा सृष्टिको मूल शक्ति मान्ने दार्शनिक अवधारणासँग आफ्नो यात्रानुभूति जोड्छन्। पूर्वीय दार्शनिक परम्परामा शब्दलाई सृष्टिको आधार मानिन्छ जसबाट ज्ञान, अनुभूति र अर्थको संसार जन्मिन्छ। बजगाईँले यही विचारलाई आफ्नो नियात्राको आधार बनाउँदै शब्दलाई वर्णनको माध्यम नभई अनुभूतिको सर्जक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यसरी हेर्दा ‘लन्डिनियम’ शब्द, विचार र चेतनाको अन्तर्यात्रा पनि हो। लेखकको मनको नदीमा बगिरहेका शब्दहरू अन्ततः पाठकको चेतनामा पनि तरङ्गित हुन्छन्, जसले यात्रालाई बाह्य अनुभवभन्दा बढी आन्तरिक बोधको प्रक्रिया बनाइदिन्छ।

कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष साहित्यिक तीर्थस्थलहरूको खोज हो। साहित्यकार जहाँ पुगे पनि उनले खोज्ने पहिलो कुरा साहित्यिक स्मृति, स्रष्टाका पदचिह्न र सिर्जनाको इतिहास हुन्छ। यस सन्दर्भमा ‘शेक्सपियरको मन्दिरमा नेपाली भक्त’ शीर्षकले लेखकको साहित्यप्रतिको श्रद्धाभावलाई अत्यन्त मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गर्छ। महान् नाटककार विलियम शेक्सपियरको जन्मस्थान र स्मारकस्थलको यात्रालाई लेखकले सामान्य अवलोकन मात्र नभई भावनात्मक तीर्थयात्राको रूपमा अनुभूत गरेका छन्।

शेक्सपियरको प्रतिमासामु उभिँदा लेखक ऐतिहासिक स्थल हेर्ने पर्यटकजस्तो मात्र देखिँदैनन्। उनी साहित्यिक परम्परासँग आत्मीय संवाद गरिरहेका साधकजस्तै प्रतीत हुन्छन्। त्यहाँ उभिँदा उनलाई विश्वसाहित्यको गौरवशाली परम्परासँग आफू जोडिएको अनुभूति हुन्छ। यस अनुभूतिको क्षणमा स्रष्टा र पाठकबीचको दूरी पनि मेटिन्छ। यही प्रसङ्गले साहित्यप्रतिको गहिरो श्रद्धा, स्रष्टाप्रतिको सम्मान र विश्वसाहित्यप्रतिको आत्मीय सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।

कृतिको शीर्षकसँग सम्बन्धित नियात्रा ‘लन्डिनियममा कामुक सुन्दरी’ ले प्राचीन रोमन सभ्यताको इतिहासलाई रोचक र अर्थपूर्ण ढङ्गले उजागर गर्छ। रोमन साम्राज्यले विकास गरेको लन्डिनियम नगरको स्मृति बोकेका अवशेषहरू, विशेषतः एम्फिथिएटरका भग्न संरचनाहरू, लेखकका लागि विगत सभ्यताको जीवित प्रमाणका रूपमा उपस्थित हुन्छन्।एम्फिथिएटरको परिसरमा उभिँदा लेखकलाई आधुनिक लन्डनको चहलपहलभन्दा पर, दुई हजार वर्षअघिको रोमन संसारमा प्रवेश गरेको अनुभूति हुन्छ। प्राचीन पत्थरका अवशेष, त्यहाँको स्थापत्य र इतिहासका मौन साक्षीहरूले उनलाई अतीतसँग प्रत्यक्ष संवाद गरिरहेको अनुभूति दिन्छन्।नियात्राकारले इतिहासलाई अनुभूतिको माध्यमबाट पुनर्जीवित गरेका छन्। यही इतिहास अनुभूतिको क्षण नियात्राको सबैभन्दा शक्तिशाली साहित्यिक पक्ष हो। यसले समयको दूरीलाई मेटेर अतीतलाई वर्तमानमा उपस्थित गराउँछ र पाठकलाई पनि त्यही ऐतिहासिक क्षणको साक्षी बनाइदिन्छ।

कृतिको ‘शरणार्थी कार्ल मार्क्सका पाइला पछ्याउँदा’ शीर्षकले विचार र दर्शनको गहिरो विश्लेषण प्रस्तुत गर्छ। लेखकले कार्ल मार्क्सको भनाइ—“धर्म अफिम हो”लाई उद्धृत गर्दै मानव समाजको द्वैध चरित्रलाई प्रष्ट पारेका छन्, जहाँ व्यक्तिहरू धर्मको आलोचना गर्न त तयार हुन्छन्, तर अन्य विचारधारालाई देवत्वको रुपमा स्थापित गर्ने प्रवृत्ति देखाउँछन्।नियात्रामा लेखकले व्यक्तिगत अनुभवसँगै सामाजिक विमर्शलाई समेटेका छन्। यात्रा क्रममा भेटिएका स्थल र स्मृतिहरू मात्र होइन, ती अनुभवले मानव चेतना, नैतिकता र विचारधाराको द्वन्द्वलाई पनि उजागर गर्छन्। पाठकले यस यात्रामा आफूलाई  स्थान र दृश्यको साक्षी मात्र होइन, समाज र विचारधाराको समीक्षा गर्ने सहभागीको रूपमा पनि अनुभव गर्छ।नियात्रा दार्शनिक चिन्तन र सामाजिक विमर्शको माध्यम पनि बन्न पुग्छ। कार्ल मार्क्सको दृष्टान्तमार्फत लेखकले यात्रा साहित्यलाई मानवीय चेतना र आलोचनात्मक दृष्टिकोणसँग जोडेका छन्, जसले नियात्राको सृजनालाई बहुआयामिक बनाउँछ।

कृतिमा चित्रकला, संगीत र साहित्यका बहुआयामिक आयामहरू प्रस्ट देखिन्छन्। लेखकले भान गोग, पाब्लो पिकासो र बिटल्सजस्ता विश्वप्रसिद्ध कलाकारहरूको सन्दर्भमार्फत समग्र सांस्कृतिक इतिहासको जीवित दस्तावेज प्रस्तुत गरेका छन्। विशेष गरी ‘हाम्बर्गमा बिटल्सलाई खोज्दा’ शीर्षकले संगीत इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण अध्यायलाई उजागर गर्छ। हाम्बर्ग शहरले बिटल्स समूहको प्रारम्भिक लोकप्रियतामा खेलेको भूमिकालाई लेखकले रोचक र सूचनाप्रद शैलीमा चित्रण गरेका छन्। पाठकले नियात्राको माध्यमबाट संगीतको विकास, सांगीतिक वातावरण र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बोध गर्न सक्छन्।कृतिले यात्रा अनुभवलाई स्थान र दृश्यको वर्णनमा सीमित नराखी, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक स्मृति, सिर्जनात्मक ऊर्जा र मानव चेतनाको अन्तरदृष्टिसम्म फैलाउँछ। चित्रकला, संगीत र साहित्यको समावेशले नियात्रालाई बहुआयामिक बनाएको छ, जसले पाठकलाई भौगोलिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक त्रिवेणीमा यात्राको अनुभूति गराउँछ।

बजगाईँको लेखनशैली ‘लन्डिनियम’ नियात्रामा कृतिको सबैभन्दा सशक्त पक्षको रूपमा प्रकट हुन्छ। उनका शब्दहरू सरल, प्रवाहपूर्ण र भावनात्मक हुन्छन्, जसले पाठकलाई सहजै कथा र अनुभवको विश्वमा प्रवेश गराउँछ।

उनको शैली वर्णनात्मकता र दार्शनिकता बीच सन्तुलन कायम गर्न सक्षम छ। दृश्य चित्रण गर्दा पाठक त्यहाँ उपस्थित भइ अनुभवको सम्पूर्ण संवेदना भोग्छन्। नदीको बहाव, सडकका गुन्जाइला आवाज, संग्रहालयको मौनता, चर्चको धार्मिक वातावरण वा ऐतिहासिक भवनहरूको भव्यता सबै शब्दचित्रका रूपमा जीवन्त हुन्छन्।

बजगाईँको लेखनशैलीका तीन प्रमुख गुण स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छन्। पहिलो, चित्रात्मकता, जसले दृश्य र वातावरणलाई यथार्थ र सजीव रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ; यसका कारण पाठकले सडक, नदी, संग्रहालय वा ऐतिहासिक भवनको अनुभूति प्रत्यक्ष भोग गर्न सक्छन्। दोस्रो, तथ्यपरकता, जसले यात्रामा देखिएका वस्तु, ऐतिहासिक तथ्य र सांस्कृतिक जानकारीलाई सूचनाप्रद तर कलात्मक रूपमा मिश्रण गर्न अनुमति दिन्छ। तेस्रो, दार्शनिक संवेदना, जसले मानव चेतना, समाज र समयको गहिरो चिन्तन पाठकसम्म पुर्याउँछ। यी तीनै गुणको संयोजनले पाठकलाई ‘लन्डिनियम’ नियात्रामा भौगोलिक, ऐतिहासिक र मानसिक रूपमा एकसाथ यात्रा गराउने अनुभव दिन्छ, जसले नियात्रालाई सूचना वा मनोरञ्जन मात्र नभई बौद्धिक र भावनात्मक यात्रा पनि बनाउँछ।

‘लन्डिनियम’ कृतिमा डायस्पोरिक चेतनाको सशक्त र सूक्ष्म उपस्थिति देखिन्छ। विदेशी भूमिमा यात्रा गर्ने नेपाली स्रष्टाको दृष्टिले उसले आफ्नै अस्तित्व, स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि पुनः नियाल्छ। परदेशका भव्य सहर, ऐतिहासिक सम्पदा, कला र जीवनशैलीसँग साक्षात्कार गर्दा जन्मभूमिको सम्झना स्वाभाविक रूपमा अन्तर्मनमा प्रतिध्वनित हुन्छ। यहीँबाट स्वदेश र प्रवासबीचको सांस्कृतिक संवाद सुरु हुन्छ।

कृतिमा विदेशी संस्कृति प्रतिको आकर्षणसँगै आफ्नोपनको खोज पनि समानान्तर रूपमा अघि बढेको छ। परिचित संस्कारबाट टाढिँदाको रिक्तता र नयाँ परिवेशसँग घुलमिल हुँदाको उत्साहबीच लेखकको चेतना निरन्तर गतिशील देखिन्छ। यो द्वन्द्व पहिचान, स्मृति र सांस्कृतिक आत्मबोधको प्रश्न हो। त्यसैले ‘लन्डिनियम’ प्रवासी नेपाली मनको संवेदना, आत्मसंघर्ष र पहिचानको खोजलाई अभिव्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण डायस्पोरिक दस्तावेज बनेको छ।

‘लन्डिनियम’ इतिहास, सभ्यता र मानव चेतनाको बहुआयामिक यात्रा हो।कृतिले पाठकलाई भूगोल मात्र होइन, समयको यात्रा पनि गराउँछ जहाँ रोमन सभ्यता, युरोपेली संस्कृति, विश्व साहित्य र आधुनिक जीवनशैली एकसाथ भेटिन्छन्। यस अर्थमा बजगाईँको ‘लन्डिनियम’ नेपाली नियात्रा साहित्यको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।यसले नेपाली पाठकलाई विश्वसभ्यताको विशाल परिदृश्यसँग परिचित गराउँदै नियात्रा विधालाई नयाँ बौद्धिक र दार्शनिक उचाइमा पुर्याएको छ।